प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २६३
विपक्षेऽदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यदर्शनात् ।
हेतुज्ञानं१ प्रमाणाभं१ वचनाद् रागितादिवत् ॥ १२ ॥
न चादर्शनमात्रेण विपक्षेऽव्यभिचारिता ।
सम्भाव्यव्यभिचारित्वात्२ स्थालीतण्डुलपाकवत् ॥ १३ ॥
शेषवदनुमाननिरासनम्
यस्यादर्शनमात्रेण व्यतिरेकः प्रदर्श्यते ।
तस्य संशयहेतुत्वाच्छेषवत् तदुदाहृतम् ॥ १४ ॥
रागहेतुत्वेऽपि नायोनिशोमनस्काररहितानां कारणत्वम् ; सहितानामेव हेतुत्वात् ।
ततः केवलाद् देहाद् रागानुमानमनैकान्तिकम् ॥ ११ ॥
तथा—विपक्षेऽदृष्टिमात्रेण कार्यसामान्यस्य कचिद् धर्मिणि दर्श-
नात् हेतुज्ञानं यत् प्रमाणाभं सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकं तद् वचनाद्,
रागितादिवत् । यथा वचनस्य वीतरागेऽदर्शनात् क्वचिद् दर्शनाद् रागानुमान-
मनैकान्तिकम् । न हि रागवचनयोः कार्यकारणभावः सिद्धः; वक्तुकामताहेतुत्वात्
तस्य । सा च वीतरागस्य करुणया सम्भवति । यद्यपि वक्तरि रागो दृश्यते,
तथापि क्वचिद् वक्तुकामतासत्त्वेऽपि रागाभावे वचनाभावासिद्धेर्न तत्कार्यतासिद्धिः ।
उपलखण्डाद् वक्तुकामतानिवृत्तेरेव वचनाभावः, न तु रागाभावात् । ततो वीत-
रागाद् सन्दिग्धोऽस्य व्यतिरेकः ॥ १२ ॥
न च विपक्षे हेतोरदर्शनमात्रेण साध्याभावप्रयुक्तसाधनाभावनिश्चय-
रहितेन साध्याव्यभिचारिता साध्यते; सम्भाव्यव्यभिचारित्वात् , यदि
विपक्षाद्धेतुनिवृत्तिनिश्चय एवं व्यभिचारशङ्कानिरासः, स तु नास्तीति तस्याप्य-
भावः । स्थालीतण्डुलपाकवत् । स्थाल्यन्तर्गतानां तण्डुलानां पाकस्येवानुमानम् ,
तदितरेषां पाकादर्शनात् शेषवत् ॥ १३ ॥
किं पुनः शेषवदित्युच्यते ? इत्याह—यस्य लिङ्गस्यादर्शनमात्रेण
विपक्षे व्यतिरेकः प्रदर्श्यते, न तु कारणव्यापकनिवृत्त्या; तस्य संशय-
हेतुत्वात् साध्यानिश्चायकत्वात् शेषवत् तदुदाहृतम् । सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति-
कत्वं शेषवदुच्यते; प्रतिबन्धाभावादित्यर्थः ॥ १४ ॥
१-१. हेतुज्ञानप्रमाणाभं—रा० । २. ०व्यभिचारत्वात्—क० ।