प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२६६ प्रमाणवार्त्तिके [ व्याप्ति-
तथान्यत्रापि सम्भाव्यं प्रमाणान्तरबाधनम् ।
दृष्टाऽयुक्तिरदृष्टेश्च स्यात् स्पर्शस्याविरोधिनी ॥ २० ॥
देशादिभेदाद् दृश्यन्ते भिन्ना द्रव्येषु शक्तयः ।
तत्रैकदृष्ट्या नान्यत्र युक्तस्तद्भावनिश्चयः ॥ २१ ॥
आत्ममृच्चेतनादीनां योऽभावस्याप्रसाधकः ।
स एवानुपलम्भः किं हेत्वभावस्य साधकः ॥ २२ ॥
यथा श्रावणत्वेनोभयव्यावृत्ततया निश्चितेन प्रसाध्यमानस्योभयव्यवच्छेदस्य
प्रमाणान्तरेण बाधा, तथान्यत्रापि विपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेकेऽपि सम्भाव्यं प्रमा-
णान्तरबाधनम्; अदर्शनमात्रस्य निमित्तस्य समानत्वात् । तथा दृष्टाऽयुक्तिर-
दृष्टेश्च स्यात् स्पर्शस्याविरोधिनी । दृष्टेषु पृथिव्यादिष्वपाकजस्यानुष्णाशीत-
स्पर्शस्य अयुक्तिर्योगभावः । अदृष्टेरदर्शनात् वैशेषिकस्येष्टाऽनुपलम्भाद् व्याप्या
निवृत्त्या निश्चयादाचार्येण प्रतिक्षिप्ता च । “यद्यदर्शनमात्रेण दृष्टेभ्यः प्रतिषेधः
क्रियते, न च सोऽपि युक्तः” इत्यादिनाऽविरोधिनी विरोधरहिता स्यात् ।
एवमाचार्यैयः कश्चन प्रतिबन्धमनभ्युपगच्छन् विरोधादुपालब्धः ॥ २० ॥
सम्प्रति परान् प्रत्याह—देशादिभेदात् देशकालसहकारिभेदात् दृश्यन्ते
भिन्ना नानाप्रकारा द्रव्येषु शक्तयः । तत्रैकस्मिन् देशादावेकस्य द्रव्यस्य
शक्तिविशेषवतो दृष्ट्याऽन्यत्र देशादौ तस्य शक्तिविशेषवतो द्रव्यस्य भाव-
निश्चयो न युक्तः प्रतिबन्धमन्तरेण । न ह्येकत्र यथौषधयो दृष्टास्तथैवान्य-
त्रापि ताः शक्यन्ते व्यवस्थापयितुम्; क्षेत्रादिविशेषाद् विशिष्टतररसवीर्यादि-
दर्शनात् ॥ २१ ॥
किञ्च—आत्ममृच्चेतनादीनां योऽभावस्याप्रसाधकः । आत्मनोऽ-
नुपलभ्यमानस्य च योऽनुपलम्भोऽभावस्याप्रसाधको वैशेषिकस्येष्टः, तथा मृदश्चे-
तनायाः स्वभावभूताया योऽनुपलम्भोऽभावप्रसाधकश्चार्वाकस्येष्टः, तथा
क्षीरादौ दध्याद्यभावस्य योऽनुपलम्भोऽप्रसाधक इष्टः सांख्यस्य, स एवानु-
पलम्भः किं कस्माद् विपक्षे हेत्वभावस्येष्टो वैशेषिकादिभिः । यथा घटादौ
प्राणादिमत्त्वाभावो वैशेषिकस्य, वक्तृत्वाभावो विपक्षे चार्वाकस्य, सङ्घातत्वाभावो