प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

क्रमेणापि न शक्तं स्यात् पश्चादप्यविशेषतः ॥ ५२६ ॥
अनेन देहपुरुषावुक्तौ संस्कारतो यदि ।
नियमः स कुतः पश्चात् बुद्धेश्चेदस्तु सम्मतम् ॥ ५२७ ॥
न ग्राह्यतान्या जननाज्जननं ग्राह्यलक्षणम् ।
अग्राह्यं न हि तेजोऽस्ति;
न च सौक्ष्माद्यनंशके ॥ ५२८ ॥
ज्ञानजनकः । द्रष्टुरनेकत्वादेकोऽप्यनेकज्ञानजनक इति चेत् ? ज्ञेयस्यानेकत्वात्
तद्ग्राहकानेकज्ञानजनकोऽपि स्यादिति समानम् ।
किञ्च—मनो नित्यमेकदापि सर्वज्ञानजननशक्तं न वा ? शक्तं चेत्, सर्व-
ज्ञानानि सकृत् कुर्यात् । अशक्तञ्चेत्; क्रमेणापि तज्जनने न शक्तं स्यात्;
पूर्वावस्थितस्याशक्तस्य रूपस्य पश्चादप्यविशेषतो विशेषाभावात् ॥ ५२६ ॥
अनेन मनसः शक्तत्वाशक्तत्वविकल्पाद् दोषद्वयेन देहपुरुषौ शरीरात्माना-
वुक्तावुक्तोत्तरौ । तयोरपि तथाविकल्पे तथादोषसद्भावात् ज्ञानजातज्ञानहेतोः
संस्कारतो बुद्धीनामसकृद् भावनियमो यदिष्टः, तदा संस्कारस्य कुतः
पश्चादुत्पन्नो बुद्धीर्नियमयेत् । बुद्धेः पूर्विकाया उपपद्यत इति चेत् ? अस्तु
पूर्वस्या बुद्धेर्वासनासंज्ञकस्य संस्कारः स बुद्ध्यात्मनो जन्म सम्मतमस्माकम् ।
तथा च यदुक्तम्—“न हि धीः प्राग् धिया विना” ( प्र० वा० २. ५२१ )
इति, तदेव प्रसाधितं स्यात् । ततश्च बुद्धेर्बुद्ध्यन्तरजन्मनः सामर्थ्यादुत्तरया
धिया पूर्वबुद्धिर्गृह्येतेति न स्याद् विषयान्तरसञ्चारोऽस्याः ॥ ५२७ ॥
स्यादेतत् । बुद्धेरुपादानतामात्रं बुद्ध्यन्तरं प्रति न तद्ग्राह्यता, ततो
विषयान्तरसञ्चारो भवेद् ? इत्याह--न बुद्ध्यन्तरजननादन्या तद्ग्राह्यता,
किं तर्हि ? जननमेव ग्राह्यस्य लक्षणम् , तच्चेदस्ति, कुतो ग्राह्यताया अभावः !
न हि तेजो ज्योतिर्बुद्धेर्जनकतयाऽग्राह्यमस्ति । तस्मादिदमेव बुद्धिं प्रति
ग्राह्यत्वं ग्राह्यस्य यत्तत् ज्ञानं नाम ।
ननु च तेजसो बुद्धिजनकस्य सूक्ष्मो व्यवहितः सन्निहिततरश्च कश्चिद-
वयवो यथा न गृह्यते, तथा जनिकापि बुद्धिर्न गृह्येत ? इत्याह—अनंशके