प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २६५
यद्यदृष्टौ¹ निवृत्तिः स्याच्छेषवद् व्यभिचारि किम् ।
व्यतिरेक्यपि हेतुः स्यान्न वाच्याऽसिद्धियोजना ॥ १८ ॥
विशेषस्य व्यवच्छेदहेतुता स्याददर्शनात् ।
प्रमाणान्तरबाधा चेन्नेदानीं नास्तिताऽदृशः ॥ १९ ॥
यदि ख्याप्यते व्यभिचारिविपक्षेण वैधर्म्योक्त्या; तदा नास्तीति गम्यते,
नान्यथा ॥ १७ ॥
किञ्च—यद्यदृष्टौ विपक्षाद्धेतोर्निवृत्तिः स्यात् शेषवत् सन्दिग्धविपक्ष-
व्यतिरेकं व्यभिचारि किमिष्टमाचार्येण । एवं च—सरसान्येतानि फलानि
रूपाविशेषादिति सर्वस्य तादृग्रूपस्य पक्षीकृतत्वात् न व्यभिचारदर्शनम्, विपक्षे
चादर्शनमस्तीति प्राप्तमदर्शनमात्राद् व्यतिरेकवादिनो हेतुत्वमस्य ।
व्यतिरेक्यपि हेतुः स्यात् । नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरमप्राणादिमत्त्व-
प्रसङ्गादिति बौद्धं प्रति सात्मकस्य कस्यचिदसिद्धेरन्वयाभावात्, निरात्मकेभ्यश्च
घटादिभ्यो निवृत्तेः प्राणादिर्व्यतिरेकी, स हेतुः स्यात्; अदर्शनाद् व्यतिरेकसिद्धेः,
अनिष्टश्चाचार्येण ।
किञ्च—वादिप्रतिवादिनोरसिद्धस्यान्यतरासिद्धस्य सन्दिग्धस्याश्रयासिद्धस्य
असिद्धस्य² च निरासं पक्षधर्मत्वनिश्चयेन प्रतिपाद्य, अन्वयव्यतिरेकनिश्चयवचनेन
सपक्षविपक्षयोर्हेतोरन्वयस्य व्यतिरेकस्य च विपरीताया असिद्धेश्चतुर्विधाया
योजना आचार्येण—"सपक्षे सन्नसन्नित्येवमादिष्वपि यथायोगमुदाहार्यम्"
इत्यादिना निर्दिष्टा, सापि न वाच्या; अदर्शनस्य व्यतिरेकनिश्चयहेतुत्वे
सन्दिग्धव्यतिरेकस्य हेतुत्वात् ॥ १८ ॥
अपि च—विशेषस्यासाधारणस्य श्रावणत्वादेर्नित्येऽनित्ये चादर्शना-
दुभयतो व्यावृत्तेः शब्दे धर्मिणि द्वयव्यवच्छेदहेतुता स्यात् । प्रमाणा-
न्तरबाधा चेत् अन्योन्यव्यवच्छेदरूपयोरेकप्रतिषेधस्यापरविधिनान्तरीयकत्वात्
उभयव्यवच्छेदोऽनुमानबाधितः । नेदानीं बाधसम्भवे नास्तिताऽदृशः । एवं
तर्ह्यदृष्टेरभावनिश्चयो नास्तीति वक्तव्यम् ॥ १९ ॥
१. यद्यदृष्ट्या—क० । २. सन्दिग्धाश्रयासिद्धस्य असिद्धस्य—रा० ।