प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

२६२ प्रमाणवार्त्तिके [ अनुपलब्धि-
एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः ।
हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥ ९ ॥
शक्तिप्रवृत्त्या न विना रसः सैवान्यकारणम् ।
इत्यतीतैककालानां गतिस्तत्कार्यलिङ्गजा १ ॥ १० ॥
हेतुना योऽसमग्रेण २ कार्योत्पादोऽनुमीयते ।
तच्छेषवदसामर्थ्याद् देहाद् रागानुमानवत् ॥ ११ ॥
न खलु कार्यहेतवो मिलिता इत्येव भवति, किन्त्वेषां विशेषमपेक्षते, अत्रान्तरे
च शक्तिव्याघातो मन्त्रतन्त्रादिना वैकल्यं च सम्भवतीति कार्यस्यावश्यभावान्न
तदनुमानम्। या च रसतो मधुरादिकात् रूपादेः, आदिशब्दाद् गन्धस्य च, एक-
सामग्र्यधीनस्य रसादिना सहैकसामग्र्यायत्तस्य गतिः, सा कथम् ? इत्याह-
हेतुधर्मानुमानेन रसकारणस्य धर्मो रसादिसहचररूपजनकत्वम्, तदनुमानेन
रसाद् रूपादिगतिः । न हि कार्यं रसः कारणमन्तरेण । कारणं चास्य रससहकारि
रूपजनकम् ; पुञ्जात पुञ्जोत्पत्तेः । अतस्तस्मिन्ननुमितेऽनुमितमेव रूपम् । धूमे-
न्धनविकारवत् । धूमाद्धेतुधर्मानुमानेनेन्धनविकारस्याङ्गारादेर्धूमसहचरस्येवानु-
मानम् ॥ ९ ॥
एतदेव स्फुटयन्नाह—रसहेतोः शक्तिप्रवृत्त्या शक्त्याभिमुख्येन विना
न रस उत्पद्यते । सैव रसहेतोः शक्तिप्रवृत्तिरन्यस्य रूपादेः कारणं इतर-
समानकालरूपादिजनकत्वेन रसहेतोरतीतस्य हेतोरेककालानां रससहचराणां च
रूपादीनां गतिस्तस्य रसरूपहेतोः कार्याद् रसाल्लिङ्गाज्जाता ।
एवं पिपीलिकोत्सरणादिदर्शनात् वर्षापिपीलिकादिक्षोभहेतोर्भूतपरिणामविशे-
षस्यानुमानात् वर्षानुमानं कार्यलिङ्गं वेदितव्यम् । नदीपूरादेर्वर्षकार्यत्वं
व्यक्तमेव ॥ १० ॥
यः पुनर्हेतुनाऽसमग्रेण कार्योत्पादः कार्योत्पादनयोग्यत्वममनुमीयते,
तच्छेषवदनैकान्तिकमसामर्थ्यात् । समर्थं हि कार्योत्पादनयोग्यम् , न च व्यग्राणां
समर्थता । देहात् बुद्धीन्द्रियादेश्च हेतो रागानुमानवत् । देहादीनां कथञ्चिद्
१. जायते कार्यलिङ्गतः—रा० । २. त्वसमग्रेण—क० ।