प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २६१
इष्टं विरुद्धकार्येऽपि देशकालाद्यपेक्षणम् ।
अन्यथा व्यभिचारि¹ स्याद् भस्मेवाशीतसाधने ॥ ६ ॥
हेतुना यः समग्रेण कार्योत्पादोऽनुमीयते ।
अर्थान्तरानपेक्षत्वात् स स्वभावोऽनुवर्णितः ॥ ७ ॥
सामग्रीफलशक्तीनां परिणामानुबन्धिनि ।
अनैकान्तिकता कार्ये प्रतिबन्धस्य सम्भवात् ॥ ८ ॥
चारिणी अनैकान्तिकी। विरोधे तु निमित्तयोरिष्यत एव, यथा—नास्य रोमहर्षा-
दिविशेषः सन्ति; सन्निहितदहनविशेषत्वात् । रोमहर्षतदभावयोर्विरोधः, तत्कार-
णयोश्च शीतदहनयोरिति युक्तेयमनुपलब्धिः । तथा निषेध्य( = रोमहर्ष )
विरुद्ध( = ताप )कारण( = दहन )कार्यो( = धूमो )पलब्धिर्यथा—न रोमहर्ष-
युक्तपुरुषवानयं प्रदेशो धूमादिति ॥ ५ ॥ उक्ताष्टविधानुपलब्धिः ॥
अनया दिशाऽपरा अपि बोद्धव्याः । विरुद्धकार्ये विरुद्धकार्योपलब्धावपि
विषये निर्देशात् देशस्य सन्निहितस्य कालस्य वर्त्तमानस्य क्वचिदतीतापेक्ष-
णमिष्टम्; अन्यथा व्यभिचारि स्याल्लिङ्गम् । उदाहरणमाह—भस्मेवाशीतस्य
शीताभावस्य साधने । यथा—नासीत् क्वचित् शीतस्पर्शः, नास्ति वात्र भस्मन इति
भस्मानैकान्तिकम् । देशविशेष्येऽतीतकालापेक्षया तु स्याद्धेतुः—नासीदत्र शीत-
स्पर्शो भस्मन इति ॥ ६ ॥
ननु हेतुना समग्रेण यः कार्योत्पादोऽनुमीयते स कस्मिन् हेताव-
न्तर्भवति ? इत्याह—स स्वभावहेतुरनुवर्णितः । न हि समग्राद्धेतोः कार्य-
सम्भवोऽनुमीयते, किं तर्हि ? कार्यार्जनयोग्यत्वम् । तच्चार्थान्तरानपेक्षत्वाद्धेतुसाक-
ल्यमात्रानुबन्ध्येवेति तस्मिन् साध्ये हेतुसाकल्यं स्वभावहेतुरेव ॥ ७ ॥
कस्मात् पुनः कार्यमेव नानुमीयते ? इत्याह—कार्येऽनुमेयेऽनैकान्ति-
कता हेतुसाकल्यस्य । कीदृशे ? सामग्रयाः फलञ्च ताः² शक्तयश्च तासां
परिणामः कार्योत्पादानुगुणस्तारतम्ययोगी क्षणप्रबन्धः, तदनुबन्धिनि तद-
पेक्षिणि । अत एव प्रतिबन्धस्य सम्भवादित्युक्तम् ॥ ८ ॥
१. व्यभिचारी—रा० । २. ताः [ उत्तरक्षणं ]—रा०।