प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

तस्मात् तन्मात्रसम्बद्धः १ स्वभावो भावमेव वा ।
निवर्त्तयेत् , कारणं वा कार्यमव्यभिचारतः ॥ २३ ॥
अन्यथैकनिवृत्त्यान्यविनिवृत्तिः कथं भवेत् ।
नाश्ववानिति मर्त्येन २ न भाव्यं गोमतापि किम् २ ॥ २४ ॥
सन्निधानात् तथैकस्य कथमन्यस्य सन्निधिः ।
गोमानित्येव मर्त्येन भाव्यमश्ववतापि किम् ॥ २५ ॥
तस्माद् वैधर्म्यदृष्टान्ते नेष्टोऽवश्यमिहाश्रयः ।
तदभावे च तन्नेति वचनादपि तद्गतिः ३ ॥ २६ ॥
वा विपक्षे सांख्यस्यानुपलम्भादिष्टः ॥ २२ ॥
उक्तः परेषाञ्च न्यायव्याघातः; परस्परविरोधश्च ॥
यस्माददर्शनमात्रात् न व्यतिरेकसिद्धिः; तस्मात् तन्मात्रसम्बद्धस्तत्साधनं
केवलं तन्मात्रं तेन सम्बद्धः । हेतुसत्तामात्रेण कारणान्तरापेक्षारहितेन सम्बन्धो
यस्येत्यर्थः । स्वभावो व्यापको धर्मो निवर्त्तमानो भावं व्याप्यमेव वा
निवर्त्तयेत् , यथा—वृक्षत्वं शिंशपाम्, वृक्षविशेषत्वाच्छिशपायाः । कारणं वा
निवर्त्तमानं कार्यं निवर्त्तयति; अव्यभिचारतः । न हि व्याप्यं कार्यं च
व्यापकेन कारणेन विना भवतः; तत्स्वभावत्वात्, तदधीनत्वाच्चेति ॥ २३ ॥
तादात्म्यतदुत्पत्ती अवश्यमाश्रयणीये; अन्यथैकस्य साध्यस्य निवृत्त्याऽ-
न्यस्य साधनस्य विनिवृत्तिः कथं भवेत् ; स्वतन्त्रत्वात् । न हि मर्त्योऽश्वरहित
इति गोरहितोऽपि भवति ॥ २४ ॥
तथा, तथा सन्निधानादेकस्य हेतोः कथमन्यस्य साध्यस्य सन्निधिः ।
गोमानित्येव मर्त्येन भाव्यमश्ववतापि किम् ! गवाश्वस्य परस्परमप्रति-
बद्धत्वादेकभावे नान्यभावः । तथा शिंशपाऽवृक्षादावपि स्यात् ॥ २५ ॥
यस्मात् कारणव्यापकनिवृत्त्या कार्यव्यापकनिवृत्तिर्दर्शनीया विपक्षे; तस्माद्
वैधर्म्यदृष्टान्ते नेष्टोऽवश्यमिहाश्रयः वस्तुभूतो धर्मी । तस्य कारणव्यापकस्य
साध्यस्याभावे च तत्कार्यव्याप्यं साधनं नेति वचनादपि तस्य साध्याभावे
१. ०सम्बन्धः—रा० । २-२. सन्देहे किं न वा पशुसंशयः—रा० ।
३. तद्गतेः—क० ।