प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विचारः ] स्वार्थानुमानपरिच्छेदः २५९
हेतुः१ स्वभावे भावोऽपि भावमात्रानुरोधिनि१ ॥ २ ॥
अनुपलब्धिविचारः
अप्रवृत्तिः प्रमाणानाम् अप्रवृत्तिफलाऽसति२ ।
असज्ज्ञानफला, काचिद्२ हेतुभेदव्यपेक्षया ॥ ३ ॥
भावोऽपि स्वभावोऽपि हेतुः स्वभावे साध्ये । कीदृशे ? हेतोर्भावः केवलं
भावमात्रं तदनुरोद्धुमनुवर्तितुं शीलमस्येति भावमात्रानुरोधि तस्मिन् । यस्य
सत्तामात्रेण यो धर्मोऽवश्यं भवति न हेत्वन्तरमपेक्षते, तस्मिन् साध्ये स्वभा-
वाख्यो हेतुः, नान्यत्र; यथा—वस्त्रत्वं रागे । एवं च विधिसाधनत्वं कार्यस्वभाव-
योर्दर्शितम् ॥ २ ॥
इदानीं तृतीयहेतोः प्रतिषेधफलत्वमाह—प्रमाणनिवृत्तिरूपाऽनुपलब्धिरसति
सद्द्व्यवहारातिक्रान्तत्वादसदविशिष्टे देशकालस्वभावविप्रकृष्टे सुमेर्वादौ सञ्ज्ञान-
शब्दव्यवहाराणां प्रवृत्तिप्रतिषेधोऽप्रवृत्तिस्तत्फला । एतच्चाप्रवृत्तिफलत्वं दृश्या-
दृश्यानुपलब्ध्योः साधारणम्; ज्ञानपूर्वकत्वात् । सञ्ज्ञानशब्दव्यवहारस्य ज्ञानाभावे
तदभावस्य न्यायप्राप्तत्वात् ।
दृश्यानुपलब्धेः फलान्तरमाह—काचित् प्रमाणनिवृत्तिरसञ्ज्ञानमभावज्ञानं
तत्फला । कथम् ? इत्याह-हेतुरनुपलम्भः, तस्य भेदो विशेषणम्, उपलब्धि-
लक्षणप्राप्तविषयत्वम्, तस्य व्यपेक्षया कांक्षया । उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुप-
लब्धिरित्यर्थः ।
ननु यद्यनुपलब्ध्याऽभावः साध्यते, तदोपलब्ध्यभावोऽपि तत एवेत्यनवस्था-
नादभावाप्रतिपत्तिः स्यात् ; दृष्टान्तश्च न स्याद्, अन्यस्याभावसाधनस्याभावादनुप-
लब्धेश्चानवस्थाप्राप्तत्वात् । अथ पदार्थान्तरोपलब्धिरेवानुपलब्धिः, तयाऽध्यक्ष-
सिद्ध्याऽभावः साध्यते, तस्मान्न दोषः ? यद्येवम्, अर्थान्तरादपि किन्नाभावः साध्यते,
तदपि ह्यनुपलब्धिरूपं प्रत्यक्षसिद्धं च । को वान्योलम्भाभावेन सम्बन्धः ?
उच्यते—एकज्ञानसंसर्गि वस्त्वन्तरम्, तदुपलब्धिश्चानुपलब्धिर्विवक्षिता;
१-१. रा० पुस्तके नास्ति । २-२. रा० पुस्तके नास्ति ।