प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः २४५
आत्मविज्ञानजनने शक्तिसंक्षयतः शनैः ।
विषयान्तरसञ्चारो यदि ?
सैवार्थधीः कुतः ! ॥ ५२० ॥
शक्तिक्षये पूर्वधियो न हि धीः प्राग्घिया विना ।
अन्यार्थाशक्तिवैगुणे ज्ञाने ज्ञानोदयागतेः ॥ ५२१ ॥
सकृद्विजातीयजातावप्येकेन पटीयसा ।
चित्तेनाहितवैगुण्यादालयान्नान्यसम्भवः ॥ ५२२ ॥
नापेक्षेतान्यथा साम्यं मनोवृत्तेर्मनोऽन्तरम् ।
स्यादेतत् । तज्ज्ञानानामात्मनि ग्राहकज्ञानजनने शनैः क्रमेण स्वग्राह-
कज्ञानजनिकायाः शक्तेः संक्षयतः तथाभूतज्ञानानुत्पत्तौ विषयान्तरे सञ्चारो
ज्ञानप्रवृत्तिर्यदि कथ्यते; तदा पूर्वधियः शक्तिक्षये सति सैवार्थग्राहिका
धीः कुतो जायते ! न हि प्राग्विधया पूर्विकां धियं समर्थां विनोत्तरमर्थ-
ज्ञानमुत्पद्यते ॥ ५२० ॥
यदि च सा शक्तत्वात् स्वग्राहिकां धियं कर्तुमसमर्था, अर्थधियमपि न
कुर्यात् । तथा हि--अन्यास्मिन्नर्थे आसक्तिरभिष्वङ्गः, तया विगुणे पूर्वे विज्ञाने
तदुत्तरस्य ज्ञानस्योदयागतेः जन्मप्रतीतेः । पूर्वबुद्धेः सामर्थ्यादुत्तरबुद्धेर्जन्मेति
निश्चीयते, ततः समर्था पूर्वबुद्धिः स्वग्राहिणीमेव धियं जनयेत्; तत्र परापेक्षा-
विरहात् ॥ ५२१ ॥
ननु 'आलयविज्ञानात् सकृत् षट् प्रवृत्तिविज्ञानानि जायन्ते' इतीष्यते,
ततस्तान्यर्थशक्तिवैगुण्येऽपि पूर्वचेतस आलयज्ञानान्तरं जायेरन्; आलयज्ञानस्या-
व्याहतशक्तित्वाद् ? इत्याह— सकृद्विजातीयानां प्रवृत्तिज्ञानानां जातावप्यालय-
ज्ञानादिष्ठायामेकेन चित्तेन स्वविषयासक्तेन पटीयसा विषयान्तरज्ञानजननं
प्रत्याहितमारोपितं वैगुण्यं यस्य तस्मादालयादन्यस्य विषयान्तरग्राहिज्ञानस्य
सम्भवो न भवति ॥ ५२२ ॥
न ह्यालयज्ञानमित्येव प्रवृत्तिज्ञानानि भवन्ति, किन्तु मनस्कारसाद्गुण्यम-
पेक्षन्ते; अन्यथा यद्येवं नेष्यते, तदा मनसः समनन्तरप्रत्ययस्य वृत्तेः साम्य-