प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४१
विकल्पव्यवधानेन विच्छिन्नं दर्शनं भवेत् ।
इति चेद्, भिन्नजातीयविकल्पेऽन्यस्य वा कथम् ॥ १३४ ॥
अलातदृष्टिवद् भावपक्षश्चेद् बलवान् मतः ।
अन्यत्रापि समानं तद् वर्णयोर्वा सकृच्छ्रुतिः ॥ १३५ ॥
न्यायमतदूषणम्
सकृत् सङ्गतशब्दार्थेष्विन्द्रियेष्विह सत्स्वपि ।
पञ्चभिर्व्यवधानेऽपि भात्यव्यवहितेव या ॥ १३६ ॥
सा मतिर्नामपर्यन्तक्षणिकज्ञानमिश्रणात् ।
यदि दर्शनमविकल्पम्, तदनन्तरं तु विकल्पः, पुनस्तदनन्तरं दर्शनम्, तदा—
विकल्पेन व्यवधानाद् विच्छिन्नं दर्शनं भवेत्, न धारावाहीति चेत् ?
नन्वन्यस्य परस्यापि गां पश्यतो निर्विकल्पेन प्रत्यक्षेण भिन्नजातीयस्याश्वादे-
र्विकल्पे जायमाने दर्शनं कथमविच्छिन्नम् ! न ह्यश्ववाचकशब्देन संयोज्य
गौर्गृह्यते, येनैकमेव सविकल्पं तदध्यक्षं भवेत् । एकत्वे वाश्वप्रतीतिर्न स्यात्;
गोविषयत्वात् तस्य ॥ १३४ ॥
स्यादेतत् । अलातस्य भ्रम्यमाणस्य नानादेशेषु लाघवात् भावपक्षबलवत्त्वाच्च
दर्शनप्रतिसन्धानेन चक्रदृष्टिवत् विजातीयव्यवकीर्यमाणस्य दर्शनस्यान्तरा भावेऽपि
भावपक्षो बलवान् मत इति दर्शनाविच्छेदबुद्धिरिति चेत् ? अन्यत्राभाव-
पक्षेऽपि तद् बलवत्त्वे लाघवसमर्थात् समानम् । ततो दर्शनविच्छेदलाघवाद्
विच्छेदधीरेवास्तु । सरो रस इत्यादौ वर्णयोर्वा लाघवात् सकृत्श्रुतिः
प्राप्ता ॥ १३५ ॥
किञ्च—सकृत् युगपत् संगताः स्वस्वगोचरीभूताः सर्वेऽर्था येषु तेष्वि-
न्द्रियेषु चक्षुरादिषु मनःपर्यन्तेषु सत्स्वपीह सङ्क्रान्तकान्तावदनप्रतिबिम्बस्य
सहकारसुगन्धिनः शीतस्य भ्रमद्भमरोपगीतस्य स्वाधुनो मधुनः सार्वगुणानुभवकाले
प्रसरत्संकल्पजन्मनां यूनां या मतिः पञ्चभिरिन्द्रियबुद्धिभिर्व्यवधानेऽपि
त्वत्पक्षेऽव्यवहितेव समकालेव भाति ॥ १३६ ॥
सेन्द्रियमतिर्नाम्नः शब्दस्य पर्यन्तो वर्णः, तस्य क्षणिकं ज्ञानम्, तेन

विच्छिन्नाभेति तच्चित्रं तस्मात् सन्तु सकृद्धियः ॥ १३७ ॥
प्रतिभासाविशेषश्च सान्तरानन्तरे कथम् ।
शुद्धे मनोविकल्पे च न क्रमग्रहणं भवेत् ॥ १३८ ॥
योऽग्रहः सङ्गतेऽप्यर्थे क्वचिदासक्तचेतसः ।
सक्त्यान्योत्पत्तिवैगुण्याच्चोद्यं वै तद् द्वयोरपि ॥ १३९ ॥
शीघ्रवृत्तेरलातादेरन्वयप्रतिघातिनी ।
चक्रभ्रान्तिं दृगाधत्ते न दृशां घटनेन सा ॥ १४० ॥
मिश्रणात् सरो रस इत्यादिष्वविच्छिन्ना प्राप्नोति; विजातीयविज्ञानान्तराव्यव-
धानात् । तथापि विच्छिन्नाभा क्रमवती । तत्तु चित्रमाश्चर्यम् । यदि लाघवकृतः
सकृद्ग्रहाभिमानः, तदा वर्णज्ञाने स नितरां युक्तः; विजातीयाव्यवधानात् ।
इन्द्रियज्ञानेषु तु न युक्तः, पञ्चभिर्व्यवधानात् । तस्मात् सकृद्धियः सन्तु ।
यथोक्तम्—“मनसो युगपद्वृत्तेः” (प्र० वा० २. १३३) इति ॥ १३७ ॥
अन्यथा—सान्तरे पञ्चभिरिन्द्रियज्ञानैर्व्यवहितत्वात्, अनन्तरे सरो रस
इत्यादिके ज्ञाने विजातीयाव्यवधानात् प्रतिभासस्याविशेषश्चाप्रसक्तः । स
चानुभवबाधितत्वात् कथमभ्युपगम इति शेषः । यदि लघुवृत्तित्वात् सकृद्ग्रहः, तदा
शुद्धे विजातीयाव्यवकीर्णे मनोविकल्पे च प्राबन्धिके क्रमग्रहणमनुभवसिद्धं
न भवेत् ॥ १३८ ॥
ननु यदि युगपत् ज्ञानोत्पत्तिः, तदैकत्रासक्तं पुनरुत्पत्तिधर्मकं चेतो यस्य
तस्यासक्तचेतसः क्वचिदर्थे स्वेन्द्रियेण सङ्गतेऽपि योऽग्रहो विज्ञानानुत्पत्तिः स
कथम् ? आह— एकत्र सक्त्या विषयासञ्चारलक्षणयाऽन्यस्य भिन्नविषयस्य ज्ञान-
स्योत्पत्तिवैगुण्यात् । अविगुणो हि समनन्तरप्रत्ययः स्वकार्यमारभते, न
त्वासक्तिविगुणः । यच्चैतच्चोद्यं परिहृतमस्माभिः, तद् द्वयोरपि समानम्; युगपद्वि-
ज्ञानानुत्पत्तिवादिनोऽपि मते सर्वत्रैवेन्द्रियसंगमे समाने क्वचिन्नेति कुतः ! ॥ १३९ ॥
तत्रासक्तिवैगुण्यमेव मनस उत्तरम्, तच्च समानमस्माकम्, अलातचक्रवदिति
दृष्टान्तस्यासिद्धिमाह—शीघ्रा प्रवृत्तिर्भ्रमणं यस्यालातादेस्तस्यान्वयेनानुगमेन
प्रतिघात उपहतत्वं तद्वती दृग् दृष्टिश्चक्राकारां भ्रान्तिमिन्द्रियजां धत्ते । न

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४३
शङ्करस्वामिप्रभृतिमत्खण्डनम्
केचिदिन्द्रियजत्वादेर्बालधीवदकल्पनाम् ।
आहुर्बालाविकल्पे च हेतुं संकेतमन्दताम् ॥ १४१ ॥
तेषां प्रत्यक्षमेव स्याद् बालानामविकल्पनात् ।
संकेतोपायविगमात् पश्चादपि भवेन्न सः ॥ १४२ ॥
मनो व्युत्पन्नसंकेतमस्ति तेन स चेन्मतः ।
एवमिन्द्रियजेऽपि स्याद् शेषवच्चेदमीदृशम् ॥ १४३ ॥
यदेव साधनं बाले तदेवात्रापि कथ्यताम् ।
दशां भिन्नभिन्नदेशालातदर्शनानां घटनेन योजनया सा मानसी भ्रान्तिः, स्फुट-
प्रतिभासत्वात्, मानसस्य च विपर्ययात् । तस्माद् 'अहिरहिः' इति विकल्पसम-
कालमध्यक्षं वस्तु स्फुटमवैति; न तु विकल्प इति स्थितम् ॥ १४० ॥
केचिदाचार्याः शङ्करस्वामिप्रभृतयः इन्द्रियजत्वाद्, आदिशब्दाद्-
मानसत्वानुभवाकारप्रवृत्तवादेः, हेतोः प्रत्यक्षबुद्धिमकल्पनां बालधीवदाहुः,
दृष्टान्तसिद्धयर्थम् । बालस्याविकल्पे विकल्पाभावे च संकेतमन्दतां हेतु-
माहुः । वाच्यवाचकयोजना हि विकल्पः, सा च संकेतपूर्विका, तदभावाद्
बालस्य कल्पनाभावः ॥ १४१ ॥
तेषामेवंवादिनां मते बालानां प्रत्यक्षमेव ज्ञानं स्यात्, न विचारकम् । किं
कारणम् ? अविकल्पनात् । भवतु, को दोष इति चेत् ? आह—संकेतोपाय-
स्य विचारस्य विगमात् बालानां पश्चादपि स सङ्केतो न भवेत् । तदभावाद्
विकल्पाभावश्च ॥ १४२ ॥
जन्मान्तरागतं व्युत्पन्नं संकेतं मनोऽस्ति बालानाम्, तेन संकेतः तेषां
मतश्चेत् ? एवं सतीन्द्रियजेऽपि ज्ञाने स्यात् कल्पना; तन्निवर्तकहेत्वभिधानात्,
ततो दृष्टान्तासिद्धिरेव१ । इदमिन्द्रियजत्वादि ईदृशं निषेध्येन सहासिद्धविरोधं
शेषवच्चोक्तम् ॥ १४३ ॥
अथान्येन लिङ्गेनाव्यभिचारिणा बालज्ञानमविकल्पनं प्रसाध्य दृष्टान्तीक्रियते,
तदा यदेवाव्यभिचारि बाले बालस्येन्द्रियज्ञाने साधनम्, तदेवात्र व्युत्पन्न-
संकेतानामिन्द्रियज्ञानेऽपि कथ्यताम्, किमिन्द्रियजत्वादिनोपन्यस्तेन; व्युत्पन्ना-
१. दृष्टासिद्धिरेव—रा० ।

१४४ प्रमाणवार्त्तिके
साम्यादक्षधियामुक्तमनेनानुभवादिकम् ॥ १४४ ॥
सामान्यनिराकरणम्
विशेषणं विशेष्यञ्च सम्बन्धं लौकिकीं स्थितिम् ।
गृहीत्वा सङ्कलय्यैतत् तथा प्रत्येति नान्यथा ॥ १४५ ॥
यथा दण्डिनि जात्यादेर्विवेकेनानिरूपणात् ।
तद्वत्ता योजना नास्ति कल्पनाप्यत्र नास्त्यतः ॥ १४६ ॥
यदप्यन्वयि विज्ञानं शब्दव्यक्त्यवभासि तत् ।
वर्णाकृत्यक्षराकारशून्यं गोत्वं हि वर्ण्यते ॥ १४७ ॥
व्युत्पन्नयोरक्षधियामशब्दसंसृष्टत्वमात्रानुकरणेन साम्यात् ! अनेनेन्द्रियजत्व-
दूषणेनानुभव आदिर्यस्य मानसत्वादेस्तदुक्तं दोषवत्तया बोद्धव्यम् ॥ १४४ ॥
अविकल्पसिद्धौ परमतं दूषयित्वा स्वयमुपपत्त्यन्तरमाह—विशेषणं व्यव-
च्छेदकं विशेष्यं व्यवच्छेद्यं तयोः सम्बन्धं यथासम्भवं समवायादिकं लौकिकीं
लोकप्रसिद्धां स्थितिं व्यवस्थां च जात्यादिकं विशेषणम्, विशेष्यं द्रव्यादि, विशेषण-
विशेष्यशब्दयोश्च पूर्वापरनियम इति पृथक् प्रत्येकं स्वरूपेण गृहीत्वा तदन्तर-
मेतत् सर्वं सङ्कलय्य संयोज्य तथा विशेषणविशिष्टत्वेन प्रत्येति विशिष्टबुद्धिः,
नान्यथा विशेषणाद्यग्रहणे ॥ १४५ ॥
यथा दण्डिनि 'दण्डी' इति विशिष्टबुद्धिः दण्डपुरुषतत्सम्बन्धादिग्रहण-
पूर्विका तदग्रहे च न भवति । जातिरादिर्यस्य गुणकर्मादेः स्वरूपस्य जात्या-
दिमतो विवेकेनानिरूपणात् तद्वत्ता जातिमत्ता योजना विशेषणविशेष्य-
भावो नास्ति । अतो योजनाविरहात् अत्र जातिमदादौ कल्पनापि नास्तीति
तस्माज्जात्यादियोजनात्मिका कल्पना नास्ति । शब्दयोजनात्मिका तु सम्भाव्येत ।
सापि स्वलक्षणे संकेताभावान्निरस्ता प्राक् ॥ १४६ ॥
ननु यदि सामान्याभासः, तदा विभिन्नासु व्यक्तिषु कथमन्वयिप्रत्ययः ?
इत्याह—यदप्यन्वयि विज्ञानमुत्पद्यते, तच्च शब्दस्य 'गौः' इत्यादेर्व्यक्तेश्च
वर्णसंस्थानविशेषस्य आभास आकारस्तद्वत् प्रतीयते, न जात्याभासवत् ।
किं पुनः सामान्याभासमेव न ? इत्याह—वर्णो नीलादिराकृतिः संस्थान-

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४५
समानत्वेऽपि तस्यैव नेक्षणं नेत्रगोचरे ।
प्रतिभासद्वयाभावात् बुद्धेर्भेदश्च दुर्लभः ॥ १४८ ॥
समवायाग्रहादक्षैः सम्बन्धादर्शनं स्थितम् ।
अवयविनिराकरणम्
पटस्तन्तुष्विहेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः ॥ १४९ ॥
शृंगं गवीति लोके स्यात् शृंगे गौरित्यलौकिकम् ।
गवाख्यपरिशिष्टाङ्गविच्छेदानुपलम्भनात् ॥ १५० ॥
व्यञ्जका गवादिशब्दाः, तेषामाकारो यथा प्रतीतः तेन शून्यं गोत्वं हि सामान्य-
वादिभिर्वर्ण्यते ॥ १४७ ॥
अतोऽन्वयविज्ञाने यद्वर्णसंस्थानादि प्रतिभासते, न तत्सामान्यम् । तस्यैव
समानत्वे वा स्वीक्रियमाणे नेत्रगोचरेऽर्थे नाङ्गीकर्तव्यमीक्षणम्; विकल्प-
प्रतिभासिनः प्रतिभासद्वयस्य स्फुटास्फुटवर्णसंस्थानवतोऽभावात् । एका-
कारमेव ज्ञानं यद्युभयाभासमङ्गीक्रियते, तदा बुद्धेर्भेदः प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वादिना
दुर्लभः । यदपि स्पष्टप्रतिभासमध्यक्षम्, तदप्यनक्षजं स्यात् ; अस्पष्टप्रतिभासत्वात् ।
एवमनक्षजमध्यक्षं स्यात्, स्पष्टप्रतिभासत्वात् । तस्माद्दृष्टेन सामान्यादिना न
योजयतीत्यकल्पनमध्यक्षम् ॥ १४८ ॥
किञ्च—समवायस्यातीन्द्रियस्याग्रहादक्षैरक्षभवैर्विज्ञानैर्जातितद्वतोः सम्ब-
न्धस्याविशिष्टप्रतीत्याऽदर्शनं स्थितं निश्चितम् । यद्बलेन यत्प्रतीतिस्तद्ग्रहे
न युक्ता सा ।
यदि नास्ति समवायः, तदा 'इह तन्तुषु पटः' इत्यादयो बुद्धयो न स्युः ?
इत्याह—'इह तन्तुषु पटः' इत्यादि शब्दा इमे स्वयं समयानुलोचनैः
कृताः, न वस्तुपराधीनाः ॥ १४९ ॥
तथा हि—'शृङ्गं गवि तिष्ठति' इति लोके स्यात् ; प्रमाणसिद्धयोरनुरो-
धात् । 'शृङ्गे गौः' इति तु तदुपकल्पितमलौकिकम् ; प्रमाणसिद्धिबहिर्भावात् ।
यदवयवेभ्यो न गौर्भिन्नः, तदा गवि शृङ्गमित्यपि न स्यात् ? इत्याह—शृङ्गस्य
प्र० वा० : १०

१४६ प्रमाणवार्त्तिके
तैस्तन्तुभिरियं शाटीत्युत्तरं कार्यमुच्यते ।
तन्तुसंस्कारसम्भूतं नैककालं कथञ्चन ॥ १५१ ॥
कारणारोपतः कश्चिद्, एकापोद्धारतोऽपि वा ।
तन्त्वाख्यां वर्तयेत् कार्ये दर्शयन् नाश्रयं श्रुतेः ॥ १५२ ॥
उपकार्योपकारित्वं विच्छेदाद् दृष्टिरैव वा ।
मुख्यं यदस्खलज्ज्ञानमादिसंकेतगोचरः ॥ १५३ ॥
गवाख्यैः परिशिष्टाङ्गैर्विच्छेदेऽस्य वियोगस्यानुपलम्भनात् 'शृङ्गं गवि'
इत्युच्यते, न त्ववयवातिरिक्तगोसद्भावात् ॥ १५० ॥
ननु 'तन्तुषु पटः' इति भवत्येव प्रतीतिरिति चेत् ? आह—तैस्तन्तुभिः
पटावस्थाप्राग्भाविभिः 'इयं शाटी' इति कारणभूततन्तूत्तरकालभावितन्तूनां
सँस्कारस्तुरीवेमकुविन्दकरादिसहकारी प्रभवावस्थाविशेषलाभः । तस्मात् स्वरसेन
निरुध्यमानात् सम्भूतकार्यमुच्यते, न तु तन्तुभिः सहैककालं कार्यं
तन्तुपट इति कथञ्चन कथ्यते; कार्यकारणयोः समकालत्वाभावात् ॥ १५१ ॥
यदि नास्ति तन्तुपटयोर्भेदः, तदा कथम् 'एते तन्तवः, पटश्चायम्' इति
व्यपदेशः ? इत्याह—कारणानां तन्तूनामारोपतः । एकस्य तन्तोरपोद्धारतो
बुद्ध्या निष्कर्षणात् वा कश्चिद् व्यवहर्त्ता कार्ये पटे तन्त्वाख्यां तन्तुश्रुतिं
वर्तयेत् , श्रुतेराश्रयं कारणं दर्शयन् न । तन्तुभ्यो व्यतिरिक्तः पटोऽस्ति,
एवमाकारपरिणतास्तन्तवः पट इत्यर्थः ॥ १५२ ॥
यदि तन्तवः केवलाः, न तेभ्यः पटोऽन्यः, तदा पटव्यपदेशो निर्निबन्धनः
स्याद् ? इत्याह— तन्तूनां परस्परं शीताद्यपनोदक्षमं साहित्यमुपकार्योपकारि-
त्वम् । अन्योऽन्यस्य विच्छेदाद् दृष्टिरैव वा । पटव्यपदेशनिबन्धनमिति शेषः ।
यदि व्यतिरिक्तं व्यपदेशनिबन्धनं नास्ति, तदा 'पटः' इति व्यपदेशो न
मुख्यः स्यात् , बाहीके गोव्यपदेशवद् ? इत्याह—मुख्यं तदुच्यते यदादिसंकेतस्य
गोचरः, न व्यतिरिक्त इत्येव । परस्पराविच्छेदावस्थेषु च पटश्रुतेः संकेता-
दस्खलद्गतिगोचरत्वान्मुख्यत्वम् । तस्मात् प्रत्यक्षतो जातेरनुपलम्भाद् योजना-
विरहः ॥ १५३ ॥

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४७
अनुमानतो न जातिसिद्धिः
अनुमानं च जात्यादौ वस्तुनो नास्ति भेदिनि ।
सर्वत्र व्यपदेशो हि दण्डादेरपि सांवृतात् ॥ १५४ ॥
वस्तुप्रासादमालादिशब्दाश्चान्यानपेक्षिणः ।
गेहो यद्यपि संयोगस्तन्माला किन्तु¹ तद् भवेत् ॥ १५५ ॥
जातिश्चेद् गेह एकोऽपि मालेत्युच्येत वृक्षवत् ।
स्यादेतत्—विशिष्टप्रतीतिर्विशेषणप्रतीतिपूर्विका, यथा दण्डिप्रतीतिः,
विशिष्टप्रतीतिश्च शाबलेयादिषु गौरिति, विशेषणञ्च शाबलेयादिषु गोत्वमे-
वेत्यनुमानतो जातिसिद्धिः ? इत्याह—अनुमानं वस्तुनः शाबलेयादेर्भेदिनि
जात्यादौ नास्ति । न हि व्यक्तिव्यतिरिक्तं विशेषणमुपलभ्यते, शृङ्गाद्यवयव-
सन्निवेश एव त्वभिन्नो विशेषणमस्तु । तथा च नाभिमंतसिद्धिः ।
दृष्टान्तासिद्धिमप्याह—सर्वत्र पुरुषादौ 'दण्डी' इत्यादिव्यपदेशोऽपि हि न
दण्डादेर्वस्तुनः; किन्तु सांवृतात् । दण्डस्वलक्षणस्य व्यपदेशे हेतुत्वे सर्वत्र
पुरुषे स्यात् । सम्बन्धिन्येवान्यत्रेति चेत् ? तर्हि सम्बन्धो दण्डः, कारणं दण्डि,
व्यपदेशस्य सम्बन्धश्च संयोगादिर्नास्तीति परं कार्यकारणभावः परिशिष्यते ।
तस्य निमित्तत्वे यथा 'दण्डी पुरुषः', तथा 'पुरुषी दण्डः' इत्यपि स्यात्; समान-
त्वान्निमित्तस्य । तस्मात् कल्पितविशेषणभावनियमो दण्डः सम्बन्धी सांवृत
एव विशेषणम् ॥ १५४ ॥
किञ्च—षट्सु पदार्थेषु वस्तु वस्त्विति सर्वानुयायी शब्दः, प्रासादेषु
प्रासादमालेति शब्दः, गृहेषु बहुषु नगरमित्यादिशब्दाश्चान्यानपेक्षिणोऽर्था-
न्तरभूतविशेषणरहिता इति व्यभिचारिता हेतोः । न हि पदार्थेषु व्यतिरिक्तं
सामान्यं वस्तुतात्वमभ्युपगम्यते वैशेषिकैः । न च प्रासादो द्रव्यम्; विजातीयानां
द्रव्याणारम्भात् । ततश्च मालागुणोऽपि गेहो यद्यपि संयोगस्तस्य माला किन्नु
तद् भवेत् । न भावगुणः; निर्गुणत्वात् गुणानाम् ॥ १५५ ॥
जातिश्चेदभ्युपगम्यते एको गेहो मालेत्युच्येत, वृक्षवत् । यथा
वृक्षत्वजातियोगादेको वृक्षो वृक्ष इत्युच्यते, एवमेकोऽपि गेहो माला स्यात् ।
१. किन्तु—रा० । एवं वृत्तावपि ।

१४८ प्रमाणवार्त्तिके

मालाबहुत्वे तच्छब्दः कथं जातेरजातितः ॥ १५६ ॥
मालादौ च महत्त्वादिर्दिष्टो यश्चौपचारिकः ।
मुख्याविशिष्टविज्ञानग्राह्यत्वान्नौपचारिकः ॥ १५७ ॥
अनन्यहेतुता तुल्या सा मुख्याभिमतेष्वपि ।
पदार्थशब्दः कं हेतुमन्यं षट्सु¹ समीक्षते ॥ १५८ ॥
यो यथा रूढितः² सिद्धस्तत्साम्याद् यस्तथोच्यते ।

तथा गेहमालानां बहुत्वे तच्छब्दो मालेत्यनुगामिशब्दः कथं जातेर्मालायाम्;
अजातितो जात्यन्तरविरहात् ! ॥ १५६ ॥
किञ्च—महती प्रासादमालेति कथं व्यपदेशः; महत्त्वं परिमाणं गुणः,
तस्य मालायां न सत्त्वम् । न हि प्रासादमाला किञ्चिदित्युक्तम् । नापि संयोगलक्षणे
प्रासादे महत्त्वम्; निर्गुणत्वात् गुणानाम् । काष्ठादिषु द्रव्येषु प्रासादारम्भकेषु
महत्त्वसत्त्वाद् वृक्षेषु कुसुमसंभवात् वनसंख्यालक्षण

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४९
मुख्यो¹ गौणश्च भावेष्वप्यभावस्योपचारतः ॥ १५९ ॥
संकेतान्वयिनी रूढिर्वक्तुरिच्छान्वयी च सः ।
क्रियते व्यवहारार्थं छन्दः शब्दांशनामवत्² ॥ १६० ॥
वस्तुधर्मतयैवार्थास्तादृग्विज्ञानकारणम् ।
भेदेऽपि यत्र तज्ज्ञानं³ तांस्तथा प्रतिपद्यते ॥ १६१ ॥
ज्ञानान्यपि तथा भेदेऽभेदप्रत्यवमर्शने ।
इत्यतत्कार्यविश्लेषस्यान्वयो नैकवस्तुनः ॥ १६२ ॥
स मुख्यः । यश्च तस्य मुख्यस्य साम्यात् तथा मुख्यवाचकशब्देनोच्यते,
स गौणः ।
कुत एतद् ? इत्याह—भावेष्वपि कुपुत्रादिषु पुत्रादिरित्यभावोपचारतः ।
परमते तु भावे वृत्तत्वान्मुख्यत्वं भवेत् ॥ १५९ ॥
स्यादेतत् । रूढश्चैव मुख्यता, किन्तु सापि भिन्ने विशेषणे सति ? इत्याह—न;
संकेतान्वयिनी यथासंकेतं रूढिः, स च संकेतो वक्तुः संकेतयितुरिच्छान्वयी
व्यवहारार्थं क्रियते । छन्दसो गायत्र्यादेः शब्दांशस्य प्रकृतिप्रत्ययादेर्नाम-
वत् । न हि विशिष्टानुपूर्वीकेषु वर्णेषु पृथग्भूतं गायत्र्यादिशब्दनिमित्तं किञ्चिदस्ति,
शब्दांशेषु वा; अपि तु संकेतयितुरिच्छानुरोधादेव तथा व्यपदेशः ॥ १६० ॥
यदि व्यक्तिभ्यो न भिन्नं सामान्यम्, तदा कथमनुगामी प्रत्ययः ? इत्याह—
वस्तुधर्मतया प्रकृत्यैव केचिदर्थाः परस्परं भेदेऽपि तादृशस्यानुगामिनोऽ-
तत्कार्यव्यावृत्तिविषयस्य विज्ञानस्य कारणम् । यत्र येष्वर्थेष्वनुगामि ज्ञानं
तानभेदिनोऽर्थान् तथा एकत्वेन प्रतिपद्यते, न त्वेकसामान्यबलात् तथा
ज्ञानम् ॥ १६१ ॥
स्यादेतत् । प्रतिव्यक्ति ज्ञानान्यपि भिन्नानीति कथमनुगामि ज्ञानम् ?
इत्याह—ज्ञानान्यपि परस्परतो भेदे तथाऽर्थवद्वस्तुधर्मतयाऽभेदप्रत्यवमर्शने
निमित्तम्, ततो ज्ञानान्यपि तदेकपरामर्शगोचरतयाऽनुगामिप्रत्यया उच्यन्ते
इत्यनेन प्रकारेण भेदिष्वर्थेष्वतत्कार्यादर्थस्य विश्लेषो व्यवच्छेदस्तस्यान्वयो
विद्यते, न त्वेकस्य वस्तुनः सामान्यस्य ॥ १६२ ॥
१. यत्र—रा० । २. शब्दाङ्ग ०—पाठा० । ३. तज्ज्ञानात्—रा० ।

१५० प्रमाणवार्त्तिके
वस्तूनां विद्यते तस्मात् तन्निष्ठा वस्तुनि श्रुतिः ।
अन्यापोहविचारः
बाह्यशक्तिव्यवच्छेदनिष्ठाभावेऽपि तच्छ्रुतिः ॥ १६३ ॥
विकल्पप्रतिबिम्बेषु तन्निष्ठेषु निबध्यते ।
ततोऽन्यापोहनिष्ठत्वादुक्तान्यापोहकृत् श्रुतिः ॥ १६४ ॥
व्यतिरेकीव यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् ।
शब्दात् तदपि नार्थात्मा भ्रान्तिः सा वासनोद्भवा¹ ॥१६५॥
तस्याभिधाने श्रुतिभिरर्थे कोऽशोऽवगम्यते ।
वस्तूनां विशेषाणामन्वयो विद्यते; अनुपलब्धबाधित्वात् तस्य । तस्मात्
तन्निष्ठा व्यावृत्तिविषया वस्तुनि श्रुतिः प्रवर्त्तते ।
नन्वतत्कार्यव्यावृत्तिर्वस्तुनः स्वभावभूता, ततो व्यावृत्तिविषयत्वे वस्तुविषयतैव
शब्दस्य स्यात् ? इत्याह—बाह्यस्य वस्तुनः शक्तेरतत्कार्याद् यो व्यवच्छेदस्तत्र
निष्ठा विषयित्वं तस्याभावेऽपि तच्छ्रुतिर्व्यवच्छेदवाचिनी श्रुतिः ॥ १६३ ॥
विकल्पानां प्रतिबिम्बेष्वाकारेषु तन्निष्ठेषु तद्व्यावृत्तिवस्तुत्वेन व्यवस्था-
विषयतया तद्व्यवहारव्यवस्थितिषु संकेतकाले निबध्यते । ततो विकल्पप्रति-
बिम्बानां बाह्यव्यावृत्तात्मत्वेन व्यवहारविषयत्वादन्त्यापोहनिष्ठत्वात् कारणाद्
उक्ता श्रुतिरन्यापोहकृत्, अन्यव्यावृत्ताकारविकल्पजननात् अन्यव्यावृत्तेषु
प्रवर्त्तनाच्च शब्दोऽन्यापोहकृदुक्तः ॥ १६४ ॥
ननु शाब्दे ज्ञाने ग्राह्यं बाह्यतयैव प्रतीयते, न ज्ञानाकारतया ? इत्याह—
शब्दादुत्पन्नज्ञानेऽर्थप्रतिबिम्बकं व्यतिरेकीव भिन्नं बाह्यमिव यदाभाति,
तदपि नार्थात्मा बहिरर्थस्वरूपम्; किन्तु भ्रान्तिः सा वासनानिर्मिता ।
यथा तैमिरिकदृष्टेषु केशादिषु बाह्यभ्रमः, एवं विकल्पाकारेऽपि बाह्यव्यवहारो-
ऽविद्यावशादित्यर्थः ॥ १६५ ॥
ज्ञानाकारस्तर्हि वस्तुभूतो वाच्यः स्यात् ? इत्याह—तस्य ज्ञानाकारस्य श्रुति-
भिरभिधानेऽर्थेऽतत्कार्यव्यावृत्ते शब्देनाचोदिते कोऽशोऽवगम्यते, न कश्चित् ।
१. वासनामयी—पाठा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १५१
तस्यागतौ च संकेतक्रिया व्यर्था तदर्थिका ॥ १६६ ॥
शब्दोऽर्थांशं¹ कमाहेति¹ तत्रान्यापोह उच्यते ।
आकारः स च नार्थेऽस्ति तं वदन्नर्थभाक् कथम् ॥ १६७ ॥
शब्दस्यान्वयिनः कार्यमर्थेनान्वयिना स च ।
अनन्वयी धियोऽभेदाद् दर्शनाभ्यासनिर्मितः ॥ १६८ ॥
तद्रूपारोपगत्यान्यव्यावृत्ताधिगतेः पुनः ।
शब्दार्थोऽर्थः² स एवेति वचने न विरुध्यते ॥ १६९ ॥
तदकार्यव्यावृत्तस्यार्थस्य शब्दादगतौ च सत्यां संकेतक्रिया व्यर्था; यस्मात्
तदर्थिका अतत्कार्यव्यावृत्तार्थप्रतीतिफला सेष्यते ॥ १६६ ॥
एवं तर्ह्यन्यापोहेऽपि संकेते कृते प्रवृत्तिरर्थेषु न स्यात्, तस्यार्थात्मत्वाभा-
वाद् ? इत्याह—शब्दोऽर्थांशं कमाहेति प्रश्ने तत्रान्यापोहोऽतत्कार्यव्यावृत्तिः
सर्वविशेषसम्भविनो वाच्यतयोच्यते । अतोऽर्थाशात्मन्यन्यापोहे गृहीतसंकेतः
शब्दादुच्चरितार्थं प्रतीत्य तत्र प्रवर्त्तित इति युक्तम् । यस्तत्राक्षाकारः स
चार्थे नास्ति, तं बुद्ध्याकारं वदन् शब्दोऽर्थभाक् बाह्यार्थाभिधायी
कथमस्तु ! ॥ १६७ ॥
किञ्च—शब्दस्यान्वयिनोऽन्वयिनार्थेन कार्यं व्यवहारकाले प्रतीतिलक्षणं
प्रयोजनम् । स च बुद्ध्याकारः स्वलक्षणदर्शनाभ्यासेन वासनया निर्मितोऽ-
नन्वयी; धियोऽनन्वयिन्या अभेदात् ॥ १६८ ॥
ननु यद्यर्थः शब्दस्य न विषयः, तदा तदंशरूपोऽप्यन्यापोहः कथं
वाच्यः ? इत्याह—बुद्ध्याकारे तद्रूपस्यार्थाशापोहस्यारोपगत्या एकत्वाध्यव-
सायेनान्यव्यावृत्तस्यार्थस्याधिगतेः शब्दार्थाशापोहः शब्दार्थ उच्यते, न तु
सामान्याच्छब्दार्थप्रतीतेः । यदि पुनर्बुद्ध्याकारस्य व्यावृत्तार्थत्वेन प्रतीतेः
स बुद्ध्याकार एव शब्दार्थ इत्युपचारादुच्यते बुद्ध्याकारशब्दार्थवादिना,
तदैवं वचने किञ्चिदपि न विरुध्यते; बुद्ध्याकारस्यानन्वयिनः शब्दार्थत्वानिष्टेः
॥ १६९ ॥
१-१. शब्दोऽर्थांशकमाहेति—रा० । २. शब्दार्थार्थः—रा० ।

१५२ प्रमाणवार्त्तिके
मिथ्यावभासिनो वैते प्रत्ययाः शब्दनिर्मिताः ।
अनुयान्तीममर्थाशमिति चापोहकृत् श्रुतिः ॥ १७० ॥
तस्मात् संकेतकालेऽपि;
निर्दिष्टार्थेन संयुतः ।
स्वप्रतीतिफलेनान्यापोहः सम्बध्यते श्रुतौ ॥ १७१ ॥
अन्यत्रादृष्ट्यपेक्षत्वात् क्वचित्तद्दृष्ट्यपेक्षणात् ।
श्रुतौ सम्बध्यतेऽपोहो नैतद् वस्तुनि युज्यते ॥ १७२ ॥
मिथ्यावभासिनो वा शब्दनिर्मिता एते प्रत्ययाः । तथा हि—न
तावदर्थः शब्दबुद्धेर्विषयः; तत्स्वरूपानवभासतः, तत्र शब्दसंकेताभावच्च ।
नापि बुद्ध्याकारः; तस्य वेदनेऽपि विषयत्वेनानध्यवसायात्, स्वलक्षणत्वात्, संकेता-
भावाच्च । न हि बुद्ध्याकारस्य बहिष्ठं बाह्यस्य वा बुद्ध्याकारत्वमस्ति, येन तथेति
भासः सत्यप्रतिभासः स्यात् । तस्माद् वस्तुतोऽवस्तुप्रतिभासिनः शाब्दाः प्रत्ययाः ।
कथं तर्हीदानीमर्थांशापोहकृच्छ्रुतिरुक्ता ? इत्याह— इममन्यापोहमर्थांशं
शब्दा अतःप्रतिभासित्वेऽपि अनुयान्ति वृत्तिविषयत्वेन व्यवस्थापयन्ति । अर्थदर्श-
नायातत्वेन परस्परं या, तत्प्रतिबन्धनादिति चान्यापोहकृच्छ्रुतिरुक्ता¹ ॥ १७० ॥
यस्माद् व्यवहारकालेऽन्यव्यवच्छेदप्रतीतिः शब्दात्, तस्मात् संकेतकाले-
ऽप्यन्यापोहः श्रुतौ वाच्यतया सम्बध्यते, नान्यत् ।
नन्वर्थमुपदर्श्य संकेत: क्रियते, तत्कथमपोह उच्यते ? इत्याह— निर्दिष्टे-
नार्थेनान्याव्यावृत्तेन व्यवहारकाले स्वस्य प्रतीतिः फलं प्रयोजनं यस्य तेन
संयुतोऽभेदाध्यवसायादेकत्वमुपनीतोऽन्यापोहो बुद्ध्याकारस्वभावः श्रुतौ सम्ब-
ध्यते, न त्वर्थ एव ॥ १७१ ॥
तथा हि—संकेतस्यान्यत्र व्यवच्छेद्येऽवृक्षेऽदर्शनापेक्षत्वात्, क्वचि-
दन्यव्यवच्छेद्ये वृक्षैकदेशे दृष्ट्यपेक्षणात् श्रुतावपोहः सम्बध्यत इति निश्चीयते ।
वस्तुनि सामान्यादौ संकेतविषये एतत् व्यवच्छेद्याव्यवच्छेद्ययोर्दर्शनादर्शनापेक्षं
न युज्यते । वस्तुनि विधिमुखेन प्रतिपाद्ये किमन्यत्रादर्शनापेक्षया, अपेक्ष्यते च,
१. आचार्यदिङ्नागेनेति शेषः ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १५३
तस्माद् जात्यादितद्योगो नार्थे तेषु च न श्रुतिः ।
संयुज्यतेऽन्यव्यावृत्तौ १ शब्दानामेव योजनात् ॥ १७३ ॥
प्रत्यक्षे शब्दकल्पनानिराकरणम्
संकेतस्मरणोपायं दृष्टसंकलनात्मकम् ।
पूर्वापरपरामर्शशून्ये तच्चाक्षुषे कथम् ॥ १७४ ॥
अन्यत्रगतचित्तोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते ।
तत्संकेताग्रहस्तत्र स्पष्टस्तज्जा च कल्पना ॥ १७५ ॥
ततोऽन्यव्यवच्छेद एव प्रतिपाद्यत इति गम्यते । अन्यव्यवच्छेदः सामान्यादिकं
चापेक्ष्यते विपक्षपरिहारेण प्रतिपत्त्यर्थमिति चेत् ? अलं तदा सामान्येन; अन्यव्य-
वच्छेदेनैव व्यवहारपरिसमाप्तेः ॥ १७२ ॥
यतश्च जातिगुणक्रियादीनि विशेषणानि वस्तुग्राहिणि ज्ञाने नाभासन्ते;
तस्माज्जात्यादयस्तेषां योगाश्चार्थे न सन्ति, अतस्तेषु श्रुतिश्च नोप-
युज्यते; अन्यव्यावृत्तावेव प्रतीतिसिद्धायां शब्दानां योजनात् ॥ १७३ ॥
तदेवं जात्यादिकल्पना तत्सम्बन्धकल्पना च नास्तीत्युक्तम् । शब्दकल्पनापि
न सम्भवति ? इत्याह-- शब्दकल्पनं हि पूर्वगृहीतस्य संकेतस्य स्मरणमुपायो
यस्य संकेतस्मरणोपायं वाचकत्वेन दृष्टस्य शब्दस्य संकलनं तथायोजनमात्मा
यस्य तत् दृष्टसंकलनात्मकं प्रसिद्धम् । तच्च पूर्वस्य संकेतकालदृष्टवाचक-
शब्दस्यापरस्य दृश्यमानार्थस्य परामर्शो वाच्यवाचकतायोजनम्, तेन शून्या
शब्दामिश्रवस्तुस्वरूपग्राहिणि चाक्षुषे ज्ञाने कथं सम्भाव्यते । चाक्षुषं चाक्षज-
मात्रोपलक्षणमिन्द्रियज्ञानमित्यर्थः ॥ १७४ ॥
किञ्च--दृश्यमानादर्थादन्यत्रातीतादौ विकल्पनीये गतचित्तः प्रवृत्तवि-
कल्पोऽपि द्रष्टा चक्षुषा चक्षुर्विज्ञानेन रूपमीक्षते । तस्य दृश्यमानार्थस्य
संकेत: संकेतविषयो वाचकं नाम, तस्याग्रहोऽस्मरणं तत्र चाक्षुषे ज्ञाने
स्पष्टः । ततस्तज्जा वाचकनामस्मरणप्रभवा कल्पना च चाक्षुषे ज्ञाने
नास्तीति शेषः ॥ १७५ ॥
१. संयोज्यते--रा० । सम्बध्यते--पाठा० ।

१५४ प्रमाणवार्त्तिके
जायन्ते कल्पनास्तत्र यत्र शब्दो निवेशितः ।
तेनेच्छात्तः प्रवर्त्तेरन् नेक्षेरन् बाह्यमक्षजाः ॥ १७६ ॥
रूपं रूपमितीक्षेत तद्धियं किमितीक्षते ।
अस्ति चानुभवस्तस्याः सोऽविकल्पः कथं भवेत् ॥ १७७ ॥
तयैवानुभवे दृष्टं न विकल्पद्वयं सकृत् ।
एतेन तुल्यकालान्यविज्ञानानुभवो गतः ॥ १७८ ॥
स्मृतिर्भवेदतीते च साऽगृहीते कथं भवेत् ।
स्याच्चान्यधीपरिच्छेदाभिन्नरूपा स्वबुद्धिधीः ॥ १७९ ॥
किञ्च—तत्र विषये शब्दयोजनात्मिकाः कल्पना जायन्ते, यत्र
संकेतकाले शब्दो निवेशितः । न चेन्द्रियविषये शब्दसंकेत इति न तत् ज्ञानं
शब्दयोजनात्मकं प्राक् , अथेन्द्रियविषय एव शब्दनिवेशः, तदा तेन शब्द-
विषयत्वेन कारणेनेच्छात्तः प्रवर्त्तेरनक्षजाः प्रत्ययाविकल्पवत्, न चैतदस्ति;
इच्छाप्रभवत्वे वा बाह्यार्थसन्निधानानपेक्षत्वात्, बाह्यमर्थं नेक्षेरन्नक्षजाः,
प्रत्ययविकल्पवत् ॥ १७६ ॥
अपि च—सर्वविकल्पवादिनो मते रूपमिति प्रवृत्तविकल्पबुद्धौ रूपमी-
क्षेत, तद्धियं रूपधियमपि कल्प्यमानां किमितीक्षते ज्ञाता ! रूपबुद्ध्यनुभवो
नास्तीति न युक्तम्; यस्मादस्ति चानुभवस्तस्याः सर्वेषां प्रतिपत्तॄणाम् ।
न च रूप इव तद्बुद्धावपि कल्पनाऽनुभूयते । ततश्च रूपबुद्धेरनुभवोऽविकल्पः
कथं भवेत् ॥ १७७ ॥
तयैव रूपबुद्ध्या रूपस्य स्वात्मनश्चानुभवेऽभ्युपगम्यमाने—रूपमिति,
रूपानुभव इति च विकल्पद्वयं सकृत् स्यात्, तच्च नास्ति; अनुभवबाधितत्वात् ।
एतेन सकृत्कल्पनाद्वयनिषेधेन तुल्यकालेनान्येन निर्विकल्पज्ञानेनानुभवो
रूपबुद्धेर्गतो निर्णीतोत्तरो बोद्धव्यः ॥ १७८ ॥
उत्तरकालभाविना विकल्पज्ञानेनानुभव इति चेद् ? आह--अतीते च
रूपानुभवे स्मृतिः पश्चात्तनेन विकल्पेन न भवेन्नानुभवः । सा स्मृतिरगृहीते-
ऽनुभवे कथं भवेत् ! यदि चातीतबुद्धिर्विकल्प्यते, तदाऽन्यस्य पुंसो धियः

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १५५
अतीतमपदृष्टान्तमलिङ्गं चार्थवेदनम् ।
सिद्धं तत्केन तस्मिन् हि न प्रत्यक्षं न लैङ्गिकम् ॥ १८० ॥
तत्स्वरूपावभासिन्या बुद्ध्यानन्तरया यदि ।
रूपादिरिव गृह्येत;
न स्यात् तत्पूर्वधीग्रहः ॥ १८१ ॥
सोऽविकल्पः स्वविषयो विज्ञानानुभवो यथा ।
परिच्छेदेन परोक्षबुद्धिविकल्पात्मकेनाभिन्नरूपा तथात्वेन स्वबुद्धिधीः
स्यात् । अस्ति च परबुद्धिप्रतीतिविलक्षणस्वबुद्ध्यनुभवः । तस्मादविकल्प
एवासौ ॥ १७९ ॥
किञ्च--सविकल्पकप्रत्यक्षवादिना निर्विकल्पस्याप्यस्वसंवेदनवादिनो १
मतेऽतीतमर्थवेदनं न केवलमध्यक्षतो वर्तमानविषयत्वान्न सिध्यति,
किन्त्वनुमानादपि; यस्मादलिङ्गं लिङ्गरहितम् । तथा हि--धर्मिणो ज्ञानस्यासि-
द्धत्वात् लिङ्गमाश्रयासिद्धम् । अनुमानात् ज्ञानसिद्धिवादिनः कस्यचिज्ज्ञानस्या-
ध्यक्षासिद्धत्वात् अनुमानसिद्धावनवस्थानाद् अपदृष्टान्तम् । दृष्टान्तासिद्धौ न व्याप्ति-
सिद्धिरिति लिङ्गरहितमेवातीतं रूपादिदर्शनम् । तत् तस्मात् केन प्रमाणेन सिद्धम् !
तस्मिन् हि रूपादिदर्शने न प्रत्यक्षमभिमतत्वादस्ति । न च लैङ्गिकमनुमान-
मुक्तक्रमादिति सकलमप्रतिपत्तिकमन्धमूकं जगत् प्राप्तमिति ॥ १८० ॥
अथ तत्स्वरूपावभासिन्याऽतीतरूपादिबुद्धिरूपप्रतिभासिन्या तज्जन्यया-
ऽनन्तरया २ धियाऽतीतबुद्धिर्यदि गृह्यते सौत्रान्तिकमते रूपादिरिव तदनु-
कारिण्या तदनन्तरया धिया, तदा को दोषः ? इत्याह--यदा चिरं बहुषु विषयेषु
ज्ञानानि प्रवर्त्तन्ते, तदा तस्मादन्त्यात् ज्ञानात् याः पूर्वाः धियस्तासां ग्रहो न
स्यादिति दोषः । अन्त्यबुद्धिजनितया हि धिया सैव गृह्यते, न त्वन्या इति
स्यात् । अस्ति चानुभवस्तासाम्, यद्बलेन 'चिरमहमद्राक्षम्' इति भवति द्रष्टुः ।
तस्मात् स्वविषयः स्वरूपालम्बनतो विज्ञानानां पूर्वभाविनामनुभवोऽविकल्पः,
१. वैशेषिकस्येति शेषः ।
२. ऽनन्तया--रा० ।

१५६ प्रमाणवार्त्तिके
अशक्यसमयं तद्वदन्यदप्यविकल्पकम् ॥ १८२ ॥
सामान्यवाचिनः शब्दास्तदेकार्था च कल्पना ।
अभावे निर्विकल्पस्य विशेषाधिगमः कथम् ॥ १८३ ॥
अस्ति चेन्निर्विकल्पं च किञ्चित् तत्तुल्यहेतुकम् ।
सर्वं तथैव हेतोर्हि भेदाद् भेदः फलात्मनाम् ॥ १८४ ॥
अनपेक्षितबाह्यार्था योजना समयस्मृतेः ।
तथानपेक्ष्य समयं वस्तुशक्त्यैव नेत्रधीः ॥ १८५ ॥
संकेतस्मरणापेक्षं रूपं यद्यक्षचेतसि ।
स यथा, तद्वदन्यदपि ज्ञानमन्त्यमप्रतिबद्धवृत्ति चाविकल्पकं बोद्धव्यम् ।
यस्मात् सकलमेव स्वरूपमशक्यसमयं शब्दसंकेताविषयः, ततश्च न विकल्प-
ग्राह्यम् ॥ १८१-१८२ ॥
किञ्च—विशेषसंकेताभावात् व्यवहारकालानुयायित्वाच्च सामान्यवाचिनः
शब्दाः, तैः शब्दैरेकार्था एकविषया च कल्पना शब्दयोजनया शब्दार्थ एव
कल्पना । परमते च निर्विकल्पस्य ज्ञानस्याभावे विशेषस्य विकल्पाविषयस्या-
धिगमः कथम्, न कथञ्चिदित्यर्थः । विशेषानुभवदर्शनादस्ति किञ्चिन्निर्विकल्पं
च ज्ञानं यथाहुर्मीमांसकादय इति चेत् ? एवं तर्हि तेन निर्विकल्पेन तुल्य-
हेतुकं चक्षूरूपमनस्कारादिसमानहेतुकं विशेषविषयं सर्वं ज्ञानं तथैवाविकल्पक-
मस्तु, न तु स्वलक्षणविषयमपि किञ्चित् सविकल्पकम्; हि यस्माद्धेतोर्भेदात्
फलात्मनां भेदो भवति । हेत्वभेदे तु फलाभैद एव युक्तः, नान्यथा क्वचि-
दप्येकजातीयता स्यात् ॥ १८३-१८४ ॥
किञ्च—योजना कल्पनाऽनपेक्षितबाह्यार्था बहिरर्थसंकेतविषयमनपेक्ष्यैव
समयस्य प्राग्गृहीतस्य स्मृतेः सकाशाद् भवति तावत् । तथा समयमनपेक्ष्य
वस्तुनः स्वलक्षणस्य शक्त्या स्वाकारानुकारिविज्ञानजननसामर्थ्येनैव नेत्रधी-
र्जायते यदि, तदा को विरोधः ॥ १८५ ॥
स्यादेतद् । रूपमक्षचेतसि कर्तव्ये संकेतस्मरणापेक्षं तदनपेक्षं पुनर्ना-

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १५७
अनपेक्ष्य न चेच्छक्तं स्यात् स्मृतावेव लिंगवत् ॥ १८६ ॥
तस्यास्तत्सङ्गमोत्पत्तेरक्षधीः स्यात् स्मृतेर्न वा ।
ततः कालान्तरेऽपि स्यात् कचिद् व्याक्षेपसम्भवात् ॥ १८७ ॥
क्रमेणोभयहेतुश्चेत् प्रागेव स्यादभेदतः ।
अन्योऽक्षबुद्धिहेतुश्चेत् स्मृतिस्तत्राप्यनर्थिका ॥ १८८ ॥
यथासमितसिद्धयर्थमिष्यते समयस्मृतिः ।
भेदश्चासमितो ग्राह्यः स्मृतिस्तत्र किमर्थिका ! ॥ १८९ ॥
शक्तमिति ? एवं तर्हि श्रुतावेव रूपं शक्तमिति स्यात्, न त्विन्द्रियबुद्धौ; लिङ्गवत् ।
यथा हि लिङ्गं न लिङ्गबुद्धौ साक्षाच्छक्तम्, किन्तु लिङ्गलिङ्गिनोः सम्बन्धि-
स्मृतावेव, तथा संकेतस्मरणे रूपं निमित्तं स्यात् । न चागृहीतं स्मृतिप्रति-
बोधकमिति निर्विकल्पकमस्य ग्रहणं प्राक्, ततः स्मृतिः, ततश्च योजनेति
क्रमः ॥ १८६ ॥
कथं पुनरर्थसम्मुखीभावात् स्मृतिजन्म ? इत्याह-तस्याः स्मृतेस्तस्यार्थस्य
सङ्गमनेन सम्मुखीभावेनोत्पत्तेः । न त्वक्षधीरर्थात् स्यात् । सा तु स्मृतेरर्थ-
जनितायाः स्यात्, न वा स्मृतेरपि भवेत् । स्मृत्यधीनतायां नार्थाधीनता । यच्च
स्मरणं भावि, तन्नावश्यं भवतीति कदाचिन्न भवेदपि । ततः स्मृतेः कालान्त-
रेणापि स्यादध्यक्षधीः स्मृत्यनन्तरं क्वचिद् विषयान्तरे व्याक्षेपस्याशक्ति-
लक्षणस्य सम्भवात् । तन्निवृत्तौ सत्यां क्रमेण भवेत् ॥ १८७ ॥
स्यादेतत् । प्रथममभिमुखीभवन्नर्थः स्मृतेर्हेतुः, तत इन्द्रियज्ञानस्येति क्रमे-
णोभयहेतुरभिमतश्चेत् ? यद्येवम्, पूर्वापरैकस्वभावसामर्थ्यस्य भावस्याभेदत-
स्तज्जन्यं द्वयमपि प्रागेव स्यात्, न क्रमशः ।
स्यादेतद् । भावानां क्षणिकत्वाच्चान्यः स्मृतिप्रबोधकः क्षणोऽन्यश्चाक्ष-
बुद्धेर्हेतुश्चेत् ? तत्राद्येऽपि क्षणे वाचकशब्दस्मृतिरनर्थिका; यस्माद् यथा-
समितस्य शब्दवाच्यतयाऽर्थस्य सिद्धयर्थं समयस्मृतिरिष्यते । भेदो
विशेषोऽसमितः संकेताविषयश्चाक्षधिया ग्राह्यः । तत्र स्मृतिः समयस्य किम-
र्थिका निष्प्रयोजना ॥ १८८-१८९ ॥

१५८ प्रमाणवार्त्तिके
सामान्यमात्रग्रहणे भेदापेक्षा न युज्यते ।
तस्माच्चक्षुश्च रूपं च प्रतीत्योदेति नेत्रधीः ॥ १९० ॥
साक्षाच्च$^१$ ज्ञानजनने समर्थो विषयोऽक्षवत् ।
प्रत्यक्षभेदाः
१. इन्द्रियप्रत्यक्षम्
अथ कस्माद् द्वयाधीनजन्म तत् तेन नोच्यते ॥ १९१ ॥
समीक्ष्य गमकत्वं हि व्यपदेशो नियुज्यते$^२$ ।
तच्चाक्षव्यपदेशेऽस्ति तद्धर्मश्च नियोज्यताम् ॥ १९२ ॥
सामान्ये कालान्तरानुवर्त्तिनि संकेत: स एव स्मर्येत इति चेद् ? आह—
न; सामान्यमात्रस्य ग्रहणेऽभ्युपगम्यमाने भेदस्य विशेषस्य संकेतविषयस्या-
पेक्षा न युज्यते, यथा—गौरित्युक्ते 'कीदृशो गौ:' इति । तस्मात् सामान्यवति
विशेषे संकेत:; तेनैवार्थित्वाद् व्यवहारिणाम् । तथा च “भेदश्चासमितो ग्राह्य:”
(प्र० वा० २.१८९) इत्युक्तम् । तस्माच्चक्षुश्च रूपञ्च प्रतीत्यासायोदेति
नेत्रधीरित्यभ्युपगन्तव्यम् ॥ १९० ॥
व्यवधानेनापि रूपकारणता स्यादिति चेत् ? आह—साक्षाच्च विषयो
रूपादिः स्वग्राहकज्ञानजनने समर्थोऽक्षवत्, न व्यवधानेन; स्मृत्यधीनतायां
दोषस्योक्तत्वात् । तस्मादशब्दसंसृष्टार्थबलभावितद्रूपानुकारि प्रत्यक्षमनाविष्टाभिलाप-
मविकल्पकमेव युक्तम् ।
अथ द्वयाधीनजन्मविषयेन्द्रियोत्पत्तितदिन्द्रियज्ञानमिन्द्रियेणोच्यते व्यप-
दिश्यते प्रत्यक्षमिति—प्रतिगतमक्षं प्रत्यक्षम्, इन्द्रियाश्रितमित्यर्थः; कस्मात्
पुनर्विषयेण नोच्यते प्रतिविषयमिति ? ॥ १९१ ॥
न खलु व्यसनितया व्यपदेशो नियुज्यते, अपि तु गमकत्वं समीक्ष्य
परिभाव्य । तच्च गमकत्वमक्षेण व्यपदेशे प्रत्यक्षमित्यत्रास्ति । तस्य गमकत्वस्य
व्यापकस्य धर्मो व्याप्यभूतो नियोज्यताम् ॥ १९२ ॥
१. साक्षाच्चेत्—रा० । २. न गृह्यते—रा० ।

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १५९
ततो लिंगस्वभावोऽत्र व्यपदेशे नियोज्यताम् ।
निवर्त्तते व्यापकस्य स्वभावस्य निवृत्तितः ॥ १९३ ॥
सञ्चितः समुदायः स सामान्यं तत्र चाक्षधीः ।
सामान्यबुद्धिश्चावश्यं विकल्पेनानुबध्यते ? ॥ १९४ ॥
अर्थान्तराभिसम्बन्धाज्जायन्ते येऽणवोऽपरे ।
उक्तास्ते सञ्चितास्ते हि निमित्तं ज्ञानजन्मनः ॥ १९५ ॥
अणूनां स विशेषश्च नान्तरेणापरानणून् ।
तदेकानियमाज्ज्ञानमुक्तं सामान्यगोचरम् ॥ १९६ ॥
ततो व्यापकाभावात् व्यपदेशे धर्मिणि अत्र गमकत्वे साध्ये नियोज्यतां
लिङ्गम् । प्रतिविषयमिति व्यपदेशात् व्यापकस्य गमकत्वस्य निवृत्तितो
निवर्त्तते नियोज्यतेति व्यापकानुपलब्ध्या तत्र नियोज्यत्वाभावः सिद्धः ॥१९३॥
ननु ‘सञ्चितालम्बनाः पञ्च विज्ञानकायाः’ इति सिद्धान्तः । “तत्रानेकार्थ-
जन्यत्वात् स्वार्थे सामान्यगोचरम्” ( प्र० समु० १.४ ) इति चोक्तम् । तथा च
परमाणूनां समुदायः सञ्चित इत्युच्यते । स एव च सामान्यं मतः । तत्र
च सामान्येऽक्षधीर्जायते । सामान्यबुद्धिश्चावश्यं विकल्पेनानुबध्यते अनु-
सीव्यते, तत् कथमविकल्पं प्रत्यक्षमुच्यते ? ॥ १९४ ॥
अत्राह—अर्थान्तराणां परमाण्वन्तराणामभिसम्बन्धात् सन्निधानविशे-
षेणोपसर्पणप्रत्ययेभ्यः पूर्वकेभ्यः परमसन्निहितेभ्योऽपरेऽन्ये येऽणवो जायन्ते
ते सञ्चिता उक्ताः “सञ्चितालम्बना विज्ञानकायाः” इत्यादौ । ज्ञानजन्मनस्त
एव हि निमित्तमुक्ताः “तत्रानेकार्थजन्यत्वात्” इत्यादिना ॥ १९५ ॥
अणूनां स च ज्ञानजननसामर्थ्यलक्षणो विशेषोऽपरानणून्यवधान-
वर्त्तिनोऽन्तरेण विना न भवति । न हि प्रत्येकमणवो दृश्याः, किन्तु सहिता
एव । तत् तस्मादेकस्मिन्नर्थे परमाणौ ज्ञानस्यानियमात् सामान्यगोचरं
सञ्चितपरमाणुसंघातविषयं ज्ञानमुक्तं तत्त्ववादिना, न तु परमाण्वतिरिक्त-
सामान्यविषयम्, तत् कथं सामान्यविषयत्वात् सविकल्पत्वप्रसङ्गः ॥ १९६ ॥

अथैकायतनत्वेऽपि नानेकं दृश्यते सकृत् ।
सकृद्ग्रहावभासः किं वियुक्तेषु तिलादिषु ॥ १९७ ॥
प्रत्युक्तं लाघवञ्चात्र तेष्वेव क्रमपातिषु ।
किं नाक्रमग्रहस्तुल्यकालाः सर्वाश्च बुद्धयः ॥ १९८ ॥
काश्चित् तास्वक्रमाभासाः क्रमवत्योऽपराश्च किम् ।
सर्वार्थग्रहणे तस्मादक्रमोऽयं प्रसज्यते ॥ १९९ ॥
नैकं चित्रपतंगादि रूपं वा दृश्यते कथम् ।
चित्रं तदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः ॥ २०० ॥
अथ एकेन्द्रियज्ञानजनकत्वात् नीलपीतादीनामेकायतनत्वे रूपायतनत्व-
संग्रहेऽपि नानेकं नीलादि सकृद् दृश्यते, किन्तु क्रमेण; तत् कथमणूनां
बहूनामेकदा ग्रहणम् ? अत्रोच्यते—यदि नानेकमेकदा गृह्यते, तदा तिला-
दिषु वियुक्तेषु विभिन्नदेशेषु सकृद्ग्रहावभासो युगपद्ग्रहणानुभवः किं
कस्माद्धेतोः ! ॥ १९७ ॥
ज्ञानानां लघुवृत्तित्वात् सकृद्ग्रहणभ्रमश्चेत् ? आह—प्रत्युक्तं प्रतिक्षिप्तं
चात्र सकृद्ग्रहावभासे लाघवं बुद्धीनाम्—“अन्यत्रापि समानं तद् वर्णयोर्वा
सकृच्छ्रुतिः” ( प्र० वा० २. १३५ ) इत्यादिना । तथाप्युच्यते—तेष्वेव
तिलादिषु हस्तादिभ्यः क्रमपातिषु किं कस्मान्नाक्रमग्रहणं भवति । सर्वाश्च
बुद्धयः सहावस्थितेषु सम्भवन्त्यस्तुल्यकालाः ॥ १९८ ॥
ततः तासु काश्चिदक्रमाभासाः१ सहस्थितवस्तुविषयाः१, अपराश्च
बुद्धयः क्रमवत्योऽयुगपत्प्रतिभासाः किं भवन्ति याः क्रमपातिवस्तुविषयाः,
अस्ति चायं भेदः, तस्मात् सर्वस्यार्थस्य क्रमिणोऽक्रमिणश्च ग्रहणेऽक्रमोऽयं
लाघवाविशेषात् प्रसज्यते ॥ १९९ ॥
किञ्च—चित्रपतङ्गादि नैकमनेकं नीलादिरूपं वा दृश्यते कथम् , यदि
नानेकमेकेन गृह्यते । चित्रं नीलपीताद्यात्मकं तत् पतङ्गादिकमेकमिति चेत् ? इदं
चित्रमेकं यदुच्यते तत् ततश्चित्रपतङ्गादपि चित्रतरमाश्चर्यतरम् । चित्रमिति
नानारूपाणि, तदेव पुनरेकमुच्यत इत्युपहसति ॥ २०० ॥
१-१. ०दक्रमाभासायाः सहस्थितवस्तुविषयायाः—रा० ।