प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १४५
समानत्वेऽपि तस्यैव नेक्षणं नेत्रगोचरे ।
प्रतिभासद्वयाभावात् बुद्धेर्भेदश्च दुर्लभः ॥ १४८ ॥
समवायाग्रहादक्षैः सम्बन्धादर्शनं स्थितम् ।
अवयविनिराकरणम्
पटस्तन्तुष्विहेत्यादिशब्दाश्चेमे स्वयं कृताः ॥ १४९ ॥
शृंगं गवीति लोके स्यात् शृंगे गौरित्यलौकिकम् ।
गवाख्यपरिशिष्टाङ्गविच्छेदानुपलम्भनात् ॥ १५० ॥
व्यञ्जका गवादिशब्दाः, तेषामाकारो यथा प्रतीतः तेन शून्यं गोत्वं हि सामान्य-
वादिभिर्वर्ण्यते ॥ १४७ ॥
अतोऽन्वयविज्ञाने यद्वर्णसंस्थानादि प्रतिभासते, न तत्सामान्यम् । तस्यैव
समानत्वे वा स्वीक्रियमाणे नेत्रगोचरेऽर्थे नाङ्गीकर्तव्यमीक्षणम्; विकल्प-
प्रतिभासिनः प्रतिभासद्वयस्य स्फुटास्फुटवर्णसंस्थानवतोऽभावात् । एका-
कारमेव ज्ञानं यद्युभयाभासमङ्गीक्रियते, तदा बुद्धेर्भेदः प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वादिना
दुर्लभः । यदपि स्पष्टप्रतिभासमध्यक्षम्, तदप्यनक्षजं स्यात् ; अस्पष्टप्रतिभासत्वात् ।
एवमनक्षजमध्यक्षं स्यात्, स्पष्टप्रतिभासत्वात् । तस्माद्दृष्टेन सामान्यादिना न
योजयतीत्यकल्पनमध्यक्षम् ॥ १४८ ॥
किञ्च—समवायस्यातीन्द्रियस्याग्रहादक्षैरक्षभवैर्विज्ञानैर्जातितद्वतोः सम्ब-
न्धस्याविशिष्टप्रतीत्याऽदर्शनं स्थितं निश्चितम् । यद्बलेन यत्प्रतीतिस्तद्ग्रहे
न युक्ता सा ।
यदि नास्ति समवायः, तदा 'इह तन्तुषु पटः' इत्यादयो बुद्धयो न स्युः ?
इत्याह—'इह तन्तुषु पटः' इत्यादि शब्दा इमे स्वयं समयानुलोचनैः
कृताः, न वस्तुपराधीनाः ॥ १४९ ॥
तथा हि—'शृङ्गं गवि तिष्ठति' इति लोके स्यात् ; प्रमाणसिद्धयोरनुरो-
धात् । 'शृङ्गे गौः' इति तु तदुपकल्पितमलौकिकम् ; प्रमाणसिद्धिबहिर्भावात् ।
यदवयवेभ्यो न गौर्भिन्नः, तदा गवि शृङ्गमित्यपि न स्यात् ? इत्याह—शृङ्गस्य
प्र० वा० : १०