प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१४६ प्रमाणवार्त्तिके
तैस्तन्तुभिरियं शाटीत्युत्तरं कार्यमुच्यते ।
तन्तुसंस्कारसम्भूतं नैककालं कथञ्चन ॥ १५१ ॥
कारणारोपतः कश्चिद्, एकापोद्धारतोऽपि वा ।
तन्त्वाख्यां वर्तयेत् कार्ये दर्शयन् नाश्रयं श्रुतेः ॥ १५२ ॥
उपकार्योपकारित्वं विच्छेदाद् दृष्टिरैव वा ।
मुख्यं यदस्खलज्ज्ञानमादिसंकेतगोचरः ॥ १५३ ॥
गवाख्यैः परिशिष्टाङ्गैर्विच्छेदेऽस्य वियोगस्यानुपलम्भनात् 'शृङ्गं गवि'
इत्युच्यते, न त्ववयवातिरिक्तगोसद्भावात् ॥ १५० ॥
ननु 'तन्तुषु पटः' इति भवत्येव प्रतीतिरिति चेत् ? आह—तैस्तन्तुभिः
पटावस्थाप्राग्भाविभिः 'इयं शाटी' इति कारणभूततन्तूत्तरकालभावितन्तूनां
सँस्कारस्तुरीवेमकुविन्दकरादिसहकारी प्रभवावस्थाविशेषलाभः । तस्मात् स्वरसेन
निरुध्यमानात् सम्भूतकार्यमुच्यते, न तु तन्तुभिः सहैककालं कार्यं
तन्तुपट इति कथञ्चन कथ्यते; कार्यकारणयोः समकालत्वाभावात् ॥ १५१ ॥
यदि नास्ति तन्तुपटयोर्भेदः, तदा कथम् 'एते तन्तवः, पटश्चायम्' इति
व्यपदेशः ? इत्याह—कारणानां तन्तूनामारोपतः । एकस्य तन्तोरपोद्धारतो
बुद्ध्या निष्कर्षणात् वा कश्चिद् व्यवहर्त्ता कार्ये पटे तन्त्वाख्यां तन्तुश्रुतिं
वर्तयेत् , श्रुतेराश्रयं कारणं दर्शयन् न । तन्तुभ्यो व्यतिरिक्तः पटोऽस्ति,
एवमाकारपरिणतास्तन्तवः पट इत्यर्थः ॥ १५२ ॥
यदि तन्तवः केवलाः, न तेभ्यः पटोऽन्यः, तदा पटव्यपदेशो निर्निबन्धनः
स्याद् ? इत्याह— तन्तूनां परस्परं शीताद्यपनोदक्षमं साहित्यमुपकार्योपकारि-
त्वम् । अन्योऽन्यस्य विच्छेदाद् दृष्टिरैव वा । पटव्यपदेशनिबन्धनमिति शेषः ।
यदि व्यतिरिक्तं व्यपदेशनिबन्धनं नास्ति, तदा 'पटः' इति व्यपदेशो न
मुख्यः स्यात् , बाहीके गोव्यपदेशवद् ? इत्याह—मुख्यं तदुच्यते यदादिसंकेतस्य
गोचरः, न व्यतिरिक्त इत्येव । परस्पराविच्छेदावस्थेषु च पटश्रुतेः संकेता-
दस्खलद्गतिगोचरत्वान्मुख्यत्वम् । तस्मात् प्रत्यक्षतो जातेरनुपलम्भाद् योजना-
विरहः ॥ १५३ ॥