प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

प्रत्यक्षपरिच्छेदः १५१
तस्यागतौ च संकेतक्रिया व्यर्था तदर्थिका ॥ १६६ ॥
शब्दोऽर्थांशं¹ कमाहेति¹ तत्रान्यापोह उच्यते ।
आकारः स च नार्थेऽस्ति तं वदन्नर्थभाक् कथम् ॥ १६७ ॥
शब्दस्यान्वयिनः कार्यमर्थेनान्वयिना स च ।
अनन्वयी धियोऽभेदाद् दर्शनाभ्यासनिर्मितः ॥ १६८ ॥
तद्रूपारोपगत्यान्यव्यावृत्ताधिगतेः पुनः ।
शब्दार्थोऽर्थः² स एवेति वचने न विरुध्यते ॥ १६९ ॥
तदकार्यव्यावृत्तस्यार्थस्य शब्दादगतौ च सत्यां संकेतक्रिया व्यर्था; यस्मात्
तदर्थिका अतत्कार्यव्यावृत्तार्थप्रतीतिफला सेष्यते ॥ १६६ ॥
एवं तर्ह्यन्यापोहेऽपि संकेते कृते प्रवृत्तिरर्थेषु न स्यात्, तस्यार्थात्मत्वाभा-
वाद् ? इत्याह—शब्दोऽर्थांशं कमाहेति प्रश्ने तत्रान्यापोहोऽतत्कार्यव्यावृत्तिः
सर्वविशेषसम्भविनो वाच्यतयोच्यते । अतोऽर्थाशात्मन्यन्यापोहे गृहीतसंकेतः
शब्दादुच्चरितार्थं प्रतीत्य तत्र प्रवर्त्तित इति युक्तम् । यस्तत्राक्षाकारः स
चार्थे नास्ति, तं बुद्ध्याकारं वदन् शब्दोऽर्थभाक् बाह्यार्थाभिधायी
कथमस्तु ! ॥ १६७ ॥
किञ्च—शब्दस्यान्वयिनोऽन्वयिनार्थेन कार्यं व्यवहारकाले प्रतीतिलक्षणं
प्रयोजनम् । स च बुद्ध्याकारः स्वलक्षणदर्शनाभ्यासेन वासनया निर्मितोऽ-
नन्वयी; धियोऽनन्वयिन्या अभेदात् ॥ १६८ ॥
ननु यद्यर्थः शब्दस्य न विषयः, तदा तदंशरूपोऽप्यन्यापोहः कथं
वाच्यः ? इत्याह—बुद्ध्याकारे तद्रूपस्यार्थाशापोहस्यारोपगत्या एकत्वाध्यव-
सायेनान्यव्यावृत्तस्यार्थस्याधिगतेः शब्दार्थाशापोहः शब्दार्थ उच्यते, न तु
सामान्याच्छब्दार्थप्रतीतेः । यदि पुनर्बुद्ध्याकारस्य व्यावृत्तार्थत्वेन प्रतीतेः
स बुद्ध्याकार एव शब्दार्थ इत्युपचारादुच्यते बुद्ध्याकारशब्दार्थवादिना,
तदैवं वचने किञ्चिदपि न विरुध्यते; बुद्ध्याकारस्यानन्वयिनः शब्दार्थत्वानिष्टेः
॥ १६९ ॥
१-१. शब्दोऽर्थांशकमाहेति—रा० । २. शब्दार्थार्थः—रा० ।