प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

विच्छिन्नाभेति तच्चित्रं तस्मात् सन्तु सकृद्धियः ॥ १३७ ॥
प्रतिभासाविशेषश्च सान्तरानन्तरे कथम् ।
शुद्धे मनोविकल्पे च न क्रमग्रहणं भवेत् ॥ १३८ ॥
योऽग्रहः सङ्गतेऽप्यर्थे क्वचिदासक्तचेतसः ।
सक्त्यान्योत्पत्तिवैगुण्याच्चोद्यं वै तद् द्वयोरपि ॥ १३९ ॥
शीघ्रवृत्तेरलातादेरन्वयप्रतिघातिनी ।
चक्रभ्रान्तिं दृगाधत्ते न दृशां घटनेन सा ॥ १४० ॥
मिश्रणात् सरो रस इत्यादिष्वविच्छिन्ना प्राप्नोति; विजातीयविज्ञानान्तराव्यव-
धानात् । तथापि विच्छिन्नाभा क्रमवती । तत्तु चित्रमाश्चर्यम् । यदि लाघवकृतः
सकृद्ग्रहाभिमानः, तदा वर्णज्ञाने स नितरां युक्तः; विजातीयाव्यवधानात् ।
इन्द्रियज्ञानेषु तु न युक्तः, पञ्चभिर्व्यवधानात् । तस्मात् सकृद्धियः सन्तु ।
यथोक्तम्—“मनसो युगपद्वृत्तेः” (प्र० वा० २. १३३) इति ॥ १३७ ॥
अन्यथा—सान्तरे पञ्चभिरिन्द्रियज्ञानैर्व्यवहितत्वात्, अनन्तरे सरो रस
इत्यादिके ज्ञाने विजातीयाव्यवधानात् प्रतिभासस्याविशेषश्चाप्रसक्तः । स
चानुभवबाधितत्वात् कथमभ्युपगम इति शेषः । यदि लघुवृत्तित्वात् सकृद्ग्रहः, तदा
शुद्धे विजातीयाव्यवकीर्णे मनोविकल्पे च प्राबन्धिके क्रमग्रहणमनुभवसिद्धं
न भवेत् ॥ १३८ ॥
ननु यदि युगपत् ज्ञानोत्पत्तिः, तदैकत्रासक्तं पुनरुत्पत्तिधर्मकं चेतो यस्य
तस्यासक्तचेतसः क्वचिदर्थे स्वेन्द्रियेण सङ्गतेऽपि योऽग्रहो विज्ञानानुत्पत्तिः स
कथम् ? आह— एकत्र सक्त्या विषयासञ्चारलक्षणयाऽन्यस्य भिन्नविषयस्य ज्ञान-
स्योत्पत्तिवैगुण्यात् । अविगुणो हि समनन्तरप्रत्ययः स्वकार्यमारभते, न
त्वासक्तिविगुणः । यच्चैतच्चोद्यं परिहृतमस्माभिः, तद् द्वयोरपि समानम्; युगपद्वि-
ज्ञानानुत्पत्तिवादिनोऽपि मते सर्वत्रैवेन्द्रियसंगमे समाने क्वचिन्नेति कुतः ! ॥ १३९ ॥
तत्रासक्तिवैगुण्यमेव मनस उत्तरम्, तच्च समानमस्माकम्, अलातचक्रवदिति
दृष्टान्तस्यासिद्धिमाह—शीघ्रा प्रवृत्तिर्भ्रमणं यस्यालातादेस्तस्यान्वयेनानुगमेन
प्रतिघात उपहतत्वं तद्वती दृग् दृष्टिश्चक्राकारां भ्रान्तिमिन्द्रियजां धत्ते । न