प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१५८ प्रमाणवार्त्तिके
सामान्यमात्रग्रहणे भेदापेक्षा न युज्यते ।
तस्माच्चक्षुश्च रूपं च प्रतीत्योदेति नेत्रधीः ॥ १९० ॥
साक्षाच्च$^१$ ज्ञानजनने समर्थो विषयोऽक्षवत् ।
प्रत्यक्षभेदाः
१. इन्द्रियप्रत्यक्षम्
अथ कस्माद् द्वयाधीनजन्म तत् तेन नोच्यते ॥ १९१ ॥
समीक्ष्य गमकत्वं हि व्यपदेशो नियुज्यते$^२$ ।
तच्चाक्षव्यपदेशेऽस्ति तद्धर्मश्च नियोज्यताम् ॥ १९२ ॥
सामान्ये कालान्तरानुवर्त्तिनि संकेत: स एव स्मर्येत इति चेद् ? आह—
न; सामान्यमात्रस्य ग्रहणेऽभ्युपगम्यमाने भेदस्य विशेषस्य संकेतविषयस्या-
पेक्षा न युज्यते, यथा—गौरित्युक्ते 'कीदृशो गौ:' इति । तस्मात् सामान्यवति
विशेषे संकेत:; तेनैवार्थित्वाद् व्यवहारिणाम् । तथा च “भेदश्चासमितो ग्राह्य:”
(प्र० वा० २.१८९) इत्युक्तम् । तस्माच्चक्षुश्च रूपञ्च प्रतीत्यासायोदेति
नेत्रधीरित्यभ्युपगन्तव्यम् ॥ १९० ॥
व्यवधानेनापि रूपकारणता स्यादिति चेत् ? आह—साक्षाच्च विषयो
रूपादिः स्वग्राहकज्ञानजनने समर्थोऽक्षवत्, न व्यवधानेन; स्मृत्यधीनतायां
दोषस्योक्तत्वात् । तस्मादशब्दसंसृष्टार्थबलभावितद्रूपानुकारि प्रत्यक्षमनाविष्टाभिलाप-
मविकल्पकमेव युक्तम् ।
अथ द्वयाधीनजन्मविषयेन्द्रियोत्पत्तितदिन्द्रियज्ञानमिन्द्रियेणोच्यते व्यप-
दिश्यते प्रत्यक्षमिति—प्रतिगतमक्षं प्रत्यक्षम्, इन्द्रियाश्रितमित्यर्थः; कस्मात्
पुनर्विषयेण नोच्यते प्रतिविषयमिति ? ॥ १९१ ॥
न खलु व्यसनितया व्यपदेशो नियुज्यते, अपि तु गमकत्वं समीक्ष्य
परिभाव्य । तच्च गमकत्वमक्षेण व्यपदेशे प्रत्यक्षमित्यत्रास्ति । तस्य गमकत्वस्य
व्यापकस्य धर्मो व्याप्यभूतो नियोज्यताम् ॥ १९२ ॥
१. साक्षाच्चेत्—रा० । २. न गृह्यते—रा० ।