प्रमाणवार्तिकम् (आचार्य धर्मकीर्ति - मनोरथनन्दि वृत्ति सहित बौद्ध न्याय महाग्रन्थ)

१५० प्रमाणवार्त्तिके
वस्तूनां विद्यते तस्मात् तन्निष्ठा वस्तुनि श्रुतिः ।
अन्यापोहविचारः
बाह्यशक्तिव्यवच्छेदनिष्ठाभावेऽपि तच्छ्रुतिः ॥ १६३ ॥
विकल्पप्रतिबिम्बेषु तन्निष्ठेषु निबध्यते ।
ततोऽन्यापोहनिष्ठत्वादुक्तान्यापोहकृत् श्रुतिः ॥ १६४ ॥
व्यतिरेकीव यज्ज्ञाने भात्यर्थप्रतिबिम्बकम् ।
शब्दात् तदपि नार्थात्मा भ्रान्तिः सा वासनोद्भवा¹ ॥१६५॥
तस्याभिधाने श्रुतिभिरर्थे कोऽशोऽवगम्यते ।
वस्तूनां विशेषाणामन्वयो विद्यते; अनुपलब्धबाधित्वात् तस्य । तस्मात्
तन्निष्ठा व्यावृत्तिविषया वस्तुनि श्रुतिः प्रवर्त्तते ।
नन्वतत्कार्यव्यावृत्तिर्वस्तुनः स्वभावभूता, ततो व्यावृत्तिविषयत्वे वस्तुविषयतैव
शब्दस्य स्यात् ? इत्याह—बाह्यस्य वस्तुनः शक्तेरतत्कार्याद् यो व्यवच्छेदस्तत्र
निष्ठा विषयित्वं तस्याभावेऽपि तच्छ्रुतिर्व्यवच्छेदवाचिनी श्रुतिः ॥ १६३ ॥
विकल्पानां प्रतिबिम्बेष्वाकारेषु तन्निष्ठेषु तद्व्यावृत्तिवस्तुत्वेन व्यवस्था-
विषयतया तद्व्यवहारव्यवस्थितिषु संकेतकाले निबध्यते । ततो विकल्पप्रति-
बिम्बानां बाह्यव्यावृत्तात्मत्वेन व्यवहारविषयत्वादन्त्यापोहनिष्ठत्वात् कारणाद्
उक्ता श्रुतिरन्यापोहकृत्, अन्यव्यावृत्ताकारविकल्पजननात् अन्यव्यावृत्तेषु
प्रवर्त्तनाच्च शब्दोऽन्यापोहकृदुक्तः ॥ १६४ ॥
ननु शाब्दे ज्ञाने ग्राह्यं बाह्यतयैव प्रतीयते, न ज्ञानाकारतया ? इत्याह—
शब्दादुत्पन्नज्ञानेऽर्थप्रतिबिम्बकं व्यतिरेकीव भिन्नं बाह्यमिव यदाभाति,
तदपि नार्थात्मा बहिरर्थस्वरूपम्; किन्तु भ्रान्तिः सा वासनानिर्मिता ।
यथा तैमिरिकदृष्टेषु केशादिषु बाह्यभ्रमः, एवं विकल्पाकारेऽपि बाह्यव्यवहारो-
ऽविद्यावशादित्यर्थः ॥ १६५ ॥
ज्ञानाकारस्तर्हि वस्तुभूतो वाच्यः स्यात् ? इत्याह—तस्य ज्ञानाकारस्य श्रुति-
भिरभिधानेऽर्थेऽतत्कार्यव्यावृत्ते शब्देनाचोदिते कोऽशोऽवगम्यते, न कश्चित् ।
१. वासनामयी—पाठा० ।