मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

१० मन्त्ररामायण
ऋ॒तस्य॑ गो॒पा न दभा॑य सु॒क्रतु॑स्त्री॒षप वि॒त्राह्य(?)न्तर्राद्दधे ।
वि॒द्वान्त्स विश्वा॒ भुव॑ना॒भि प॑श्यत्यवा॑ जु॒ष्टान्वि॑ध्यति क॒र्ते अव्र॑तान् ॥९॥
ऋ. ९. ७३, ८
भगवान् के कीर्तन से वाणी को पवित्र करने का क्या फल है,
उसे कहते हैं-इस प्रकार आत्मतत्त्व का रक्षक, विद्या के माहात्म्य से
दीनता और दंभ आदि से मुक्त हो जाता है । ज्ञान, दया और शौर्य
ये तीन बातें उसके हृदय में रहती हैं । वह आत्मज्ञ होकर सारे संसार
को देखता है, दीनों की रक्षा करता है और योग से अपने कर्मों को
नष्ट कर देता है ।
एवं परमेश्वरे वाचं पुनानस्य किं फलमत आह-ऋतस्येति । य एवंविधो
भगवद्गुणगानेन वाचं पुनाति स ऋतस्य गोपाः दम्भाय न भवति, आत्मतत्त्वस्य
रक्षकः विद्यामाहात्म्यादन्यैर्दम्भनाय अभिभवितुं न शक

मन्त्ररामायण २१
अथ रामकथापरं स्तुवन्नन्यं निन्दति ऋतस्य तन्तुरिति । ऋतस्य परमात्मनः
प्राप्तौ गन्तुं तन्तुरिव तन्तुरूर्ध्वपदारोहणसाधनः- "स यथोर्णनाभिस्तं तुनो-
च्चेरीत्" इति मैत्रायणीयश्रुतिसिद्धोयं दृष्टान्तः । विष्णो वाचः पवनरूपः
कवीनां जिह्वाया अग्रे स्थितो वरुणस्य भोगमोक्षार्थिभिर्वरणीयस्य विष्णोर्मायया
आ अत्यन्तं विततो विस्तारितः श्रीरामकथारूपोस्ति वरुणस्य जिह्वाया अग्र
इति वा योज्यम् वरुणपुत्रस्य प्राचेतसापरनाम्नो वाल्मीकेरित्यर्थः । धीराश्चित्
ध्यानवन्त एव, तत् तं तन्तुं समिनक्षन्तः सम्यक् कार्त्स्न्येन व्याप्नुवन्तः न
त्वेकदेशेन आशत प्राप्नुवन् । अत्र रामकथाधिगमे स्वाधीनेपि यः अप्रभुः जिह्वां
व्यापारयितुमशक्तः, स कर्तम् हिंसास्थानं अविपन्नधनाख्यं नरकं अवपदाति नीचै-
रवपद्यते । 'पद-गतौ' लैटि । आडागमः । तामेव रामकथां स्तौति तां सुत
इत्यादिना । सूक्तत्रयेण अत्रानुक्रमणी तां सुपट् बृहदुक्थो, वामदेव्यो, दुरेश्वा,
विदन्ते सप्त, वैश्वदेवं तु चतुर्थ्याद्यास्तिस्रो जगत्यः पूर्वयोरिन्द्रो देवता त्रिष्टुप्छन्दः
हे मघवन् धनवन् लक्ष्मीपते तां प्रसिद्धान्ते तव सुकीर्ति शोभनं यशो महित्वा
माहात्म्येन ब्रवीमीति शेषः ॥ १० ॥
तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वा यत्त्वा भीते रोदसी अह्वयेताम् ।
प्रावो देवाँ अति रोदास मोजः प्रजायै त्वस्यै यदशिक्ष इन्द्र ॥११॥
ऋ. १०. ५४, १
हे राम ! जब राक्षस से त्रस्त पृथ्वी-लोकवासियों ने आपको सहा-
यता के लिए बुलाया, तब आपने पहले प्रकृष्ट रूप से पालित जय
विजय रूप पार्षद, रावणादि को अपनी शक्ति से तिरस्कृत किया और
उनके वध के माध्यम से मनुष्य रूप में राजा होकर अन्य प्रजा को वर्णा-
श्रम धर्म की शिक्षा दी ।
तामेवाह-यदिति यत् यदा त्वा त्वां भीते राक्षसेभ्यस्त्रस्ते रोदसी द्यावा
पृथिव्योस्थे प्रजे त्राहिति आह्वयेताम् आहूतवत्यौ तदा त्वं देवान् प्रावः प्रकर्षेण
पालितवानसि दासं च रावणादिरूपं पूर्वं जयविजयादिसंज्ञं स्वपार्षदम् ओजः
ओजसा सामर्थ्येन अतिरः तिरस्कृतवानसि । वधप्रापणेन तथा त्वस्यै अन्यस्यै
प्रजायै मानुषरूपायै राजा भूत्वा हे इन्द्र परमेश्वर यत् अशिक्षः अशिक्षयः वर्णा-
श्रमधर्मांश्च शिक्षितवानसि । तां ते कीर्तिमित्यन्वयः । अत्र रोदस्युद्वेजकदासक्ष-
पणकमुचितं प्रजाशिक्षकत्वं मुख्यं रामादन्यत्र भगवदवतारांतरे नास्ति यद्वा-
भिषेकानङ्गीकारात् इन्द्रे चासकृत्पराभवदर्शनाच्च मुख्यं मघवत्त्वं श्रुतिप्रसिद्धे-

२२ मन्त्ररामायण
न्द्रशब्दार्थमागित्वं चास्ति, अतो नान्यपरो मन्त्रः । किं चात्र तां सुते कीर्तिमित्या-
रभ्य स्वां प्रजां वृहदुक्थो महित्वाषरेष्वदधादापरेष्वित्यन्तानामेकविंशतिमन्त्रा-
णाम् उपक्रमपरामर्शोपसंहारेषु रामलिङ्गान्येव दृश्यन्ते । तत्रोपक्रमो व्याख्यात एव,
उपसंहारेपि बृहदुक्थो महाकर्मा रामः स्वां प्रजां सन्तानरूपां च महित्वा
स्वप्रभावेनालौकिकेन क्रमादवरेषु भूस्थानेषु आदधात् । परेषु वैकुण्ठस्थानेषु च
आदधादिति प्रजानां नेतृत्वं राम एव दृष्टम् । अत्र वृहदुक्थऋषिः प्रत्यगभिन्नस्य
रामस्य कर्माण्यत्यात्मन्यारोप्य वदति । अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादि वामदेववत्
अन्ये चात्रमप (?) स्था मन्त्राः कथाक्रमेण यथास्थानमेव व्याख्यास्यन्ते । अध्यात्मं
तु द्वय्याहप्राजापत्या देवाश्चासुराश्चेति बृहदारण्यकादौ शमदमादिषु देवपदप्रयोगात्
कामादिषु चासुरपदप्रयोगात् इत्थमस्य मन्त्रस्यार्थः प्रत्येत्तव्यः । सकलसंसारा-
नर्थमूलात्कामाद्भीतं दैवमनुष्यैः शरणीकृत ईश्वरः कामं हत्वा शमादींश्छात्रवान्
मुमुक्षूंश्च सदाचार्यरूपेण तद्व्यवहारं शिक्षितवानिति दिक् ॥ ११ ॥
आसूर्यो यातु सप्ताश्वः क्षेत्रं यदस्यो र्विपादीर्घपाथे रघुः ।
श्येनः पतयदंधो अच्छा युवाकविर्दीदयद्गोगु गच्छन् ॥१२॥
ऋ. ५. ४५, ६
श्रेष्ठ, दीर्घ और महान संसार में सूर्यवंश में ईश्वर ने शरीर धारण
किया । वहां भी रघुवंश में वह अन्नमय शरीर धारण करके पृथिवी पर
विचरण करने लगे !
आह्वानं विवृणोति-आसूर्यं इति । यत् क्षेत्रं शरीरम् अस्य आगन्तु! उर्विपा
श्रेष्ठत्वेन अभिमतम्, दीर्घपाथे महति संसारमार्गे, तत् सूर्यःसप्ताश्वः स्वसन्तान-
रूपेणायातु सूर्यवंशे शरीरं धारयत्वित्यर्थः । तत्रापि रघुः रघुवंश्यो भूत्वा, श्येनः
ईश्वरः पक्षी, अन्धो अच्छ अन्नमयं पिण्डमभिमुखः पतयत् पततु । स च युवा
कविश्च सन् गांषु भूप्रदेशेषु गच्छन् सञ्चरन्, दीदयत् दीप्यताम्, रघुवंशे शरीरं
धृत्वास्मानवत्वित्यर्थः । पक्षे सूर्यवत्सर्वविभासकबोधरूपी श्येन ईश्वरः रघुः
तद्धावतोऽन्यानत्येतीति श्रुत्यन्तरात् शीघ्रगतिः नरम् आयातु स च वोद्धा धीबलात्
सनकादिवद्युवा कविश्च सन् लांकाननुगृह्णातु । सप्ताश्वत्वं तु यमनियमासनप्राणा-
यामप्रत्याहाराख्याः पञ्च - धारणाध्यानसमाध्यात्मकः संयमः, षष्ठ, प्राणायामः,
प्रत्याहारो ध्यानम् । धारणा तर्कः, समाधिः षडङ्गा इति मैत्रायणीयश्रुतेस्तर्क-
श्चोपसंख्यानं इति सप्त अश्वा आगमनसाधनानि यस्य स सप्ताश्वः शेषं प्राग्वत् ॥
अत्रापि आशृण्वतीत्य इति आज्ञाकारी समुद्र इति तन्नियन्तृत्वमनन्तरमन्त्रे श्रुतं
रघुपदसमुचितं रामे एव दृष्टम् । नान्यत्रागस्त्येऽन्यत्र रघुवंश्ये वा इति दाश-

मन्त्ररामायण २३
रथिरपरत्वमेवास्य मन्त्रस्यावसेयम् ॥ १२ ॥
स जातो गर्भो असि रोदस्योरग्ने चारुर्विभृत ओषधीषु ।
चित्रः शिशुः परि तमांस्यक्तून्प्र मातृभ्योधिक निक्रददूगाः ॥१३॥
ऋ० १०. १, २
हे अग्नि ! तुम पृथ्वी और आकाश के मध्य उत्पन्न हुए हो न कि
माता-पिता के शरीर में शुक्र शोणित रूप गर्भ से, क्योंकि मन्त्रज्ञों के
द्वारा आग्नेय चरु रूप धारण करके सुन्दर आश्चर्य मय शिशु कौश-
ल्यादि माताओं को प्राप्त करके रोया ।
एवं प्रक्षिप्तस्येश्वरस्य वह्निरेव शरीरत्वं गत इत्याह सजात इति । हे अग्ने
त्वं रोदस्योर्द्यावा पृथिव्योरेव मध्ये न तु मातापित्रोः शरीरे शुक्रशोणितरूपेण
गर्भो जातोऽसि । यतः ओषधीषु आग्नेयचरुरूपासु विभृतः मन्त्रविद्भिर्धृतः चारुः
सुन्दरः चित्रोनेकाश्चर्यमयः, शिशुः तमांस्यक्तून् तमोमयीर्मोहरात्री

तो"?
Wait, look at line 26: "पितुर्भुतोऽन्नपुष्टाः" - it has a repha on भ! And 'ु' under भ: "पितुर्भुतो" or "पितुर्भृतो"? It looks like "पितुर्भृतोऽन्नपुष्टाः" or "पितुर्भुतो"?
Let's look at the stroke under भ in line 26: it's 'ु': पितुर्भुतोऽन्नपुष्टाः or पितुर्भृतोऽन्नपुष्टाः.

Let's check line 28:
"ताः मातृः त्वं पुनरन्यरूपाः पूर्वमाराधयित्रीः सतीः पश्चादाराध्यरूपाः सम्प्रत्य-"
Wait, is the hyphen at the end of line 28:
"सम्प्रत्य-"
And line 29 starts with:
"न्वेषि आराधयसि॥" -> सम्प्रत्यन्वेषि = सम्प्रति + अन्वेषि!
Wait, in line 21, the mantra has:
"प्रत्येषि"!
Wait, in line 29:
"सम्प्रत्यन्वेषि" or "सम्प्रत्येषि"?
Look at line 28-29:
Line 28: "... सम्प्रत्य-"
Line 29: "न्वेषि" or "न्येषि" or "न्वेषि"?
Wait, look at line 21: "प्रत्येषि

कारणरूपेण'.
Let's look at the character: is it 'स्थू'?
Yes, 'स्थूलसूक्ष्मकारण' is the standard Vedantic terminology (स्थूल, सूक्ष्म, कारण शरीर/उपाधि). It is definitely 'स्थूल'!

Let's check L23:
"त्रयः पितरस्तदभिमानिनश्चिदाभासाः वैश्वानरहिरण्यगर्भान्तर्यामिसंज्ञाः । तज्ज्रो"
Wait, is that 'तज्जो' or 'तज्ज्रो'?
Look at the word after 'संज्ञाः ।':
'त' 'ज्जो' -> is there a repha or r-stroke?
Wait, 'तज्जः' (तस्मात् जातः) -> 'तज्जो' or 'तज्ज्ञो'?
Wait! 'तज्ज्रो' or 'तज्ज्ञो' or 'तज्जो'?
Wait, the next word is: 'विज्ञानधातुरपि'!
Could it be 'तज्जो विज्ञानधातुरपि' (born from that)?
Look at the letter: 'त', then double 'ज' with 'ो' = 'तज्जो'?
Wait, does it have an '्' under it? It has 'ज्' + 'ज' + 'ो' = 'तज्जो'.
Wait, why would it be 'तज्जो'? Because from the causal/macrocosmic comes the microcosmic: "तज्जः विज्ञानधातुः अपि"!
Wait, or

...").
Nilakantha's commentary introduces RV 1.126.1:
What does it say?
"तिस्रो मातृ..." -> "तिस्रो मातृरीक्षन् पितृनियुक्तं तत्र मुख्यं पितरं मुख्यां मातरं चाह" ?
Wait, "मातृरीक्षन्"?
Let's look at the letters:
म + ा = मा
त + ृ = तृ
then: look at the next letter:
It has a loop like 'छ' or 'क्ष'?
Wait, look at 'क्षी' in 'कक्षीवान्' (L26)!
In 'कक्षीवान्': क, क्ष, ी, व, ा, न्.
Now look at the word in L23:
म, ा, त, ृ, then क्ष, ी, न्!
Yes, exactly identical to 'क्षीन्'! So it is printed as "मातृक्षीन्"! (Probably a misprint for 'मातृरीक्षन्' or similar, but printed as 'मातृक्षीन्').
Then: "पितृनियुक्तं तत्र मुख्यं पितरं मुख्यां मातरं चाह ।"
Then: "अमन्दा-"

Line 24:
निति सप्तर्चेन सूक्तेन । तत्र प्रकृतोपयोगि मन्त्रचतुष्टयं व्याख्यायते । भाव्य-
Wait, "सप्तर्चेन सूक्तेन": RV 1.126 has 7

क्षियत! ऐश्वर्ययुक्तान्, उपरि सेतुं कृत्वा निवसन्त इति वा । समुद्रदमनसमर्थान्पुत्रा-
न्भाव्यस्यार्थे कल्पयामीत्यर्थः । यो मव्यो मे मह्यं सहस्रं गवाम् अमिमीत संह्या-
तवान् दातुं सर्वान् । वर्णद्वयलोपआर्षः । सननं विभजनं दानं तद्वान् । अतूर्तो
ऽहिंसितः श्रवः कीर्तिमहच्छिमानः सवान् यज्ञानिति । यथा भाष्यं वा ॥१८॥
उप मा श्यावाः स्वनयेन दत्ता वधूमन्तो दशरथासो अस्थुः ।
षष्टिःसहस्रमनुगव्यमागात्सनत् कक्षीवां अभिपित्वे अह्नां ॥१९॥
ऋ. १. १२६, ३
राजा ने बैल युक्त काली लकड़ी वाले रथ मुझे दान में दिये,
जिनके पीछे छः सहस्र गायों का समूह था । अतः उसके दान से सन्तुष्ट
अर्थात् कक्षीवान् मैं यज्ञ के द्वारा सत्यपात्र में धन का रखूँगा अर्थात्
दशरथ को पुत्र की प्राप्ति कराऊँगा ।
उपमेति-- स्वनयेन राज्ञा दत्ताः श्यावाः कृष्ण काष्ठजाः दशरथासो रथाः
वधूमन्तः प्रत्येकं शकटीयुक्ताः मा उपास्थुः मम समीपे स्थितवन्तः । तथा षष्ठिः-
सहस्रं गव्यं गोयूथं च रथाननु जागात् आगतं मां प्रति, अतः कक्षीवानहं अह्नां-
ऋतून् अभिपित्वे सर्वतः पालयितरि सत्पात्रे ईश्वरे वा सनत् धनानि विभजन्
अस्मीति शेषः । दशरथपदप्रवृत्तिनिमित्तं प्रागुक्तं ज्ञापयन्नयं मन्त्रः प्रसङ्गादुपन्यस्तः
॥ १९ ॥
चत्वारिंशद्दशरथस्य शोणाः सहस्रस्याग्रे श्रेणि नयन्ति ।
मदच्युतः कृशनावतो अत्यान्कक्षीवन्त उदमृक्षन्तपज्राः ॥२०॥
ऋ. १. १२६, ४
दशरथ के यज्ञ में प्राप्त, मदयुक्त, सुनियन्त्रित, अत्यन्त वेगवान्
चार सहस्र लाल अश्व रथ के आगे चलते हैं। दान से सन्तुष्ट होकर
ऋषि ने अश्व गुण से सन्तुष्ट होकर उनके स्कंध देश से जुए को प्रेम
से हटा लिया !
चत्वारिंशदिति- दशरथस्य राज्ञो यज्ञे लब्धाः चत्वारिंशत्संख्याः शोणा
अरुणाश्वाः सहस्रस्य सहस्राश्ववाह्यस्यापि रथस्याग्रे पुरस्तात् श्रेणि रथनेमिपंक्ति
नयन्ति प्रापयन्ति, अतिवेगवत्त्वात् तांश्च मदच्युतः श्च्योतन्मदान् । कृशनावतः
कृशनं कर्शनं नियन्त्रणं तद्वतः सुशिक्षिता नित्यर्थः । अत्यान् अतिक्रम्य गन्तुर्महान्
मण्डूकगती नित्यर्थः । कक्षीवन्तः पुत्राः सादिनो भूत्वाऽश्वगुणसन्तुष्टाः
स्कन्धदेशे मार्जितवन्तः प्रेम्णा परामृक्षन्नित्यर्थः । यतः पूर्वं प्रज्राः पङ्क्त्यामेव

"? No.
Could it be "त्वो" = "त्व" + "उ"? (in sandhi, त्व + उपसमीपे = त्वोपसमीपे)?
Yes! In Sanskrit, 'त्व' can be an old/Vedic or colloquial form, or simply a sandhi of 'त्व' (or 'तु' + 'उ' = 'त्वो'?? No, तु + उ = त्वो! Wait! "तु" + "उ" = "त्वो"?! Wait: त् + उ + उ = तू. What about "तु" + "ओ"? No. What about "त्व" + "उ" = "त्वो"? अ + उ = ओ! So त्व + उपसमीपे = त्वोपसमीपे!).
Or simply: typesetter error for "त्वं उपसमीपे" or "त्वोपसमीपे"?
Wait, what if the character is "श्वोपसमीपे"? No meaning.
Wait, what if it is "छ्वोपसमीपे"? No meaning.
Wait, look at the image very closely at L27, first word:
Could it be "त्वोपसमीपे"?
Yes, it very much looks like "त्वोपसमीपे" or "छ्वोपसमीपे".
Wait, look at the letter again:
Does it have a loop at the top left like 'त' or 'छ'?
Let's compare with 'छ' in L11: "प्रसृतविच्छि-".
In "वि

त्त्वादुपेक्ष्यम् । “सर्वास्ता रोमशाः कृधि” इत्यत्र अपालामिन्द्रपित्पुत्रत्वं कृणोः
सूर्यत्वचमित्यनन्तरमन्त्रेऽपालायाः शिखोधनेन सूर्यसमत्वमकरोः, तथा ममापि
तानि सर्वाणि उर्वरादीनि पूर्वमन्त्रोक्तानि प्ररोहार्थं शोधयित्वा दीप्तिमन्ति कुर्विति
समुदायार्थः प्रतीयते, स एवात्रापि ग्रहीतुं युक्तः रोमशेत्यव्युत्पन्नं प्रातिपदिकम् ॥
अन्यथा मत्वर्थीयशप्रत्ययान्तत्वे पदकाले एव गृह्येत अवान्तरपदसंज्ञायाः सत्त्वा-
दिति दिक् । पक्षे बुद्धिमलिन्ये सति बाह्येन्द्रियवियुक्तमपि मनः स्वप्नेपि
महान्तमनर्थं सृजति, अतस्तस्यां शुद्धायाम् अस्मितामात्रावशेषायां सर्वसङ्कल्पो-
परमात्मनोमयस्य अहं कर्तेति अभिमानमात्रान्नमोमयस्य विप्रविलापनं कृतं
भवति कुशलैव कौशल्या तत्त्वप्रतिपत्तियोभ्येति योर्थः कौशल्यापदेनोक्तः, स एवात्र
रोमशापदेन गृहीत इति कौशल्यायाः नामान्तरं रोमशेति । तथा ऋष्यशृङ्गस्य
नामान्तरं कक्षोवानिति । एवमादि तत्तन्नियोगानुष्ठानवशादुन्नेयम् ॥ २१ ॥
म॒हाँऋषि॑र्देव॒जो दे॒वजू॑तो॒ अस्त॑भ्ना॒त्सिन्धु॑मर्ण॒वं नृ॒चक्षा॑: ।
वि॒श्वामि॑त्रो॒ यदव॑हत्सु॒दास॒मप्रि॑यायत कुशिके॒भिरिन्द्र॑: ॥२२॥
ऋ. ३. ५३, ६
इस प्रकार रामभद्र आदि चारों का वर्णन होने पर यज्ञ के विघ्न
को दूर करने के लिये राम-लक्ष्मण की याचना करते हुए विश्वामित्र
दशरथ के पास आये, इस कथा को कहते हैं : पूज्य, ऋषि, इन्द्रियवशी
विश्वामित्र समुद्र को स्तम्भित करने वाले सुदास राजा के गोत्र में
उत्पन्न राम को यज्ञ की रक्षा के लिये ले गये जिससे विश्वामित्र द्वारा दी
गयी हवि को निर्विघ्न प्राप्त करके इन्द्र प्रसन्न हुए।
तदेवं रामभद्रादीनां चतुर्णां जन्मवर्णनं तेषु काकपक्षकधरेषु यज्ञविघ्ना-
पनोदनार्थं रामलक्ष्मणो याचितुं दशरथं प्रति विश्वामित्र आजगामेति कथासूचकं
मन्त्रमाह-महानिति । महान् पूज्यः, ऋषिनारायणः, देवजः राज्ञः
सकाशादाविर्भूतः देवजूतः देवाः इन्द्रादयः, इन्द्रियाणि वा जूताः प्रेरितानि येन
स देवजूतः । सिन्धुं स्यन्दमानमर्णवं समुद्रम् अस्तभ्नात् स्तम्भितवान् ।
नॄन् चष्टे अनुकम्प्यत्वेन पश्यतीति नृचक्षाः इन्द्रियद्रष्टा वा “चक्षुषश्चक्षु”
इति श्रुतेः । तमृषि सुदासं वसिष्ठः “सुदासं पैजवनमभिषिषेच” इति ब्राह्मणा-
द्धसिष्टयाज्यस्य मुख्यस्य सुदासोऽत्र ग्रहणाद्योगात् सुदासस्य राज्ञो गोत्रे भवं रामं
विश्वामित्रः स्वज्ञयं धातुं यत् अवहत् यज्ञवाटं प्रति प्रापितवान् तेन कर्मणा इन्द्रः
कुशिकैः कुशिकसन्तत्या अप्रियायत अविघ्नेन यज्ञे हवींषि भोक्ष्यामीति हर्षं प्राप्त-
वान् । पक्षे विश्वामित्रो जीवः आनन्दमयं शोधितत्वं पदार्थमात्मानं गोणकर्म-

१० मन्त्ररामायण
सुदासं रामाख्यं पुच्छं ब्रह्म प्रापितवान्, अतः ब्रह्मनिष्ठैःकुशिकैरिन्द्रोऽप्रियायत-
“आत्मा ह्येषां स भवति” इति श्रुतेः। ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मनिष्ठो देवानामात्मभावं
गतस्तेषां प्रियतमो भवतीति भावः। एतेनानन्दमयस्य प्रविलय उक्तः। तमेतं
मुमुक्षुं प्राप्यमात्मानमज्ञात्वा यः कर्म करोति, तत्तस्य नश्यतीति रामं प्रति
विश्वामित्रागमनेन सूचितम्। श्रुतिश्चैतदाह “यो वा एतदक्षरं गार्ग्यवि विदित्वा-
ऽस्मिँल्लोके जुहोति यजति ददाति” माध्यंदिन पाठे- “तपस्तप्यते” इत्यपि,
“बहूनि वर्षसहस्राण्यन्ते यदेवास्य तद्भवति” इति अथाप्यर्णवस्तम्भनम्
विषिवञ्च कुशिकाः सोम्यं मध्विति राजवृत्रं जघ्नुर्नप्रागपागुदगिति च सोमपाना-
भ्यनुज्ञानं सर्वदेशीयवृत्रहननं च वक्ष्यमाणं विश्वामित्राद्वलातिबलायांग्रहणं चेति
सर्वं राम सङ्गतम्॥ एवमन्यदपि लिङ्गविशेषोपेतं मन्त्रजातमुदाह्रियते न
निर्लिङ्गं हठादाकृष्यत इति दिक्॥ २२॥
पूर्वाप॑रं चरतौ माययैतौ शिशू क्रीळ॑न्तौ परियातो अध्वरम्।
विश्वान्यन्यो भुवनाभिचष्ट ऋतूनन्यो विदधज्जायते पुनः॥२३॥
ऋ. १०. ८५, १८
दोनों बालकों, राम और लक्ष्मण ने आगे पीछे चलते हुए यज्ञ की
रक्षा थी। राम ने सूर्य के समान पूरे क्षेत्र को देखा और लक्ष्मण ने
तिथि आदि के क्रम से संसार को धारण किया।
ततो यज्ञरक्षार्थं प्रस्थितौ रामलक्ष्मणौ सूर्यासवित्रीनामदेवता स्तौति—
पूर्वापरमिति। शिशू रामलक्ष्मणौ पूर्वापरमग्रे पश्चाच्च चरतो गच्छतः मायया
शिशुत्वम् एतौ गतौ क्रिडन्तौ अध्वरं परिपातः। तयोरन्य एको रामः सूर्यवद्विश्वानि
भुवनानि क्षेत्राणि आचष्ट साकल्येन पश्यति, चैतन्यज्योतिःस्वरूपत्वात्। अन्यो
लक्ष्मणः ऋतून् तिथ्यादिजननक्रमेण वसन्तादीन् चन्द्र इव ऋतुशब्दोदितं कालं
काल्यमानं जगत् विदधद्रचयन् पुनः पुनर्जायते। पक्षे श्रुतितो युक्तिश्चाध्यारो-
पाववादाभ्यां प्रतिपन्नस्य वस्तुनः सम्पादनार्थं निदिध्यासमिच्छतः तदालम्बनत्वेन
सूत्रान्तर्यामिणावुप न्यस्तौ यद्यपि यज्ञं प्रतिगन्तृत्वं रामकृष्णयोरपि शिश्वोर्दृष्टम्
तथापीत आरभ्य यावदध्यायपरिसमाप्ति विवाहलिंगानि-“गृभ्णामि ते सौभग-
त्वाय हस्तम्” इत्यादीनि-“उदीर्ष्वातः पतिवती ह्येषा सञ्जायां पत्या सृज” इति
भार्याहर्तुः प्रार्थनारूपेण लिंगेन लब्धायाः भार्य्यायाः हरणम् ‘पुनः पत्नीमग्निरदात्’
इति पुनस्तल्लाभ इत्येतत्समुच्चित्तं सर्वं रामे एव संगत मिति अयं प्रघट्टको रामपर
एव॥ २३॥
परादेहिशामूल्यं ब्रह्मभ्यो विभजावसु ।

मन्त्ररामायण ३१
कृत्यैषा पद्धती भूत्वा जाया विशते पतिम् ॥२४॥
ऋ. १०. ८५, २९
उन दोनों के प्रस्थान करने पर ताटका को आते हुए देखकर ऋषि
बोले : विजयश्री अथवा गृहश्री को प्राप्त करने की इच्छा करने पर
पराजयरूप अथवा दारिद्र्यरूप अलक्ष्मी पहले आती है। उसमें से प्रथम
को शस्त्र से और दूसरी को दानादि से मारना चाहिये। इस ताटका
रूप अमङ्गल को दूर से मारो। दूसरी के विनाश के लिए ब्राह्मणों को
धन दो। क्योंकि वध के योग्य यह राक्षसी पादवती होने पर पत्नी के
समान पति या राजा के घर में आ जाती है।
प्रस्थितयोस्तयोः पुरस्तात्ताटकामागतां वीक्ष्य ऋषिराह–परादेहीति। विजय-
श्रियं गृहश्रियं वा प्राप्तुं गच्छतः पूर्वं पराजयरूपा दारिद्रयरूपा वा अलक्ष्मी-
रायाति। तत्र पूर्वा शस्त्रेणैव हन्तव्या, परा दानादिना हन्तव्येत्यत उक्तम्।
सामूलममङ्गल्यम् इदं ताटकारूपं परा.देहि दूरतः खण्डय, इतरस्याः विनाशार्थं
ब्रह्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो वसु वित्तं विभज देहि। कुतः यत एषा कृत्या वधकामा
राक्षसी पद्धती पादवती जायेव सहचारिणी भूत्वा पतिं राजानं गृहपतिं वा
विशते आयाति। एवमुक्तमात्रेण रामेण ताटका निहता विवाहात् प्राक् ब्राह्मणेभ्यो
दानानि च दत्तानीत्युपरिष्टाद्द्रष्टव्यम्। पक्षे शामूलमर्थतृष्णा सा हि कर्मोपास्ति
प्रतिबन्धहेतुर्वैराग्येण सर्वत्यागेन च हन्तव्येति भावः। अयमपि पौर्वापर एव
मन्त्रः ॥ २४ ॥
उपप्रेत कुशिकाचेतयध्वमश्वं राये प्रमुञ्चतासु दासः ।
राजा वृत्रं जंघनत्प्रागपागुदगथायजायते वर आपृथिव्याः ॥२५॥
ऋ. ३. ५३, ११
हे विश्वामित्र ! विशेष रूप से सावधान हो जाओ। कर्म समृद्धि से
युक्त, सुदास गोत्रोत्पन्न राम की आज्ञा से यज्ञ प्रारम्भ करो। राजा
राम सभी दिशाओं में स्थित विघ्नकारी राक्षसों को मार कर, यज्ञस्थान
पर आकर यज्ञ करने की आज्ञा देते हैं।
एवं ताटकां हत्वा यज्ञवाटमागंत्याहतुः–उपप्रेति। भो कुशिकाःविश्वा-
मित्रीयाः उपप्रेत समीपे प्रकर्षेणायात चेतयध्वं सावधाना भवत। राये कर्म-
समृद्धये सुदासःसुदासगोत्रोत्पन्नस्य रामस्याज्ञया अश्वं यज्ञसाधनविशेषं प्रमुञ्चत
प्रचारयत। राजा रामो वृत्रं विघ्नकरम् असुरगणं जङ्घनत् निहन्ति प्रागपागुदक्

३२ मन्त्ररामायण
सर्वदिक्षु स्थितम् । अथ अनन्तरं पृथिव्याः वरे स्थाने यज्ञवाटे आयजाते-उप
सम्वादं करोति यजध्वमित्याज्ञापयतीत्यर्थः । अत्र वृत्रशब्दितौ मारीचसुबाहू ।
पक्षे कर्तृत्वरभिमानः, फलाभिपष्वङ्गश्च-तौ निहत्य ईश्वरो भक्तानां यज्ञं यातीति
भावः अश्वादि कीर्तनं प्ररोचनार्थम् ॥ २५ ॥
विश्वामित्राअरासत ब्रह्मेन्द्रायवज्रिणे करद्धिन्नः सुराधसः ॥२६॥
ऋ. ३. ५३, १३
विश्वामित्र ने वला और अतिबला नामक महान विद्या की सिद्धि
श्री राम को प्रदान किया ।
एवमुक्तप्रवकं यागे साधिते रामे विश्वामित्रानुग्रहमाह-विश्वामित्रा इति ।
विश्वामित्राःऋषयः ब्रह्म महतीं विद्यां बलातिबलाख्यां इन्द्राय रामाय अरासत
दत्तवन्तः । वज्रिणे महामणिकारिणे । कीदृशं ब्रह्म नः अस्मान् सुराधस सोम-
नसियुक्तानेव करत कुर्व्वत् । पक्षे एवं तृष्णासङ्गं फलाशां च त्यक्त्वाऽनुष्ठिते यज्ञे,
किञ्चिच्चित्तशुद्धौ जातायां विश्वामित्रोजीवःसर्वाणिकर्माणि स्ववद्धानि तत्तद्देवतो-
पासनानि प्रत्यगभिन्नरामाभिमुख्यान्येव करोति-"अहं क्रतुरहं यज्ञ" इत्युक्तप्रकार-
नेति भावः ॥ २७ ॥
तनूषनो बलन्धन्धातृ त्सुनःबलन्तो काय तनयाय ।
जीवसे त्वं हि बलदा असि ॥२७॥
ऋ. ३. ५३, १८
बला नामक विद्या का मन्त्र इस प्रकार है : बल दो, बल दो !
शरीर को बलवान् बनाओ, स्वस्थ वित्त करो ! बाह्याभ्यान्तर सभी
शत्रुओं को जीतने की क्षमता प्रदान करो ।
तत्रायं बलामन्त्रः-बलं धेहि धेहीति बलं । अनलुत्सिति-जीविकाममात्र-
स्योपलक्षणम् । तोकायेति-स्यादेरप्युपलक्षणम् तोकाय स्त्रीपुंसाधारणायापत्याय ।
तनयाय-पुत्राय । जीवसे जीवितुम् शेषं स्पष्टम् सर्वेषां दार्थे सनि स्वस्थचित्तो
बाह्यानाभ्यन्तरान्श्चारीन् जेतुं क्षमसे इति भावः ॥ २७ ॥
इन्द्रोतिभिर्बहुलाभिनों अद्य याच्छ्रेष्ठाभिर्मघवन् शूर जिन्व ।
या नो द्वेष्ट्यधरःसस्यदीष्ट यमु द्विषमस्तमु प्राणो जहातु ॥२८॥
ऋ. ३. ५३, २१
अति बला नामक विद्या के मन्त्र को कहते हैं । हे इन्द्र ! समस्त

-like or curved loop attached to the vertical bar, exactly like व in देवाय (line 11) or वयम् (line 6) or कवितरो (line 12)!
Wait, look at कवितरो in the same line (L12): the वि has the identical loop!
So the typesetter genuinely picked the type for व instead of च! It is literally printed as अवेतयदचिता!
Wait, or did they? What about अचेतयदचिता? Let me look at line 12: could it be अचेतयदचिता? Wait, let me zoom in to maximum:
Ah, look at the letter:
Wait, does it have a bottom curve that goes horizontally?
No, it's completely round like a belly. It really is अवेतयदचिता!
Wait, but could it be intended as अचेतयदचिता? If it's a typo in the print, we should transcribe what is printed, or what is correct? Transcription prompt: "transcribe faithfully... preserving spelling...". If it's printed as अवेतयदचिता, transcribing अवेतयदचिता is very faithful, but wait, could someone read it as अचेतयदचिता? If a human reader looks at it, would they think it's `अचेत

Here is the complete, line-by-line transcription of the page:

३४ मन्त्ररामायण
लिंगद्वयं राघवैकशरणम् ॥ २९ ॥
बलविज्ञायः स्थविरः प्रवीरः सहस्वान् वाजी सहमान उग्रः ।
अभिवीरो अभिसत्त्वा सहोजा जैत्रमिन्द्र रथ मातिष्ठ गोवित् ॥ ३०॥
ऋ० १०. १०३, ५
स्वयंवर को जीतने की इच्छा रखने वाले राम के देवरथ और
दिव्यायुधों ने उपस्थित होकर कहा : 'बल की परीक्षा करके शिव धनुष
को चढ़ाने वाले को कन्या दूँगा' ऐसी जनक की प्रतिज्ञा है । वृद्ध, वीर,
मनस्वी, शत्रु का दमन करने वाले, भाइयों से घिरे हुए जनक के पास
इस जयशाली रथ में चढ़कर जाइये ।
अथ स्वयंवरं जिगमिषोः रामस्य देवरथो दिव्यायुधानि चोपतिष्ठानीत्याह
बलविज्ञाय इति । बलेविषये विज्ञायो विज्ञेयः परीक्षणीयोऽसि त्रैयम्बकं धनुः
सज्यं कृतवते कन्यां दास्यामीत्याशयवता जनकेनेति शेषः । स्थविरो वृद्धः

मन्त्ररामायण ३५
ईप्सः क्षीरादिमण्डवत् ब्रह्माण्डसारभूतः। आयुधानि धनुर्बाणादीनि बिभ्रत्
धारयन्नस्तु। अपामूर्मिमन्तं समुद्रं सधमानो गच्छन् रावणवधार्थमिति शेषः।
तुरीयं धाम विश्वतैजसप्राज्ञापेक्षया चतुर्थं निरुपाधि चैतन्यज्योतिः। महितो
महान्। आराधितः सन् विवक्ति स्पष्टीकरोति। शुद्धं ब्रह्मास्मान्वीरवेषेणावत्विति
भावः ॥ ३१ ॥
पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन् क्ष्मया रेतः संजग्मानो निषिंचत् ।
स्वाध्योऽजनयन्ब्रह्म देवा वास्तोष्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ॥३२॥
ऋ. १०. ६१, ७
जिसके कारण से राजा जनक के द्वारा बल परीक्षा की जा रही है,
उस सीता की उत्पत्ति को कहते हैं : पिता रावण ने जब अपनी पुत्री
को उत्पन्न होने पर 'यह कुल की नाशिका होगी' दैवज्ञों के ऐसा कहने
पर त्याग दिया तो वह पृथ्वी में चली गयी और पुत्री रूप में पृथ्वी के
उदर में स्थित रही और रावण के वध द्वारा देवताओं के कल्याण के
लिये पृथ्वी माता के गर्भ से यज्ञस्थान को जोतने वाले जनक को प्राप्त
हुई ।
यदर्थं बलपरीक्षा जनकेन राज्ञा क्रियते तस्याः सीताया उत्पत्तिं भविष्य-
पुराणोपबृंहितामाह-पिता यदिति। पिता रावणो यत् यदा स्वां दुहितरं
उत्पन्नमात्रां इयं कुलोच्छेदिका भविष्यतीति दैवज्ञवचनात् अधि अधिकं ष्कन्
स्कन्नवान् दूरे त्यक्तवान्। कुत्रेत्यत आह-क्ष्मया पृथिव्या संजग्मानः संगतः
सन्। रेतो। दुहितृरूपं निषिञ्चत् निषिक्तवान् भूम्युदरे तां निहितवानित्यर्थः।
तत्रापि स्वाध्यः सपरीवारस्य रावणस्य वधेन सुष्ठु कल्याणं द्यावापृथिव्योर्ध्या-
यन्ति ते स्वाध्याः देवाः इन्द्रादयः तन्निबन्धनार्थं ब्रह्म चैतन्यम् । अजनयन्।
मातृगर्भ इव पृथिवीगर्भेऽपि तामरक्षन्। न त्वसौ श्वासनिरोधेन तत्र ममारेश्यर्थः।
तत्रापि वास्तोष्पतिं रथानाधिष्ठातारं गृहपतिं व्रतपां व्रतपतिं यजमानमुद्दिश्य
निरतक्षन् यज्ञस्थानं कर्षितवन्तः ततश्चैनां स्थानपतिर्जनको लब्धवानिति भावः ।
पक्षे पिता कामः, दुहिता श्रद्धा, वास्तोष्पतिर्यज्ञाधिकारी धर्मादिकामो, ह्यदृष्टफले
व्यर्थे श्रद्धां बध्नाति । अतः कामजा श्रद्धा चेत् बोधेन संयुज्येत, तर्हि सपरिवारं
काममुन्मूलयेत् अतस्तां सन्तः (?) सात्त्विको राजसेन कामेन दूरे त्यक्तां यज्ञादि-
सत्कर्मकारी लभते इत्यर्थः ॥ ३२ ॥
अर्वाची सुभगे भव सीते वंदामहे त्वा यथा नः ।

३६ मन्त्ररामायण
सुभगा ससि यथा नः सुफला ससि ॥३३॥
ऋ. ४. ५७, ६
इस प्रकार सीता की देवताओं ने कल्याण के लिए प्रार्थना की :
हे सुभगे, हे सीते ! हम तुम्हारी वन्दना करते हैं, क्योंकि तुम्हीं हमें
ऐश्वर्य देनेवाली और शत्रुपक्ष का नाश करने वाली हो । अतः हमारे
अनुकूल हो ।
एवमाधिभूतां सीतां देवाः शमादयो प्रार्थयन्ते-अर्वाचीति । हे सुभगे !
हे सीते ! स्यति सर्वेषां रक्षसामन्तं करोतीति सीता कर्तारिक्तः । लाङ्गलपद्धतौ तु
मुख्यस्यावयवार्थस्याभावात् सीतोत्पत्तिस्थानत्वेन सीतात्वं गौणं हे सीते त्वां
वन्दामहे यथा नोऽस्माकं सुभगा ऐश्वर्यदानेन सुफला प्रतिपक्षनाशनेन अससि दीप्यसे
तथार्वाची अनुकूला भव ॥३३॥
इन्द्र सीतां निगृह्णातु तां पूषानुयच्छतु ।
सा नः पयस्वती दुहा मुत्तरा मुत्तरां समाम् ॥३४॥
ऋ. ४. ५७, ७
श्री राम सीता को ग्रहण करें, जनक उन्हें राम को प्रदान करें। वह
सीता हमारे लिये उत्तरोत्तर अत्यन्त सुख प्रदान करने वाली हों ।
इन्द्र इति-इन्द्रो रामः सीतां निगृह्णातु वीर्य शुल्कां तां स्वायत्तां करोतु ।
पुष्णातीति पूषा, जनकश्च ताम् अनु पश्चात् रामाय यच्छतु ददातु सा सीता
नोऽस्माकं दुहां दोग्ध्रीणां मध्ये उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरवर्षेषु 'अत्यन्तसंयोगे'
द्वितीया । पयस्वती बह्वन्नप्रदा भूयादिति शेषः । पक्षे इन्द्र. शास्त्रार्थावबोधः ।
सीतां सात्त्विकीं श्रद्धाम् पूषा धर्मः । पयो योगसिद्धिः ॥ ३४ ॥
गोत्रभिदं गोविदं वज्रबाहुं जयन्तमज्मप्रमृणन्तमोजसा ।
इमं सजाता अनुवीरयध्वमिन्द्रं सखायो अनुसंरभध्वम् ॥३५॥
ऋ. १०. १०३, ६
स्वयंवर भवन में प्रवेश किये हुए राजाओं के लिये यह देववाक्य
है : रुद्र के धनुष को भङ्ग करने वाले, वज्रबाहु, बल से द्रव्य को जीतने
वाले यह राम अपने समान वीर मित्रों के साथ शत्रु के प्रकोप का नाश
करते हैं !
ततः स्वयंवरशालां प्रविष्टेषु राजसु देववाक्यमिदम्- गोत्रभिदमिति ॥
गोत्रः पर्वतेन्द्रः तेन तद्रूपं रुद्रधनुलक्ष्यते, त्रिपुरवधे- 'रथः क्षोणी यन्ता शत

धृतिरुद्रोधनुः' इति तस्य तद्धनुष्य स्मरणात् तद्भिद्रुद्रधनुर्भिदमित्यर्थः ॥ अत्र
संहितायां प्रपूर्वमन्त्रे रक्षोहा मित्रो अपबाधमान इति पूर्वमन्त्रे च बलं विज्ञाय
इति, गोत्रभिदिति ( ? ) च लिंगात् अत्रापि गोत्रभित्पदस्य रुद्रधनुर्भित राम
एवार्थः, न तु पर्वतपक्षशातनः शक्रः । वज्रबाहुम् अज्मपणनीयं गुहाभिधं स्वीयं
द्रव्यं जयन्तम् ओजसा बलेन प्रमृणन्तं मृन्दतम् अर्दयितुरेव । ईदृशं रामं भोः
सजाताः । समानाजाताः । भ्रातरः इममनुलक्षीकृत्य वीरयध्वं विक्रमध्वम् ॥
अन्वेषसखायो भाविनो वानराः । अनुसंरभध्वम् आद्रियध्वम्, शत्रुप्रकोपे सतीति-
शेषः । पक्षे गोत्रो मेरुः तेन तत्स्थः कामगणो लक्ष्यते, तमपि तुच्छीकृत्य स्थितं
गोत्रभिदं तीव्रवैराग्यवन्तम् श्रद्धां चात्मसात्कृतवन्तः सजाताः धर्मज्ञानवैराग्यै-
श्वर्यादयः सखायाः शमदमादयः । इममिन्द्रं भूमिमागत्य जीवन्नाथं । गतम् शेषं
स्पष्टम् ॥ ३५ ॥
सुमङ्गलीरियं वधूरिमां समेत पश्यत ।
सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विप रेतन् ॥३६॥
ऋ० १०. ८५, ३३
धनुष भङ्ग हो जाने पर जनक ने सीता को लाकर, उन्हें राम को
देकर कहा 'इस कल्याणमयी वधू के साथ अपने घर जाओ।'
एवं धनुर्भङ्गे कृते जनकः सीतामानाय्याह सुमंगलीरिति । दत्वाय दत्त्वा ।
अस्तं स्वगृहं परेतन परावृत्य गच्छत । शेषं स्पष्टम् । पक्षे वधूः श्रद्धा, तस्याः
सौभाग्यं यावद्देहकैवल्यं बाधेनाविभोगः । अस्तं सर्वाधिष्ठानभूतं ब्रह्म ॥३६॥
गृभ्णामि ते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्या जरदष्टिर्यथासः ।
भगोऽर्यमा सविता पुरंधिर्मह्यं त्वादुर्गार्हपत्याय देवाः ॥३७॥
ऋ० १०. ८५, ३६
तब प्राप्त हुई सीता का राम पाणिग्रहण करते हैं: 'सौभाग्य से
पति के साथ सुशोभित हो; मैं तुम्हारा हाथ ग्रहण करता हूं। भगादि
देवताओं ने गृहस्थ धर्माचरण के लिय तुमको मुझे दिया है।'
ततो लब्धायाः सीतायाः पाणिग्रहणं रामः करोति गृभ्णामि इति ॥ सौभ-
गत्वाय सौभाग्य्याय पत्या सह जरदष्टिर्जीवेत्कुचप्राग्यथा-अस. दीप्यसे तथा-
ते हस्तं गृभ्णामि गृह्णामि भगादया देवाः त्वा त्वां मह्यम् अदुर्दत्तवन्तः ।
गार्हपत्याय गार्हस्थ्याय । पक्षे यथा देवाः बोधस्य श्रद्धायोगं वांछंति, एवं बाधापि
कैवल्यं फलं प्रसोतुं श्रद्धायोगं वांछति । अक्षरयोजना सुखोन्नेया । एतौ द्वावपि
मन्त्रौ पूर्वापरौ ॥ ३७ ॥

३८ मन्त्ररामायणम्
अयं स्तुतो राजा वन्दि वेधा अपश्च विप्रस्तरति स्वसेतुः ।
सवदनवितं रेजयत्सो अग्निं नेमिन्नचक्रमर्वतो रघुद्रुः ॥३८॥
ऋ० १०. ६१, १६
इस प्रकार सीता को लेकर अयोध्या की ओर जाते हुए राम द्वारा
परशुराम पर विजय प्राप्त करने पर देवता स्तुति करते हैं : यह राजा
राम देवों के द्वारा पूजित होता हुआ जामदग्न्य पर विजय प्राप्त करता
है तथा अपने द्वारा निर्मित सेतु से समुद्र पर विजय प्राप्त करेगा । दान
से सन्तुष्ट ऋषि ने दशरथ को वर दिया था कि 'आपका पुत्र समुद्र पर
विजय प्राप्त करेगा' और चरु रूप द्वारा अग्नि को प्रेरित किया था । इस
प्रकार कक्षीवान् से प्रेरित रघु रथ के चक्र के समान शीघ्रगामी हो ।
एवं सीतामादायायोध्यां प्रति प्रस्थितेन रामेण मध्ये मार्गं परशुरामे विजिते
देवाः अस्तुवन् ( ? ) अयं स्तुत इति पञ्चभिः । अयं रामो राजा स्तुतो, वन्दि
अवन्दि च देवैः अभिवन्दितः यतो वेधाः जगतः स्रष्टा अपः समुद्रं तरति तरिष्यति
शीघ्रमेव तथा-विप्रः विप्रं च द्वितीयार्थे प्रथमा जामदग्न्यं च तरति । यतः
स्वसेतुः स्वकृतसेतुरवतरणसाधनं यस्यास्ति स तथा । अस्य शिलमयः सेतुः
प्रसिद्धः विप्रेणानापदि शस्त्रं न धार्यमिति मर्यादापि स्वकृता सेतुरेव तदुल्लंघन-
कर्तृत्वाद्वार्गवोऽप्युल्लंघनीय एव । स राजा कक्षोवन्तं येन दशरथाय वरो दत्तः
समुद्रजयिनस्तव पुत्राः भविष्यन्तीति तम् अग्निं च चरुरूपेण गर्भीभवन्तं रेजयद्
प्रेरितवान् । तत्र दृष्टान्तो नेमि नेति नेमिमच्चक्रं यथाऽर्वन्तोऽश्वाननुरघुद्रुःशीघ्रगामी
भवति, तद्वत्कक्षीवदादयस्त्वत्प्रेरिता इत्यर्थः । एतच्च प्रागेव दर्शितम्, अत्र
जामदग्न्यो ब्राह्मणराजत्वात्सोमः । दाशरथिः क्षत्रियराजत्वादित्यः-"सोमा-
ऽस्माकं ब्राह्मणानां राजा, आदित्यो वै दैवं क्षत्रम्" इति श्रुतिभ्यां तौ च पूर्वापर-
मन्त्रोक्तरीत्या कार्यकारणरूपौ, अतः तस्य कारणानभिज्ञस्य कार्यस्य कारणेनाभि-
भवो युक्तः सूर्येण चन्द्रस्येव । अत्र दृप्तबालाकिरजातशत्रुश्च दृष्टान्तत्वेन ज्ञेयौ,
यत्तु रामबाणेन जामदग्न्यस्य लोका नाशिता इति तज्जगत्कारणबोधात् ब्राह्म-
लौकिकमैश्वर्यं बाधितं भवतीत्येवपरम् इमे मन्त्रा विप्रास्तरण लिंगात्, पूर्वोक्त-
कक्षोवदादिलिंगाद्वक्ष्यमाणलिंगेभ्यश्च राम पराः ॥ ३८ ॥
सद्धिर्बन्धुर्वंतरणो यष्टा सबर्धुंधेनुमस्वं दुहध्ये ।
संयान्मित्रावरुणा वृंजउक्थैर्ज्येष्ठेभिरर्यमणं वरूथैः ॥३९॥
ऋ० १०. ६१, १७

अब्जरामायण १९
वह राजा एक दूसरे के विरोधी वसिष्ठ और विश्वामित्र का
बन्धु है। वसिष्ठ वैतरण दाता है और विश्वामित्र यज्ञकर्ता है। दोनों
के विरोध को कहते हैं: वसिष्ठ की गौ प्राप्त करने के लिये विश्वामित्र ने
उन्हें करोड़ों गाये दीं पर वसिष्ठ ने उन्हें स्वीकार नहीं किया और न
अपनी गाय ही दी। विश्वामित्र ने अनेक प्रकार से उन्हें दुःखी किया
पर वसिष्ठ की योगप्रभाव से उत्पन्न सेना द्वारा पराजित हो गये।
सद्बन्धुरिति—सः राजा द्विबन्धुः द्वयोरन्योन्यविरोधिनोरपि वसिष्ठविश्वा-
मित्रयोर्बन्धुः मित्रम्, सर्वात्मत्वात्सर्वसम इत्यर्थः तावेव द्वावाह-एको वैतरणो
दाता, परो यष्टा यागादिकर्ता। तयोर्विरोधप्रयोजकमाह-सबर्धुं सगर्भतावस्थाया-
मपि दुग्धे इति, सबर्धुं धेनुं दोग्ध्रीम् अस्यम् अप्रसूतां यावत्प्रसूतीक्षीरदामित्यर्थः ।
प्रसूत्युत्तरमेव दशाहं क्षीरं न दुग्धे “तस्माद्वत्सं जातं दशरात्रीर्न दुहन्ति” इति
श्रुतेः। दुहद्ध्ये दोग्धुं तादृशीं वसिष्ठधेनुं प्राप्तुं विश्वामित्रः कोटिशो धेनूर्वितर-
न्नासीत् । यागानुरोधी वसिष्ठस्तु ताः नांगीचकार, नापि स्वां धेनुं ददाविति
पुराणप्रसिद्धम् । यथाक्रमं वैतरणः यत् यदर्थं मित्रावरुणयोः पुत्रं वसिष्ठम्—
‘मित्रावरुणयोर्दीक्षितयोर्ह्युर्व्वशीमप्सरसं दृष्ट्वा वासतो वरे कुम्भे रेतोन्यपतत्ततोऽगस्त्य-
वसिष्ठावजायेताम्’ इति वैदिकप्रसिद्धेः। उर्व्वर्त्तर्नानाविधैः कर्मभिः सम्बृंजे
हिंसितवान्, तथा यद्यपि ज्येष्ठेभिः योगप्रभावसृष्टैः बह्वर्थैः सैन्यैः अर्यमणम् अर्यं
स्वामिनमात्मानं मन्यत इत्यर्थं तं सम्बृंजे इत्यनुषज्यते ॥ ३९ ॥
तद्वन्धुः सूरिर्दिवि त धियं धा नाभानेदिष्ठो रपति प्रवेनन् ।
सा नो नाभिः परमास्य वाघाहं तत्पश्चा कतिथश्चि दास ॥४०॥
ऋ. १०. ६१, १८
पूर्वोक्त मन्त्र में कहे गये राजा से नाभानेदिष्ठ नामक ऋषि स्पष्ट
कहता है: ‘हे शिष्य ! तुम्हारे हृदयाकाश में बुद्धिधारक ब्रह्मतत्त्व
विद्यमान है। वह राजा हमारे जीवनभूत नाभि के समान नाभि के
भीतर अविशिष्ट रूप से विद्यमान है। उस राजा के पश्चात् मैं नामाने-
दिष्ठ कौन सा तर्क करूँ ?’
सः पूर्वमन्त्रोक्तो राजा बन्धुर्वश्यो यस्य स तद्वन्धुः । नाभानेदिष्ठो नाम
ऋषिः रपति स्पष्टं वक्ति। कीदृशः सूरिः विद्वान्, तथा-हे शिष्य ते तव दिवि
हार्दाकाशे धियं धाः बुद्धेर्धारकःतव परविद्योपदेशकः । प्रवेनन् ब्रह्मवित्त्वादेव
अत्यन्तं कान्तिमान् । किं रपति तदाह-सा विधेयापेक्षं स्त्रीत्वं स राजा नोऽस्माकं
जीवानां सोपाधिनां नाभिरिव नाभिः मध्यं अन्तरम् उपाध्यपगमावशिष्टं रूपम् ।