मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

मन्त्ररामायण २१
अथ रामकथापरं स्तुवन्नन्यं निन्दति ऋतस्य तन्तुरिति । ऋतस्य परमात्मनः
प्राप्तौ गन्तुं तन्तुरिव तन्तुरूर्ध्वपदारोहणसाधनः- "स यथोर्णनाभिस्तं तुनो-
च्चेरीत्" इति मैत्रायणीयश्रुतिसिद्धोयं दृष्टान्तः । विष्णो वाचः पवनरूपः
कवीनां जिह्वाया अग्रे स्थितो वरुणस्य भोगमोक्षार्थिभिर्वरणीयस्य विष्णोर्मायया
आ अत्यन्तं विततो विस्तारितः श्रीरामकथारूपोस्ति वरुणस्य जिह्वाया अग्र
इति वा योज्यम् वरुणपुत्रस्य प्राचेतसापरनाम्नो वाल्मीकेरित्यर्थः । धीराश्चित्
ध्यानवन्त एव, तत् तं तन्तुं समिनक्षन्तः सम्यक् कार्त्स्न्येन व्याप्नुवन्तः न
त्वेकदेशेन आशत प्राप्नुवन् । अत्र रामकथाधिगमे स्वाधीनेपि यः अप्रभुः जिह्वां
व्यापारयितुमशक्तः, स कर्तम् हिंसास्थानं अविपन्नधनाख्यं नरकं अवपदाति नीचै-
रवपद्यते । 'पद-गतौ' लैटि । आडागमः । तामेव रामकथां स्तौति तां सुत
इत्यादिना । सूक्तत्रयेण अत्रानुक्रमणी तां सुपट् बृहदुक्थो, वामदेव्यो, दुरेश्वा,
विदन्ते सप्त, वैश्वदेवं तु चतुर्थ्याद्यास्तिस्रो जगत्यः पूर्वयोरिन्द्रो देवता त्रिष्टुप्छन्दः
हे मघवन् धनवन् लक्ष्मीपते तां प्रसिद्धान्ते तव सुकीर्ति शोभनं यशो महित्वा
माहात्म्येन ब्रवीमीति शेषः ॥ १० ॥
तां सु ते कीर्तिं मघवन्महित्वा यत्त्वा भीते रोदसी अह्वयेताम् ।
प्रावो देवाँ अति रोदास मोजः प्रजायै त्वस्यै यदशिक्ष इन्द्र ॥११॥
ऋ. १०. ५४, १
हे राम ! जब राक्षस से त्रस्त पृथ्वी-लोकवासियों ने आपको सहा-
यता के लिए बुलाया, तब आपने पहले प्रकृष्ट रूप से पालित जय
विजय रूप पार्षद, रावणादि को अपनी शक्ति से तिरस्कृत किया और
उनके वध के माध्यम से मनुष्य रूप में राजा होकर अन्य प्रजा को वर्णा-
श्रम धर्म की शिक्षा दी ।
तामेवाह-यदिति यत् यदा त्वा त्वां भीते राक्षसेभ्यस्त्रस्ते रोदसी द्यावा
पृथिव्योस्थे प्रजे त्राहिति आह्वयेताम् आहूतवत्यौ तदा त्वं देवान् प्रावः प्रकर्षेण
पालितवानसि दासं च रावणादिरूपं पूर्वं जयविजयादिसंज्ञं स्वपार्षदम् ओजः
ओजसा सामर्थ्येन अतिरः तिरस्कृतवानसि । वधप्रापणेन तथा त्वस्यै अन्यस्यै
प्रजायै मानुषरूपायै राजा भूत्वा हे इन्द्र परमेश्वर यत् अशिक्षः अशिक्षयः वर्णा-
श्रमधर्मांश्च शिक्षितवानसि । तां ते कीर्तिमित्यन्वयः । अत्र रोदस्युद्वेजकदासक्ष-
पणकमुचितं प्रजाशिक्षकत्वं मुख्यं रामादन्यत्र भगवदवतारांतरे नास्ति यद्वा-
भिषेकानङ्गीकारात् इन्द्रे चासकृत्पराभवदर्शनाच्च मुख्यं मघवत्त्वं श्रुतिप्रसिद्धे-