मन्त्र रामायण (नीलकण्ठ चतुर्धर - पं. रामकुमार राय सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

२२ मन्त्ररामायण
न्द्रशब्दार्थमागित्वं चास्ति, अतो नान्यपरो मन्त्रः । किं चात्र तां सुते कीर्तिमित्या-
रभ्य स्वां प्रजां वृहदुक्थो महित्वाषरेष्वदधादापरेष्वित्यन्तानामेकविंशतिमन्त्रा-
णाम् उपक्रमपरामर्शोपसंहारेषु रामलिङ्गान्येव दृश्यन्ते । तत्रोपक्रमो व्याख्यात एव,
उपसंहारेपि बृहदुक्थो महाकर्मा रामः स्वां प्रजां सन्तानरूपां च महित्वा
स्वप्रभावेनालौकिकेन क्रमादवरेषु भूस्थानेषु आदधात् । परेषु वैकुण्ठस्थानेषु च
आदधादिति प्रजानां नेतृत्वं राम एव दृष्टम् । अत्र वृहदुक्थऋषिः प्रत्यगभिन्नस्य
रामस्य कर्माण्यत्यात्मन्यारोप्य वदति । अहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादि वामदेववत्
अन्ये चात्रमप (?) स्था मन्त्राः कथाक्रमेण यथास्थानमेव व्याख्यास्यन्ते । अध्यात्मं
तु द्वय्याहप्राजापत्या देवाश्चासुराश्चेति बृहदारण्यकादौ शमदमादिषु देवपदप्रयोगात्
कामादिषु चासुरपदप्रयोगात् इत्थमस्य मन्त्रस्यार्थः प्रत्येत्तव्यः । सकलसंसारा-
नर्थमूलात्कामाद्भीतं दैवमनुष्यैः शरणीकृत ईश्वरः कामं हत्वा शमादींश्छात्रवान्
मुमुक्षूंश्च सदाचार्यरूपेण तद्व्यवहारं शिक्षितवानिति दिक् ॥ ११ ॥
आसूर्यो यातु सप्ताश्वः क्षेत्रं यदस्यो र्विपादीर्घपाथे रघुः ।
श्येनः पतयदंधो अच्छा युवाकविर्दीदयद्गोगु गच्छन् ॥१२॥
ऋ. ५. ४५, ६
श्रेष्ठ, दीर्घ और महान संसार में सूर्यवंश में ईश्वर ने शरीर धारण
किया । वहां भी रघुवंश में वह अन्नमय शरीर धारण करके पृथिवी पर
विचरण करने लगे !
आह्वानं विवृणोति-आसूर्यं इति । यत् क्षेत्रं शरीरम् अस्य आगन्तु! उर्विपा
श्रेष्ठत्वेन अभिमतम्, दीर्घपाथे महति संसारमार्गे, तत् सूर्यःसप्ताश्वः स्वसन्तान-
रूपेणायातु सूर्यवंशे शरीरं धारयत्वित्यर्थः । तत्रापि रघुः रघुवंश्यो भूत्वा, श्येनः
ईश्वरः पक्षी, अन्धो अच्छ अन्नमयं पिण्डमभिमुखः पतयत् पततु । स च युवा
कविश्च सन् गांषु भूप्रदेशेषु गच्छन् सञ्चरन्, दीदयत् दीप्यताम्, रघुवंशे शरीरं
धृत्वास्मानवत्वित्यर्थः । पक्षे सूर्यवत्सर्वविभासकबोधरूपी श्येन ईश्वरः रघुः
तद्धावतोऽन्यानत्येतीति श्रुत्यन्तरात् शीघ्रगतिः नरम् आयातु स च वोद्धा धीबलात्
सनकादिवद्युवा कविश्च सन् लांकाननुगृह्णातु । सप्ताश्वत्वं तु यमनियमासनप्राणा-
यामप्रत्याहाराख्याः पञ्च - धारणाध्यानसमाध्यात्मकः संयमः, षष्ठ, प्राणायामः,
प्रत्याहारो ध्यानम् । धारणा तर्कः, समाधिः षडङ्गा इति मैत्रायणीयश्रुतेस्तर्क-
श्चोपसंख्यानं इति सप्त अश्वा आगमनसाधनानि यस्य स सप्ताश्वः शेषं प्राग्वत् ॥
अत्रापि आशृण्वतीत्य इति आज्ञाकारी समुद्र इति तन्नियन्तृत्वमनन्तरमन्त्रे श्रुतं
रघुपदसमुचितं रामे एव दृष्टम् । नान्यत्रागस्त्येऽन्यत्र रघुवंश्ये वा इति दाश-