ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ६५

निर्विकल्पा निराबाधा निर्भेदा भेदनाशिनी ।
निर्नाशा मृत्युमथनी निष्क्रिया निष्परिग्रहा ॥ १०० ॥
र्लोभा । लोभः सर्वगुणान्हन्तीति निन्दितं लोभं भक्तानां नाशयतीति तथा । तन्त्रराजे
गुरुलक्षणकथनदशायाम् 'असंशयः संशयच्छिन्निरपेक्षो गुरुर्मतः' इत्युक्त्वा तयो-
र्विशेषणयोर्लक्षणमुक्तं 'असंशयस्तत्त्वविच्च तच्चित्तप्रतिपादनादि'ति । तादृशगुर्व-
भेदादिदं नामद्वयं । निःसंशया संशयघ्नीति । 'छिद्यन्ते सर्वसंशया'इति श्रुतेः स्मृतेश्च ॥
अथ परिभाषायामेकोनपञ्चाशन्नामानि विभजते । गुणभुविगोमृगशृङ्गे मूलमघा-
भोगगौरवाभावे । स्थूणाङ्गमहान्तो द्विर्भवदूषितवाक्वचतुर्विंभाऽजोष्ठौ
॥ १२ ॥ द्विरिति पञ्चाक्षरं नामद्वयम् । एकस्मिन्नर्धे दशाक्षराणामेव परिशेषात् ।
चतुरष्टपदे चतुरक्षरनामधेयचतुष्टयाष्टकपरे । स्पष्टमन्यत् ॥ १२ ॥ उत्पत्तिराहित्या-
न्निर्भवा । 'अनादिमत्परं ब्रह्म'ति श्रुतेः । भवं संसारं नाशयतीति तथा । तथाच
शक्तिरहस्ये । 'नवम्यां शुक्लपक्षे तु विधिवच्चण्डिकां नृप । घृतेन स्नापयेद्यस्तु
तस्य पुण्यफलं शृणु । दश पूर्वान्दश परानात्मानं च विशेषतः । भवार्णवा-
त्समुद्धृत्य दुर्गालोके महीयते' इति । कौर्मेऽपि । 'सैषा धात्री विधात्री च परमा-
नन्दमिच्छताम् । संसारतापान्निखिलान्निहन्तीश्वरसंज्ञये'ति । देवीभागवतेऽपि । 'अहं वै
मत्परान्मक्तान्नैश्वरं योगमाश्रितान् । संसारसागरादस्मादुद्धराम्यचिरेण त्वि'ति भगवती-
वाक्यम् । यद्वा । भवनाशिनीतटं नृसिंहमगमदिति बृहज्जाबालोपनिषत्प्रसिद्धनदीविशेष-
रूपा ॥ ९९ ॥ विकल्पः शून्यविषयकं शब्दजन्यं ज्ञानम् । तथाच योगसूत्रं 'शब्द-
ज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प'इति । खण्डनखण्डखाद्येऽपि 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं
शब्दः करोति ही'ति । फलपरीक्षायां गौतमसूत्रमपि 'बुधिसिद्धं तदस'दिति । तन्नि-
ष्क्रान्ता निर्विकल्पा । 'अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयये'ति समासः । तदतिक्रमश्च
शब्दजन्यत्वांशे । तेन निर्विषयकनित्यज्ञानरूपेति फलितम् । अथवा विकल्पः प्रकारो न
विद्यते यस्यां चरमवृत्तौ तद्रूपेति । यद्वा विरुद्धः कल्पः पक्षो विकल्पस्तदभाववती ।
स्वविरुद्धपक्षान्तराभावात् । सर्वस्य चाभिन्नत्वान्निर्विशेषेति पर्यवसितोऽर्थः । 'अरूपवदेव
हि तत्प्रधानत्वा'दिति तार्तीयीके ब्रह्ममीमांसाधिकरणे निर्विकल्पैकलिङ्गतया ब्रह्मणः
साधितत्वात् नेदं रजतमितिज्ञानेन रजतबाधेऽपीदं पदार्थस्येव बाधाभावान्निराबाधा ।
अन्योन्याभावस्य प्रतियोगित्वसंबन्धेनानुयोगित्वसंबन्धेन चाभावान्निर्भेदा । तदुक्तं
कौर्मे । 'त्वं हि सा परमा शक्तिरनन्ता परमेष्ठिनी । सर्वभेदविनिर्मुक्ता सर्वभेद-
विनाशिनी' इति । तत्रैव स्थलान्तरे । 'शक्तिशक्तिमतोर्भेदं वदन्त्यपरमार्थतः । अभेदं
चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तका'इति । भेदज्ञानं भेदमेव वा व्यावहारिकं तत्त्व-
ज्ञानेन नाशयतीति तथा । नाशोऽन्तस्तद्भावाभावान्निर्नाशा । 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मिति श्रुतेः ।
भक्तानां मृत्युं मथ्नातीति तथा । 'अथ कस्मादुच्यते मामृतादित्यमृतत्वं प्राप्नो-

६६ ललितासहस्रनाम ।
निस्तुला नीलचिकुरा निरपाया निरत्यया ।
दुर्लभा दुर्गमा दुर्गा दुःखहन्त्री सुखप्रदा ॥ १०१ ॥
दुष्टदूरा दुराचारशमनी दोषवर्जिता ।
सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता ॥ १०२ ॥
तीलक्षयत्वं प्राप्नोति नित्यत्वं प्राप्नोति स्वयं रुद्रो भवती'ति त्रैपुरोपनिषदुक्तेः । विहित-
निषिद्धरूपक्रियाराहित्यान्निष्क्रिया । 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः'
इति श्रुतेः । यद्वा क्रियान्वयमन्तरेणैव कर्त्रादिकारकभावमापन्ना । तदुक्तं विष्णु-
पुराणे । 'यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो नोपकर्तृत्वान्तथासौ परमे-
श्वर' इति । निर्गतः परिग्रहो यस्याः 'परिग्रहः परिजने पत्न्यां स्वीकारमूलयो'रिति मेदिनी
॥ १०० ॥ उपमाभावान्निस्तुला 'हेतुदृष्टान्तवर्जित'मिति त्रिपुरोपनिषत् । नीलाश्चिकुराः
कुन्तला यस्याः । अपायोऽल्पयो नाशस्तद्रहिता । 'अत्ययोऽतिक्रमे दण्डे विनाशे
दोषकृच्छ्रयो'रिति विश्वकोशानुसारेणातिक्रमादिरहिता निरत्यया । दुर्लभा योगिनामप्य-
साध्यत्वात् । अतएव दुर्गमा अधिगन्तुमशक्यत्वात् । अदुर्गमेति वा छेदः । न विद्यते
दुर्गमो यस्या इति तदर्थः । दुर्गमाख्यदैत्यवधप्रयोजिकेतिर्यावत् । अतएव दुर्गा ।
तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे पाञ्चरात्रे लक्ष्मीतन्त्रे च भगवत्यैव । 'तत्रैव च वधिष्यामि
दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यती'ति । काशीखण्डेऽपि
'दुर्गो नाम महादैत्य' इत्यादिरध्यायः सर्वोऽप्येतत्पर एव । इयं च भीमरथीतीरे
संततिक्षेत्रवासिनी। दुर्गापदनिरुक्तिर्देवीपुराणेऽपि 'सुवलादिभये दुर्गे तारिता रिपुसंकटे ।
देवाः शक्रादयो येन तेन दुर्गा प्रकीर्तिते'ति । इयं च वाराणस्यां सुबाहुनाम्ने राज्ञे
वरदानेन तेन प्रार्थिता सती देव्यनेन नाम्ना प्रसिद्धा सती स्थिता । तदुक्तं देवीभाग-
वते तस्मै वरदानोत्तरं तत्प्रार्थनाप्रकरणे । 'नगरेऽत्र त्वया मातः स्थातव्यं सर्वदा
शिवे । दुर्गादेवीति नाम्ना वै त्वं शक्तिरिह संस्थिते'ति । नववर्षा कन्यापि दुर्गेत्युच्यते ।
तदप्युक्तं तत्रैव 'नववर्षा भवेद्दुर्गे'ति तेन तद्रूपा वेत्यर्थः । दुःखस्य सांसारिकस्य हन्त्री ।
'तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग' इति गौतमसूत्रात् । 'दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्चरति' इति श्रुतेश्च ।
सुखान्यैहिकामुष्मिककैवल्यरूपाणि प्रकर्षेण दत्ते सुखप्रदा । 'रसँ ह्येवायं लब्ध्वानन्दी
भवति' इति श्रुतेः । एतस्य विस्तरः पाद्मे पुष्करखण्डे चरमभागे षड्भिरध्यायैर्द्रष्टव्यः
॥ १०१ ॥ दुष्टानां दोषवतां दूरा अप्राप्या । 'न भजन्ति कुतर्कज्ञा देवीं विश्वेश्वरीं
शिवा'मिति देवीभागवतात् । दुराचारं शास्त्रविरुद्धमाचारं शमयतीति तथा । वक्ष्यति च
पुरस्तात् । 'नित्यकर्माननुष्ठानान्निषिद्धकरणादपि । यत्पापं जायते पुंसां तत्सर्वं नश्यति
द्रुत'मिति । दोषैः रागद्वेषादिभिर्वर्जिता । सर्वं जानातीति सर्वज्ञा । 'यः सर्वज्ञः सर्ववि'-
दिति श्रुतेः । 'सर्वज्ञा सर्ववेत्तृत्वा'दिति देवीपुराणाच्च । सान्द्रा घना करुणा यस्याः ।
'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत'इति श्रुतौ दर्शननिषेधेन तद्विषययोरेव निषेधात्स-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ६७
सर्वशक्तिमयी सर्वमङ्गला सद्गतिप्रदा ।
सर्वेश्वरी सर्वमयी सर्वमन्त्रस्वरूपिणी ॥ १०३ ॥
मानाधिकाभ्यां वर्जिता ॥ १०२ ॥ अथ सगुणरूपमाश्रित्याह । बालाबगलादिनिखिल-
शक्त्यभेदात्सर्वशक्तिमयी । ब्रह्ममयं जगदित्यादाविव मयडभेदार्थकोऽपि । सर्वदेवशक्ति-
समूहरूपत्वादपि सर्वशक्तिमयी । तदुक्तं पाञ्चरात्रलक्ष्मीतन्त्रयोरिन्द्रंप्रति देव्यैव । ‘महा-
लक्ष्मीरहं शक्र पुनः स्वायंभुवेऽन्तरे । हिताय सर्वदेवानां जाता महिषमर्दिनी ।
मदीयाः शक्तिलेशा ये तत्तद्देवशरीरगाः । संभूय ते ममाभूवन्‌रूपं परमशोभनम् ।
आयुधानि च देवानां यानि यानि सुरेश्वर । मच्छक्तयस्तदाकारा आयुधानि तदाभव-
न्नि’ति । मार्कण्डेयपुराणे त्वयमर्थो विस्तरेण वर्णितो द्रष्टव्यः । ‘पदार्थशक्तयो या
यास्तास्ता गौरीं विदुर्बुधा’ इति लैङ्गादसंकुचितार्थक एव सर्वशब्दो वा । सर्वाणि
मङ्गलानि यस्याः । देवीपुराणे तु । ‘सर्वाणि हृदयस्थानि मङ्गलानि शुभानि च ।
ईप्सितानि ददातीति तेन सा सर्वमङ्गला । शोभनानि च श्रेष्ठानि या देवी ददते
हरे । भक्तानामार्तिहरणी तेनेयं सर्वमङ्गला’ इति ॥
॥ इति श्रीभासुरानन्दकृते सौभाग्यभास्करे । द्वितीयशतकेनाभूत्तृतीया
धूम्रिका कला ॥ २०० ॥ इति श्रीमत्पदवाक्येत्यादिभास्कररायकृते
ललितासहस्रनामभाष्ये द्वितीयं शतकं नाम तृतीया कला ॥ ३ ॥
स्वर्गादिमोक्षान्ताः सद्गतीः सतो ब्रह्मणोऽवगतिं ज्ञानं वा सतां गतिर्वा प्रददातीति
तथा । ‘गतिस्त्वं मतिस्त्वं त्वमेका भवानी’त्यभियुक्तोक्तेः । पाद्मे ‘त्रिकालं पूजयेद्यस्तु
चतुर्दश्यां नराधिप । स गच्छति परं स्थानं यत्र देवी व्यवस्थिते’त्यारभ्य ‘दुर्गापूजोप-
करणं स्वल्पं वा यदि वा बहु । कृत्वा वित्तानुसारेण रुद्रलोके महीयत’इत्यन्तैश्चतुर्भि-
रध्यायैः प्रत्युपचारं गुणकामविधिभिः क्रमेण समस्तलोकगतिप्रतिपादकानि वचनानीहो-
पष्टम्भकत्वेन योजनीयानि । अतएव सर्वस्वामित्वात्सर्वेश्वरी । असंकुचितस्वामित्व-
मभेदं विना न निर्वहतीत्याह । सर्वमयी क्षित्यादिशिवान्ततत्त्वाभिन्ना । तदुक्तं का-
मिके । ‘चतुर्विंशत्युत्तरं यद्भुवनानां शतद्वयम् । भुवनाध्वा स संचिन्त्यो रोमवृन्दा-
त्मनो विभोः । पञ्चाशद्वर्णरूपेण क्षुवन्वर्णाध्वकल्पना । असौ त्वगात्मनाचिन्त्यो देव-
देवस्य शूलिनः । सप्तकोटिमहामन्त्रैर्मूलविद्यासमुद्भवैः । मन्त्राध्वा संधिरूपात्मासौ वि-
चिन्यः पार्वतीपतेः । अनेकभेदसंभिन्ना मन्त्राणां पदसंहतिः । पदाध्वेत्युच्यते सौम्या
शिरामांसतया स्थितः । पृथिव्यादीनि षट्त्रिंशत्तत्त्वान्यागमवेदिभिः । तत्त्वाध्वेत्युदि-
तान्येष शुक्लमज्जास्थिरूपधृगि’ति । एतदेवावयुत्यानुवदति त्रिभिः । सर्वे सप्तकोटि-
संख्यामन्त्राः स्वरूपमस्याः । श्रूयते च सुन्दरीतापनीये । ‘पूर्वोत्तराभ्यां विद्याया
अनेकाः परिकॢप्ता’ इति । स्पष्टतरं च गौडपादै ‘र्विद्यायाः पूर्वोत्तराभ्यामनेका जाता’
इत्यादिभिः सप्तभिः सूत्रैः सर्वमन्त्रात्मकत्वं वर्णितं तद्भाष्ये च प्रपञ्चितम् । तत्रैव

सर्वयन्त्रात्मिका सर्वतन्त्ररूपा मनोन्मनी ।
माहेश्वरी महादेवी महालक्ष्मीर्मृडप्रिया ॥ १०४ ॥
‘तथा यन्त्रतन्त्राणी’ति सूत्रे वर्णितं प्रमेयमाह ॥ १०३ ॥ सर्वेषां घटार्गलादीनां यन्त्रा-
णामात्मस्वरूपमेवात्मिका । ‘प्रत्ययस्था’दितीत्त्वम् । वामकेश्वरादिसर्वतन्त्राण्येव रूपं शरी-
रमस्याः । सर्वतन्त्रैर्निरूप्या वा । तदुक्तं ‘बहुधाप्यागमौर्भिन्नाः पन्थानः सिद्धिहेतवः ।
त्वय्येव निपतन्त्येते स्रोतस्विन्य इवार्णव’इति । शरीरपक्षेऽपि कामिकागमे ‘कामिकं
पादकमलं योगजं गुल्फयोर्युगम् । पादद्वयाङ्गुलीरूपे कारणप्रस्तृताह्वये । अजिता जानुनो-
र्युग्मं दीप्तमूरुद्वयं विभोः । पृष्ठभागोऽंशुमानस्य नाभिः श्रीसुप्रभेदकम् । विजयं जठरं
प्राहुर्निःश्वासं हृदयात्मकम् । स्वायंभुवं स्तनद्वन्द्वमनलं लोचनत्रयम् । वीरागमः कण्ठदेशो
रुरुतन्त्रं श्रुतिद्वयम् । मुकुटं मुकुटं तन्त्रं बाहवो विमलागमाः । चन्द्रज्ञानमुरः प्रोक्तं
बिम्बं वदनपङ्कजम् । प्रोद्गीततन्त्रं रसना ललितं गण्डयोर्युगम् । सिद्धं ललाटफलकं
सन्तानं कुण्डलद्वयम् । किरणं रत्नभूषा स्याद्धातुलं वसनात्मकम् । अङ्गोपाङ्गानि रोमाणि
तन्त्राण्यन्यानि कृत्स्नशः । एवं तत्त्वात्मकं रूपं महादेव्या विचिन्तये’दिति । भ्रूमध्याद-
ष्टमं स्थानं ब्रह्मरन्ध्रादधस्तनम् । मनोन्मनीति कथितं तद्रूपा । तत्स्वरूपं स्वच्छन्दसंग्रहे ।
‘या शक्तिः कारणत्वेन तदूर्ध्वं चोन्मनी स्मृता । नात्र कालकलामानं न तत्त्वं न च
देवता । सुनिर्वाणं परं शुद्धं रुद्रवक्त्रं तदुच्यते । शिवशक्तिरिति ख्याता निर्विकल्पा
निरञ्जने’ति । अतएव ‘वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नम’इति श्रुतौ प्रसिद्धस्य मनोन्म-
नाख्यशिवस्य शक्तिरिति च । त्रिपुरोपनिषद्व्यपि ‘निरस्तविषयासङ्गं संनिरुद्धं मनो हृदि ।
यदायात्युन्मनीभावं तदा तत्परमं पद’मिति । योगशास्त्रे मुद्राविशेषस्य संज्ञा । तल्लक्षणं
तत्रैव ‘नेत्रे ययोरुन्मेषनिमेषमुक्ते वायुर्यया वर्जितरेचपूरः । मनश्च संकल्पविकल्पशून्यं
मनोन्मनी सा मयि संनिधत्ता’मिति । बृहन्नारदीयेपि ‘ध्यानध्यातृध्येयभावो यदा पश्यति
निर्भरम् । तदोन्मनत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणादि’ति । मनांस्युन्मन्यन्ते उत्कृष्ट-
ज्ञानयुक्तानि कुरुत इति वा । संधिरार्षः । ‘यो वेदादौ खरः प्रोक्तो वेदान्ते च
प्रतिष्ठितः । तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वर’इति श्रुतिप्रसिद्धस्य महेश्वरपदस्य
त्रिगुणातीतत्वं शक्यतावच्छेदकम् । तदुक्तं लैङ्गे ‘तमसा कालरुद्राख्यो रजसा कन-
काण्डजः । सत्वेन सर्वगो विष्णुनैर्गुण्येन महेश्वर’इति । अविच्छिन्नत्वमत्र तृतीयार्थः ।
महेश्वरपदस्य तद्वाच्ये लक्षणा । कालरुद्राख्य इत्युपक्रमानुसारात् । तेन तदवच्छिन्नो
महेश्वरः । ‘सत्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यथा स्थितम् । समर्पयन्ति ये लोकास्तन्महेश्वर
उच्यत’इति । भारते । ‘महेश्वरः स भूतानां महतामीश्वरश्च स’इति च । यस्य पञ्च-
विंशतिव्यूहो वातुलशुद्धे प्रतिपादितः सोऽपि महेश्वरस्तस्येयं माहेश्वरी । महती च सा
देवी च महादेवी । महत्त्वं च प्रमाणागम्यशरीरकत्वम् । तदुक्तं देवीपुराणे । ‘बृहदस्य
शरीरं यदप्रमेयं प्रमाणतः । धातुर्महेति पूजायां महादेवी ततः स्मृते’ति । अथवा
चन्द्रमूर्तेः शिवस्य महादेव इति संज्ञा तस्य पत्नी । बुधस्य माता रोहिणीनाम्नी देवी-

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ६९
महारूपा महापूज्या महापातकनाशिनी ।
महामाया महासत्वा महाशक्तिर्महारतिः ॥ १०५ ॥
ल्यर्थः । तथाच लैङ्गे । ‘समस्तसौम्यवस्तूनां प्रकृतित्वेन विश्रुतः । सोमात्मको बुधैर्देवो
महादेव इति स्मृतः । सोमात्मकस्य देवस्य महादेवस्य सूरिभिः । दयिता रोहिणी प्रोक्ता
बुधश्चैव शरीरज’इति । वायवीयेऽपि । ‘नाम्ना देवस्य महतश्चन्द्रमास्तनुरष्टमी । पत्नी तु
रोहिणी तस्य पुत्रश्चास्य बुधः स्मृत’इति । सेयं गण्डक्यां चक्रतीर्थाधिष्ठात्री देवता ।
‘शालग्रामे महादेवी’ति पाद्मे पुष्करखण्डे देवीतीर्थेषु परिगणनात् । तत्रैव ‘करवीरे
महालक्ष्मी’रिति परिगणितां देवीमाह महालक्ष्मीः । महती च सा लक्ष्मीश्च । महाविष्णो-
रियं पत्नी । करवीरं कलौ कोलापुरमिति प्रसिद्धम् । अथवा अम्बिकांशभूतैवेयम् ।
तदुक्तं मैलारतन्त्रे ‘महालनामकं दैत्यं स्यति क्षपयतीति च । महालसा महालक्ष्मीरिति
च ख्यातिमागता । उपत्यकायां सह्याद्रेः पश्चिमोदधिरोधसी’ति । शिवपुराणेऽपि शिवं
प्रकृत्य । ‘तस्याङ्कमण्डलारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा । महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा
सर्वमनोहरे’ति । आयुष्यसूक्ते ‘श्रियं लक्ष्मीमम्बिकामौपलाङ्गा’मित्यत्र लक्ष्मीपदमात्रस्य
पार्वत्यां प्रयोगश्च । तेन पदेन पूज्यवाचिमहत्पदस्य ‘सन्महत्परमे’त्यादिसूत्रेण समासः ।
‘सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणा सा व्यवस्थिते’ति मार्कण्डेयपुराणं च । त्रयोदशवर्षा-
त्मककन्यारूपा वा । कन्यां प्रक्रम्य ‘त्रयोदशे महालक्ष्मी’रिति धौम्येन कथनात् । ‘मृड
सुखने’ इति धातोर्विश्वस्थितिकर्तुः सत्वगुणवतः शिवस्य मृड इति संज्ञा । ‘जन-
सुखकृते सत्वोद्रिक्तौ मृडाय नमोनम’ इति महिम्नस्तवात् । तस्य प्रिया ॥ १०४ ॥
महत् रूपचतुष्टयमपेक्ष्योत्कृष्टं रूपं यस्याः । तदुक्तं विष्णुपुराणे ‘परस्य ब्रह्मणो रूपं
पुरुषः प्रथमं द्विज । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम् । प्रधानपुरुषव्यक्त-
कालानां परमं हि यत् । पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद्विष्णोः परमं पदम् । प्रधानपुरुष-
व्यक्तकालास्तु प्रविभागशः । रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतव’इति । महती च
सा पूज्या च महापूज्या । पूज्यानां शिवादीनामपि पूज्येत्यर्थः । तथाच पाद्मदेवी-
भागवतयोः शिवब्रह्मविष्णुकुबेरविश्वदेववायुवसुवरुणाग्निशक्रसूर्यसोमग्रहराक्षसपिशाच-
मातृगणादिभेदेन तत्तत्पूजनीयदेवीमूर्तिभेदो मन्त्रे शैलेन्द्रनीलस्वर्णरौप्यपित्तलकांस्यस्फटि-
कमाणिक्यमुक्ताफलप्रवालवैडूर्यत्रपुसीसवज्रलोहविकाररूपो विस्तरेण दर्शितः । अत्रा-
ग्निशक्रसूर्या माणिक्यमयीमेव प्रतिमां पूजयन्ति । इतरद्यथासंख्यं योजनीयम् । महान्ति
ब्रह्महत्यादीनि पातकानि नाशयतीति तथा । तथाच ब्रह्माण्डे । ‘कृतस्याखिलपापस्य
ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । प्रायश्चित्तं परं

७० ललितासहस्रनाम ।
महाभोगा महैश्वर्या महावीर्या महाबला ।
महाबुद्धिर्महासिद्धिर्महायोगेश्वरेश्वरी ॥ १०६ ॥
तारतम्यवचनान्युपष्टम्भकत्वेन योजनीयानि । ब्रह्मादीनामपि मोहकत्वान्महामाया ।
तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे । 'ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य
मोहाय महामाया प्रयच्छति' । कालिकापुराणेऽपि । 'गर्भान्तज्ञानसंपन्नं प्रेरितं सूति-
मारुतैः । उत्पन्नं ज्ञानरहितं कुरुते या निरन्तरम् । पूर्वातिपूर्वसंघातसंस्कारेण नियोज्य
च। आहारादौ ततो मोहममत्वाज्ञानसंशयम् । क्रोधोपरोधलोभेषु क्षिप्त्वा क्षिप्त्वा पुनः-
पुनः । पश्चात्कामेन योज्याशु चिन्तायुक्तमहर्निशम् । आमोदयुक्तं व्यसनासक्तं जन्तुं
करोति या । महामायेति संप्रोक्ता तेन सा जगदीश्वरी'ति । यद्वा 'माया दम्भे कृपायां
चे'ति कोशात्कृपाबहुला । सतो भावो बलं गुणः । प्राणिनश्च सत्वपदार्थाः । 'सत्त्वं गुणे
पिशाचादौ बले द्रव्यस्वभावयो'रिति विश्वः । महान्ति सत्त्वानि यस्याः, महती सर्व-
जगन्निर्वाहकत्वादिरूपा विस्तृता विविधा च शक्तिः सामर्थ्यं यस्याः सा । 'शक्तिर्बले
च सामर्थ्ये तथा प्रहरणान्तरे'इति यादवः । बलायुधपक्षावपीह योज्यौ । उक्तं च
विष्णुपुराणे । 'एकदेशस्थितस्याग्नेर्ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मणः शक्तिस्तथै-
तदखिलं जग'दिति । 'तत्राप्यासन्नदूरत्वाद्वहुलं स्वल्पता यतः । ज्योत्स्नाभेदोऽस्ति
तच्छक्तेस्तद्वन्मैत्रेय विद्यत'इति । महाशक्तिः कुण्डलिनीत्यत्र यदि तृतीयाक्षरस्य ताल-
व्यत्वनिश्चयस्तदात्राकारप्रश्लेषः कर्तव्य इति न पौनरुक्त्यम् । न विद्यते महती शक्ति-
र्यदपेक्ष्येति बहुव्रीहिः । 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत'इति श्रुतेः । छलाक्षरसूत्रे
परिभाषायां चानयोश्चतुरक्षरत्वोक्तिबलात्कचित्पुस्तकेषूपलम्भाच्च महासनामहाशनापद-
योरिव भेदमङ्गीकृत्यास्माभिस्तथा व्याख्यातम् । नह्येतद्विष्णुसहस्रनामादिवत्पुनरुक्तिशता-
क्रान्तं येनार्थभेदमात्रमङ्गीकृत्य शब्दत ऐक्यं सोढव्यं स्यादिति । महती विषयरतिभ्यो-
ऽधिका रतिः प्रीतिर्ज्ञानिनां यस्यां सा । महाकामसुन्दरीत्वाद्वा महारतिरित्युच्यते
॥ १०५ ॥ महानाभोगः क्षित्यादिरूपो विस्तारो यस्याः । भोगः सुखं वा धनं वा
महद्यस्या इति वा । ऐश्वर्यमीश्वरता विभूतिश्चेत्युभयं महद्यस्याः । महान्ति वीर्याणि
शुक्रादीनि यस्याः । 'वीर्यं शुक्रे प्रभावे च तेजःसामर्थ्ययोरपी'ति विश्वः । महान्ति
बलानि गन्धादीनि यस्याः । 'बलं गन्धे रसे रूपे स्थामनि स्थौल्यसेनयोः । बलो
हलायुधे दैत्यभेदे वलिनि वायस'इति विश्वः । वायसपक्षे भुशुण्डादयो यत्प्रसादान्म-
हान्तो जाता इति योज्यम् । तथाच योगवासिष्ठे वसिष्ठंप्रति भुसुण्डाख्यस्य वायसस्य
वाक्यम् । 'भ्रातरश्चण्डतनया वायसा एकविंशतिः । भ्रातृभिः सह हंसीभिर्राज्ञी
भगवती तथा । चिरमाराधितास्माभिः समाधिविरमे सति । प्रसादपरया काले
भगवत्या ततः स्वयम् । तथैवानुगृहीताःस्मो येन मुक्ता वयं स्थिता'इत्यादि । अथ
परिभाषायां चत्वारिंशन्नामानि विभजते ॥ भुवि हि चतुर्द्देहार्थे चतुष्पदार्थे

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ७१
महातन्त्रा महामन्त्रा महायन्त्रा महासना ।
महायागक्रमाराध्या महाभैरवपूजिता ॥ १०७ ॥
भवेदविभौ । पादत्रयगुणदो द्विगौणाहौ द्विविभागशरवीरः ॥ १३ ॥
अत्र प्राथमिकं चतुरितिपदं द्विरिति पदद्वयं चैकार्थविभागपरम् । तेनाद्ये चत्वारि-
नामानि चतुरक्षराणि अन्त्ययोरष्टाक्षरे द्वेद्दे नामनी इति सिध्यति । चतुष्पदेत्यत्र
पदशब्दः पादपरः । स्पष्टमन्यत् ॥ १३ ॥ महती च सा बुद्धिश्च महाबुद्धिः । यस्यां
बुद्धावुत्पन्नायां ज्ञातव्यं नावशिष्यते सा महती । 'यस्मिन्विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं
स्या'दिति श्रुतेः । महती बुद्धिर्यस्याः सकाशादिति वा । एवमेव द्वेधा महासिद्धिपदं
व्याख्येयम् । सिद्धयश्चाणिमाद्याः प्रसिद्धाः । अन्या अप्युक्ताः स्कन्दपुराणे । 'रसानां स्वत
उल्लासः प्रथमा सिद्धिरीरिता । द्वन्द्वैरनभिभूतिश्च द्वितीया सिद्धिरुच्यते । अधमोत्तम-
ताभावस्तृतीया सिद्धिरुत्तमा । चतुर्थी तुल्यता तेषामायुषः सुखदुःखयोः । कान्तेर्बलस्य
बाहुल्यं विशोका नाम पञ्चमी । परमात्मपरत्वेन तपोध्यानादिनिष्ठता । षष्ठी निकाम-
चारित्वं सप्तमी सिद्धिरुच्यते । अष्टमी च तथा प्रोक्ता यत्र क्वचनशायिते'ति ।
महतां योगेश्वराणामीश्वरीति तथा ॥ १०६ ॥ महान्ति बहुफलप्रदानि तन्त्राणि
कुलार्णवज्ञानार्णवादीनि मन्त्रा बालाबगलादयो यन्त्राणि पूजाचक्रपद्मचक्रामृतघट-
मेरुलिङ्गादीनि यस्याः सा तथा । यद्वा स्वतन्त्राख्यं तन्त्रं श्रीविद्याख्यो मन्त्रः सिद्धि-
वज्राख्यं च यन्त्रं महत्सर्वोत्तमं यस्याः । स्वतन्त्रस्यान्यानपेक्षत्वान्महत्त्वम् । तदुक्तं
तत्रैव 'भगवन्सर्वतन्त्राणि भवतोक्तानि वै पुरा । तेषामन्योन्यसापेक्ष्याज्जायते मति-
विभ्रमः । तस्मात्तु निरपेक्षं मे तन्त्रं तासां वद प्रभो' । इति प्रश्ने 'शृणु कादिमतं तन्त्रं
पूर्णमन्यानपेक्षया । गोप्यं सर्वप्रयत्नेन गोपनं तन्त्रचोदित'मिति । सौन्दर्यलहर्यामप्युक्तं ।
'चतुःषष्ठ्या तन्त्रैः सकलमभिसंधाय भुवनं स्थितस्तत्तत्सिद्धिप्रसवपरतन्त्रः पशुपतिः ।
पुनस्त्वं निर्बन्धादखिलपुरुषार्थैकघटना स्वतन्त्रं ते तन्त्रं क्षितितलमवातीतरदिद'मिति ।
मन्त्रविषये तु 'श्रीविद्येव तु मन्त्राणा'मित्यादीनि कुलार्णवशक्तिरहस्ययोः परःसहस्रं
वचनानि द्रष्टव्यानि । सिद्धिवज्राख्यं यन्त्रं प्रकृत्य नित्यातन्त्रे स्मर्यते । 'ललिताविद्यया
विद्यामन्यां यन्त्रेण वामुना । यन्त्रमन्यत्समं वेत्ति योऽसौ स्यान्मूढचेतन'इति । महदासनं
क्षित्यादिषट्त्रिंशत्तत्त्वरूपं यस्याः । 'एषा भगवती सर्वतत्त्वान्याश्रित्य तिष्ठती'ति देवी
भागवतात् । ब्राह्मयाद्यंशभूताक्षोभ्यादिचतुःषष्टियोगिनीपूजासहितो महायागः स एव
क्रमः तदितरस्य सर्वस्यापि विलम्बितफलप्रदत्वेनाक्रमत्वात्तेनाराध्या । 'शक्तौ च
परिपाट्यां च क्रमश्चलनपङ्क्तयो'रिति शाश्वतः । यद्वा भावनोपनिषदा प्रतिपादितो यागो
रहस्यतरः शिवयोगैकसाध्यो महायागः । सचास्माभिस्तद्भाष्ये तत्प्रयोगविधौ च
विशदीकृत इति नेहोच्यते । भरणरमणवमनकर्ता सृष्टिस्थितिसंहृतिकारी परशिवो भैरवः
स एव महांस्तेन महाभैरवेण पूजिता । तदुक्तं पाद्मे 'शंभुः पूजयते देवीं मन्त्रशक्ति-

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image:

७२ ललितासहस्रनाम ।
महेश्वरमहाकल्पमहाताण्डवसाक्षिणी ।
महाकामेशमहिषी महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १०८ ॥
चतुःषष्ट्युपचाराढ्या चतुःषष्टिकलामयी ।
महाचतुःषष्टिकोटियोगिनीगणसेविता ॥ १०९ ॥
मयीं शुभाम् । अक्षमालां करे कृत्वा न्यासेनेव भवोद्भव' इति । महाशंभुनाथो महा-
यागेन चिदग्निकुण्डाललितां प्रादुर्भावयामासेति ललितोपाख्याने प्रसिद्धम् ॥ १०७ ॥
महाकल्पे महाप्रलये यन्महेश्वरस्य महाताण्डवं विश्वोपसंहारादात्मैकशेषसमुद्भूतानन्द-
कृतं तत्कालेऽन्यस्य कस्याप्यभावादियमेव साक्षिणी । तदुक्तं पञ्चदशीस्तवे 'कल्पोप-
संहरणकल्पितताण्डवस्य देवस्य खण्डपरशोः परभैरवस्य । पाशाङ्कुशैक्षवशरासनपुष्पबाणैः
सा साक्षिणी विजयते तव मूर्तिरेके'ति । 'एषा संहृत्य सकलं

(no, र)

• 5: त्ने
• 6: न
• Wait, it really says रत्नेनारत्नेन! It's a classic printer's error (dittography: रत्नेना + रत्नेन, or रत्नेन repeated)!
• Wait, could it be पद्मरागाख्यरत्नेन, रत्नेन समा?
• Notice the vertical bar between रत्नेन and रत्नेन? No, the vertical stroke has a top bar connected to न: that makes it ना! But wait, does it have a top bar?
• Wait, look at the gap: पद्मरागाख्यरत्नेन then a vertical stroke... wait, is that a danda ।?
• Let's look at the dandas in the text: । has NO top bar connected to adjacent letters.
• Here, ना is connected to न! So it's पद्मरागाख्यरत्नेनारत्नेन!
• Line 28: कोकनदस्य रागेण रक्तिम्ना समेत्यादि वा । 'त्रायस्व कुण्डलिनि कुङ्कुमपङ्कताम्रे'इति
• Bottom line (Page number in signature): `

पञ्च ब्रह्मरूपेण संस्थित'-
Wait, in line 15, is there a hyphen after संस्थित'-? Yes, संस्थित'-
मिति । यद्वा । ईशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजाताख्यानि पञ्च ब्रह्माणि । तथाच
लैङ्गे 'क्षेत्रज्ञप्रकृतिबुद्ध्यहंकारमनांसि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वोपस्थानि शब्दादिपञ्चतन्मात्राणि
च पञ्च ब्रह्मस्वरूपाणीत्युक्त्वा तेषामाकाशादिपञ्चमहाभूतजनकत्वमुक्तम् । तादृशस्वरूप-
वतीत्यर्थः । यज्ञवैभवखण्डेऽप्युक्तम् । 'एक एव शिवः साक्षात्सत्यज्ञानादिलक्षणः । विकार-
रहितः शुद्धः स्वशक्त्या पञ्चधा स्थित'इति । सृष्टिस्थित्यादिपञ्चकृत्यशक्तिभिः सद्यो-
जातादिपञ्चरूपो जात इत्यर्थः । गरुडपुराणेऽपि । 'लोकानुग्रहकृद्विष्णुः सर्वदुष्टविनाशनः ।
वासुदेवस्य रूपेण तथा संकर्षणेन च । प्रद्युम्नाख्यस्वरूपेणाऽनिरुद्धाख्येन च स्थितः । नारा-
यणस्वरूप

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ७५
विश्वरूपा जागरिणी स्वपन्ती तैजसात्मिका ॥ ११३ ॥
महत्त्वेन धर्म एव निरुच्यते । तेनेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते । इतरोऽनिष्टफलद-
स्वाचार्यैरुपदिश्यते'इति । संवर्तस्मृतिरपि । 'देशेदेशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ।
आम्नायैरविरुद्धश्च स धर्मः परिकीर्तित' इति । याज्ञवल्क्योपि । 'इज्याचारदमाहिंसादान-
स्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शन'मिति । जैमिनिरपि ।
'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म'इति । अत्रैवाधर्म इत्यकारप्रश्लेषेण विहितनिषिद्धक्रियात्वे
तल्लक्षणे ऊह्ये । ताभ्यां विवर्जिता । तिर्यगधिकरणन्यायेन देवतानां कर्मानधिकारि-
लात् । शास्त्रस्याविद्यावद्विषयत्वाद्वा । यद्वा धर्माधर्मौ बन्धमोक्षौ । 'धर्माधर्मस्य
वाच्यस्य विषामृतमयस्य चे'ति नित्याहृदयश्लोके तथा व्याख्यानदर्शनात्तदुभयरहिता ।
तथाच त्रिपुरोपनिषदि श्रूयते । 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बन्धो न च साधकः । न
मुमुक्षुर्न वै मुक्तिरित्येषा परमार्थते'ति । अथवा धर्मशब्दो मलर्थलक्षणया धर्मिपरः ।
अधर्मशब्दो बहुव्रीहिणा धर्मपरः । धर्मिधर्मभावेन रहिता । जगता सहायन्ताभिन्ने-
त्यर्थः । धर्माधर्मशब्दौ शक्तिशिवाक्षरवाचकौ ताभ्यां विवर्जिता पञ्चदशीलेतेति (?) तु
रहस्यार्थः । धातूनामनेकार्थत्वाद्वर्जनमभिवृद्धिः । तच्चाक्षरद्वयं नित्याहृदये कथितम् ।
'मध्यप्राणप्रथारूपस्पन्दव्योम्नि स्थिता पुनः । मध्यमे मन्त्रपिण्डे तु तृतीये पिण्डके
पुनः । राहूकूटद्वयं स्फूर्ज'दिति । एतस्यार्थो गुरुमुखादवगन्तव्यो वरिवस्यारहस्ये वा
सेतुबन्धे वा प्रपञ्चितोऽस्माभिरिति ततोऽवगन्तव्यः । अथैकोनविंशतिनामभिर्विश्वेश्वर-
योर्भेदान्विभजंस्तदात्मकत्वेन देवीं स्तोतुमुपक्रमते—विश्वरूपेत्यादिना । सृष्टि-
क्रमे हि प्राथमिकस्तमःसर्गस्ततो महतः सर्गस्ततोऽहंकारस्य त्र्यात्मकस्य । ततः पञ्च-
तन्मात्रापरपर्यायाणि सूक्ष्मभूतानि शब्दादीनि भवन्ति । तेषु च पञ्चज्ञानशक्तयः
पञ्च क्रियाशक्तयश्च सन्ति । तास्ताद्या व्यष्टिवेषेण श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियपञ्चकं जनयन्ति ।
समष्टिवेषेण लन्तःकरणम् । अन्या अपि व्यष्टिवेषेण वागादिकर्मेन्द्रियपञ्चकं समष्टि-
वेषेण प्राणं जनयन्ति । धर्मिभूताः शब्दादयस्तु गगनादिस्थूलभूतपञ्चकं जनयन्तीति
वस्तुस्थितिः । तत्र व्यष्टिभूतैः स्थूलभूतोपाधिभिः सूक्ष्मभूतोपाधिभिः कारणोपाधि-
भिश्चोपहितं चैतन्यं क्रमेण विश्वतैजसप्राज्ञपदवाच्यं भवति । समष्टिभूतैस्तैरुपहितं तु
तत्त्वं क्रमेण वैश्वानरहिरण्यगर्भेश्वरपदवाच्यम् । अन्तःकरणकारणोपहितः परमात्मा
हिरण्यगर्भः । प्राणकारणोपहितस्तु सूत्रात्मा । उभाभ्यां कारणाभ्यामविभक्ताभ्या-
मनुगमय्योपहितस्त्वन्तर्यामीत्युच्यते । एते त्रय एव ब्रह्मविष्णुरुद्रपदैः क्रमादभिधेया
भवन्ति । एतच्च व्यष्टिजीवात्मसमष्टिजीवात्मपरमात्मनां प्रातिस्विकं त्रैविध्यमौप-
निषदानां मतमवलम्ब्योक्तम् । तेषामन्ते जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनामवस्थानां सृष्टिस्थिति-
संहाराणां कृत्यानां च त्रयस्य त्रयस्यैवाङ्गीकारात् । तान्त्रिकाणां मते तु तुर्यतुर्याती-
तयोरवस्थयोस्तिरोधानानुग्रहयोः कृत्ययोश्च द्वयोर्द्वयोराधिक्येन तदवस्थाकृत्यापन्नयो-

जीवपरमात्मनोरप्याधिक्यात्प्रातिस्विकं पञ्चविध्यम् । नचैतावता वैमल्यं, त्रिवृत्करण-
पञ्चीकरणप्रक्रिययोरिव स्थूलसूक्ष्मदृष्टिभेदेन व्यवस्थोपपत्तेः । परंतु सुषुप्तावेव प्राज्ञस्य
ब्रह्मभावसंपत्त्या तदतीतावस्थाद्वयापन्नस्यात्मनो न जीवभावः । अविद्यालेशानुवृत्तेः
सत्त्वाच्च न परमात्मभावोऽपि । अतएव सुषुप्तिदशापन्नजीवोपाधेः कारणशरीरत्वेनेव
तुर्यदशापन्नजीवोपाधेर्महाकारणशरीरत्वेन व्यवहारः 'तत्परश्च शिवतुल्यो जायत' इति
शिवसूत्रे तादृशः शिवतुल्यत्वेन निर्दिष्टः । अर्धसाम्यादर्धशिव इति तदर्थः । अतएव
च ततोपि परस्य 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैती'तिश्रुतावभेदस्य परमसाम्यपदेन निर्देश
उपपद्यते । अनेनैवाशयेन पूर्णजीवतायाः पूर्णशिवतायाश्च तद्दशायामभावान्न पृथग्गण-
नमौपनिषदानाम् । अतएव 'मुग्धेऽर्धसंपत्तिः परिशेषा'द

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ७७

विज्ञानं प्रज्ञानं जानदभिजानत् । संकल्पमानं प्रकल्पमानमुपकल्पमानमुपक्लृप्तं क्लृप्तं
श्रेयोवसीय आयत्सम्भूतं भूत'मिति । अनयोरनुवाकयोश्च दिवसरात्रीनामत्वमित्यपि
तत्रैवाम्नातं । 'संज्ञानं विज्ञानं दर्शो दृष्टे'त्येतावनुवाकौ पूर्वपक्षस्याहोरात्राणां नाम-
धेयानीति । अत्र यद्यपि खण्डत्रयमपि समानसंख्यमेव तथाप्येकादश्या दशमीवेधे
दशमीलात् 'उपोष्या द्वादशी शुद्धे'ति वचनाद्द्वादश्या एवैकादशीत्वाच्चरमखण्डान्तर्गत-
तिथेर्मध्यमखण्डे प्रवेशान्मन्त्रे द्वितीयतृतीयखण्डौ षट्चतुरक्षरौ भवतः । अतएव
वेधाभावपक्षाभिप्रायेण सूर्यादिविद्यान्तरेषु समानाक्षराण्येव त्रीणि कूटानि । अने-
नैवाशयेन शुभगोदयटीकायां लल्लेनोक्तम् । 'आपूर्यमाणायाः कलायाश्चन्द्रखण्डान्तः-
स्थिताया अपि सौरखण्डेऽन्तर्भावः । इराकलाप्रभेदलादिरापूर्यमाणयोरेक्यमनुसंधेय-
मिति । उक्तश्लोके दर्शाया इति पदस्य शुक्लप्रतिपदाया इत्यर्थः । उदाहृतश्रुतौ प्रतिपदो
दर्शनामकत्वोक्तेः तासां तिथीनां मन्त्राक्षराणां च प्रातिस्विकं शिवशक्तिमायाशुद्ध-
विद्यादितत्त्वात्मकत्वं कौलिकसामयिकमतभेदेन तत्तदुपासनाप्रकारश्च चन्द्रकलायां
द्रष्टव्यः । एवं च परस्पराभेदाच्छुक्लपक्षचतुर्थीरात्रेः संज्ञाभूतमपि विश्वरूपापदं वाग्भव-
कूटचतुर्थाक्षरस्य शुद्धविद्यातत्त्वस्य च प्रतिपादकमिति तन्नित्याभिनेत्यर्थः । अथवा
विश्वरूपमिति नपुंसकं पदम् । तस्य च मिथ्याजगदधिष्ठानेतिवत्स्त्रीलिङ्गता । तच्च
कृष्णपक्षपञ्चमीदिवसवाचकम् । तथाच श्रूयते । 'प्रस्तुतं विष्टुतं संस्तुतं कल्याणं
विश्वरूपं । शुक्रममृतं तेजस्वि तेजः समिद्धम् । अरुणं भानुमन्मरीचिमदभितपत्त-
पस्वत् । सुता सुन्वती प्रसूता सूयमानाभिषूयमाना । पीति(ति) प्रपासंपा तृप्तिस्तर्प-
यन्ती । कान्ता काम्या कामजाती युष्मती कामदुघा । प्रस्तुतं विष्टुतं सुतासुन्वती'ति ।
एतावनुवाकावपरपक्षस्याहोरात्राणां नामधेयानी'ति । तेन तद्रूपेत्यर्थः । एवं रात्रि-
विशेषस्य दिवसविशेषस्य चोपलक्षणरीत्या श्लेषलिप्सया चैकैकस्यैवोपादानेऽपि सर्व-
रात्रिरूपा सर्वदिवसरूपा चेत्यर्थः पर्यवस्यति । अतएवेदृशज्ञाने फलविशेषः श्रूयते ।
'स यो हवा एता मधुकृतश्च मधुवृषांश्च वेद कुर्वन्ति हास्यैता अग्नौ मधु नास्येष्टा-
पूर्तं धयन्ति । अथ यो न वेद न हास्यैता अग्नौ मधु कुर्वन्ति धयन्त्यस्येष्टापूर्तं'मिति ।
अत्र मधुकृच्छब्दो रात्रिपरः । मधुवृषशब्दश्च दिवसपरः । या एताः पूर्वपक्षापरपक्षयो
रात्रयस्ता मधुकृतो यान्यहानि ते मधुवृषा इति वाक्यशेषात् । मधु कुर्वन्ति वर्षन्ति
चेत्यवयवशक्तेश्च । एता यो वेद तस्यैता दिवससहिता रात्रयः अग्नौ बैन्दवस्थानात्
ब्रह्मरन्ध्रान्मधु कुर्वन्ति स्रावयन्ति । अस्येष्टापूर्तं कर्मजातं न धयन्ति पीत्वा न लोप-
यन्ति । व्यतिरेकेऽनिष्टमाह । अथ य इत्यादिना । कुण्डलिन्युत्थापनेन मधुस्रावणेन
डाकिन्यादिमण्डलाप्लावनरूपान्तरकर्मणि सत्येव बाह्यानि यज्ञादिकर्माणि सफलानि भ-
वन्ति । तदभावे तु यस्मिन्काले कर्माणि क्रियन्ते स काल एव तेषां कर्मणां काल-
मृत्युरूपो भवतीति फलितार्थः । तदिदमुपबृंहितं चन्द्रज्ञानतन्त्रे । 'अन्तरग्नौ मधुस्रावं
कुर्वतां शिशिरात्मनाम् । इष्टापूर्तादिकर्माणि फलन्ति किल कालतः । अन्तःस्रावविही-

७८ ललितासहस्रनाम ।
सुप्ता प्राज्ञात्मिका तुर्या सर्वावस्थाविवर्जिता ।
नानां सदा संततचेतसाम् । कर्माणि क्रियमाणानि कालो ग्रसति तत्क्षणात् । काल-
कर्ष णिकैवान्तः करोति मधुवर्षति । इति यो वेद तस्य स्याद्ब्रह्मरन्ध्रात्सुधास्रुतिः । वैदेही
जनयामास सरघा कालकर्षणी । अहोरात्रैरिमां विद्यां दशपञ्चभिरक्षरै'रिति । अत्र
तृतीयचतुर्थश्लोकयोरयमर्थः । कालकर्षण्याख्या देवी मधु करोतीति मधुकृत् रात्रिरूपा ।
मधुवर्षतीति मधुवृषा अहोरूपा च । इति प्रकारेण रात्रिंदिवसाभिन्नां देवीं यो वेदे-
त्यादि । विगतो देहो यस्य स विदेहोऽनङ्गः कामेशस्तत्संबन्धिनी वैदेही कामेश्वरी
अहोरात्राभिन्नैः पञ्चदशभिर्वर्णैरिमां पञ्चदशीं विद्यां जनयामास । तथाच श्रुतिः ।
'जनको ह वैदेहोऽहोरात्रैः समाजगामे'ति । इयमेव च मधुकर्तृत्वात्सरघा । 'सरघा-
मधुमक्षिके'त्यमरः । श्रुतिरपि 'इयं वाव सरघा तस्या अग्निरेव सारघं मध्वि'तीत्यलं
विस्तरेण । जाग्रदाख्यावस्थालक्षणमुक्तमीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् । 'सर्वाक्षगोचरत्वेन या तु
बाह्यतया स्थिरा । सृष्टिः साधारणी सर्वप्रथातामयं स जागर'इति । तद्वान् जागरी
विश्वाख्यः स्थूलशरीराभिमानी जीवः । तदभिन्ना जागरिणी । 'ऋन्नेभ्यो ङीप्' ।
स्वप्नलक्षणमपि प्रत्यभिज्ञायाम् । 'मनोमात्रपथेऽध्यक्षविषयत्वेन विभ्रमात् । स्पष्टाव-
भासभावानां सृष्टिः स्वप्नपदं मत'मिति । स्वपितीति स्वपन् स्वप्नदशापन्नस्तैजसाख्यः
सूक्ष्मशरीरव्यष्ट्यभिमानी जीवः तदभिन्ना स्वपन्ती । 'उगितश्चे'ति ङीप् । तैजसा
उक्तलक्षणा जीवास्तत्समष्टिभूतो हिरण्यगर्भ आत्मा स्वरूपं यस्याः सा तैजसात्मिका
॥ ११३ ॥ सुप्तं संमदावस्था । तल्लक्षणं च शिवसूत्रे 'अविवेको माया सौषुप्त'मिति ।
'सुखमहमस्वाप्सं न किंचिदवेदिष'मिति स्मरणान्यथानुपपत्त्या कल्पितास्तिस्रोऽविद्या-
वृत्तयोऽज्ञानाहन्तासुखविषयिण्यः सन्ति यत्र तत्सौषुप्तमित्यर्थः । तद्वान्प्राज्ञाख्यः कारण-
शरीरव्यष्ट्यभिमानी जीवः सुप्तः । अर्शआदिभ्योऽच् । तदभिन्ना सुप्ता । प्राज्ञा उक्तलक्षणा
जीवास्तत्समष्टिभूत ईश्वर आत्मा स्वरूपं यस्याः सा प्राज्ञात्मिका । एतदवस्थात्रयस्य
तद्भोक्तॄणां च विविच्य ज्ञानजन्यः शुर्द्धविद्योदयाख्यश्चमत्कारस्तुर्यावस्था । तदुक्तं
स्पन्दशास्त्रे । 'त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । विद्यात्तदुभयं यस्तु
स भुञ्जानो न लिप्यत'इति । वरदराजेनापि । 'तुर्ये नाम परं धाम तदाभोगश्चमत्क्रिया ।
भेदेऽपि जागृदादीनां योगिनस्तस्य संभवे'दिति । शिवसूत्रमपि । 'जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ति-
भेदेऽपि तुर्याभोगसंभव'इति । 'त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्य'मिति च । तद्वान्महाकारण-
शरीराभिमानी जीवस्तुर्यः । तस्य व्यष्ट्या समष्ट्या चाभिन्ना तुर्या । तुर्यावस्थाप्राप्ता-
वुपायः शिवेनोक्तः । 'मनः स्वचित्तेन प्रविशे'दिति । 'प्राणायामादिकं कृत्वा स्थूलोपायं
विकल्पकम् । अविकल्पकरूपेण स्वचित्तेन स्वसंविदा । अन्तर्मुखपरामर्शचमत्कारर-
सात्मना । मनस्तुर्यरसेनात्र स्वदेहादिप्रमातृताम् । मज्जनेन प्रशमयेत्प्रविशेत्तत्समा-
विशेत्' इति । यद्वा 'शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्त' इति श्रुतिप्रसिद्धस्वरूपा तुरीया

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ७९
सृष्टिकर्त्री ब्रह्मरूपा गोप्त्री गोविन्दरूपिणी ॥ ११४ ॥
कापि देवतेति शक्तिरहस्यात् । 'तुरीया कापि त्वं दुरधिगमनिःसीममहिमे'ति भग-
वत्पादोक्तेश्च । त्रिपुरासिद्धान्तेतु । 'तुरीयानन्दनाथस्य प्रसन्नत्वाद्धरानने । तुर्येति नाम
विख्यातं तस्य देव्या निरन्तर'मित्युक्तम् ॥ अथ चत्वारिंशन्नामानि परिभाषायां
विभजते ॥ दिविभारतभुविताडघमृदुजंगमभोवदार्थदिवा । वाक्चतुरं-
घ्रिर्ध्यर्धातत्फलमूलं तदेव वादबलम् ॥ १४ ॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ १४॥ अस्ति पञ्चमी
जीवावस्था । तस्याश्च रूढ्या नामान्तराभावात्तुर्यावस्थामतिक्रान्तत्वात्तुर्यातीतेत्येव
यौगिको व्यवहार इत्याशयेनाह—सर्वेति । तुर्यावस्थामतिक्रान्ते पुरुषे प्राथमिकाव-
स्थात्रयातिक्रमस्यावश्यकत्वात्सर्वाभिश्चतसृभिरवस्थाभिर्विशेषेण पुनरावृत्यभावपूर्वकं व-
र्जितो रहितो जीवस्तुर्यातीतस्तत्समष्टिव्यष्ट्यभेदादिदमपि सर्वावस्थाविवर्जितेत्यर्थः ।
सा च तुर्यावस्थादार्ढ्याद्भवति । 'तुर्यावष्टम्भतो लभ्यं तुर्यातीतं परं पद'मिति वच-
नात् । वरदराजोऽप्याह । 'तुर्याभ्यासप्रकर्षेण तुर्यातीतात्मकं पदम् । संप्राप्तः साधकः
साक्षात्सर्वलोकान्तरात्मना । तुल्यः शिवेन चिन्मात्रस्वच्छन्दानन्दशालिने'ति ।
पञ्चमदशापन्नस्य स्वरूपकथनाय सूत्रत्रयम् 'शरीरवृत्तिर्व्रतं । कथा जपः । दानमात्म-
ज्ञानमि'ति । खात्मानुसंधानरूपशिवपूजासाधनत्वाच्छरीरधारणं व्रतरूपं न तुच्छम् ।
अतएव भट्टोत्पलेन शरीरधारणं प्रार्थितम् । 'अन्तरुल्लसितस्वच्छशक्तिपीयूषपोषितम् ।
भवत्पूजोपभोगाय शरीरमिदमस्तु मे' इति । स्वैरभिलापमात्रं जपः । तच्चित्तस्य सत्य-
ग्राहित्वात् । तदुक्तं योगसूत्रद्वये । 'निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः' 'ऋतंभरा तत्र
प्रज्ञे'ति । 'यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती'तिश्रुत्या तदुक्तेः सर्वस्या अपि
यथार्थरूपत्वेन मन्त्ररूपत्वात् । तदुक्तं योगवासिष्ठे । 'सदा सन्तोऽभिगन्तव्या यद्यप्यु-
पदिशन्ति नो । या हि स्वैरकथास्तेषामुपदेशा भवन्ति ता'इति । परेभ्य आत्मोपदेश
एव दानम् । तदुक्तं कृष्णदासेन । 'प्रोक्तचैतन्यरूपस्य साक्षात्कारणमात्मनः । यत्तज्ज्ञानं
तदेवास्य दानं यत्तेन दीयते'इति । एतत्सूत्रत्रयमुपलक्षणपरत्वेन व्याख्येयमिति
मन्वानैरुक्तं भगवत्पादैः । 'जपो जल्पः शिल्पं सकलमपि मुद्राविरचन'मित्यादि ।
वार्तिकेपि । 'इति प्रोक्तं व्रतं कुर्वञ्जपं चर्यां च पालयन् । शिवतुल्यः सदा खात्मा
शिवाराधनतत्परः । अयमेव महायोगी महामन्त्रधुरंधरः । अन्तेवासिजनस्यान्तस्तत्त-
स्तत्त्वबोधक'इति । एवमविद्यावशीकृतस्य जीवस्य पाञ्चविध्यमुक्त्वा वशीकृतमायाव-
च्छिन्नस्येश्वरस्य कृत्यभेदेन तथात्वमाह—सृष्टीत्यादिना । आचार्यभगवत्पादैरयमर्थो
'जगत्सूते धाते'ति श्लोके निरूपितः । सृष्टिर्जगन्निर्माणं रजोगुणप्रधानस्येश्वरस्य कृत्यम् ।
तस्य कर्त्री । ब्रह्मा चतुर्मुखस्तादृश ईश्वरः, स एव रूपं यस्याः । तदुक्तं विष्णुपुराणे ।
'ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन्प्रधाना ब्रह्मशक्तय' इति । गोपनं जगतः स्थितिः सा च सत्त्व-
गुणप्रधानस्येश्वरस्य कृत्यम् । तस्य कर्तृत्वाद्वोप्त्री । गोविन्दस्तादृश ईश्वरो विष्णुः स

८० ललितासहस्रनाम ।
संहारिणी रुद्ररूपा तिरोधानकरीश्वरी ।
सदाशिवाऽनुग्रहदा पञ्चकृत्यपरायणा ॥ ११५ ॥
एव रूपमस्याः । तथाच हरिवंशे नारदवाक्यम् । 'प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमादेवी
यशस्विनी । व्यक्तः सर्वमयो विष्णुः स्त्रीसंज्ञो लोकभावन'इति । गोविन्दपदनिरुक्ति-
र्विष्णुभागवते । 'अहमिन्द्रो हि देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः । गोविन्द इति नाम्ना
त्वां भुवि गास्यन्ति मानवा'इति । भारते मोक्षधर्मेऽपि । 'नष्टां च धरणीं पूर्वमविन्दं
वै गुहागताम् । गोविन्द इति तेनाहं देवैर्वाग्भिरभिष्टुत'इति । हरिवंशेऽपि । 'गौरेषा
तु तथा वाणी तां च विन्दयते भवान् । गोविन्दस्तु ततो देव मुनिभिः कथ्यते भवा-
नि'ति । 'गवादिषु विदेः संज्ञाया'मिति शः । 'गोविन्दो वासुदेवे स्याद्गवाध्यक्षे
बृहस्पता'विति विश्वप्रकाशकोशाद्बृहस्पतिरूपेति वा ॥ ११४ ॥ संहारो जगतः परमा-
ण्वादिसावशेषो ध्वंसस्तमोगुणप्रधानस्येश्वरस्य कृत्यं तत्करोतीति संहारिणी । रुद्रस्तादृश
ईश्वरः । रुजं द्रावयतीति वा रोदयतीति वा । संवर्तकालीनाया वृष्टेरेतत्सूर्याख्यनेत्रजन्य-
त्वेनाश्रुरूपत्वात् । 'सोरौदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्व'मिति श्रुतेः । 'रुजं द्रावयते तस्माद्रुद्रः
पशुपतिः स्मृत'इति शिवरहस्याच्च । 'प्राणा वाव रुद्रा एते हीदं सर्वं रोदयन्ती'ति
छान्दोग्यात् 'रोदेर्णिलुक्चे'त्यौणादिको रक् । अण्यन्तादपि रगित्याहुः । 'तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः
पुत्रो ललाटादुत्थितः स्वयम् । अरुदत्सुस्वरं घोरं जगतः प्रभुरव्यय'इति भारते ।
वायवीयसंहितायां तु 'रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति यः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते
तस्माच्छिवः परमकारण'मित्युक्तं स एव रूपं यस्यास्तथा । तिरोधानमाच्छादनं
निरवशेषो ध्वंसः । परमाण्वादेरपि प्रकृतौ लयो दीपनाशत्तुल्यो घनतरशुद्धसत्त्वप्रधा-
नस्येश्वरस्य कृत्यं तत्करोतीति तिरोधानकरी । तिरस्करिण्याख्यशक्तिविशेषरूपा वा ।
तदुक्तं त्रिपुरासिद्धान्ते 'अभक्तानां च सर्वेषां तिरोधानकरी यतः । श्रीस्तिरस्करिणी
तस्मात्प्रोक्ता सत्यं वरानने'इति । ईश्वरपदेन घनतरशुद्धसत्त्वप्रधान ईश्वर उच्यते ।
ईश्वरपदस्य मायाया इव तादृशसत्त्वगुणस्यापि शक्यतावच्छेदकत्वेनानेकार्थत्वात् ।
तदभिन्नत्वादीश्वरी । 'वनोरचे'ति ङीप् । वस्तुतः 'स्येशभासे'ति वरचि गौरादित्वान्ङीष् ।
अश्नोतेर्वा वरट् इच्चोपधायाः टित्वान्ङीप् । पराहन्तेवैश्वरत्वं तद्वतीत्यर्थः । उक्तंच
विरूपाक्षपञ्चाशिकायां विश्वशरीरस्कन्धे । 'ईश्वरता कर्तृत्वं स्वतन्त्रता चित्स्वरूपता
चेति । एते चाहन्तायाः पर्यायाः सद्द्भिरुच्यन्त'इति । विरलतरशुद्धसत्त्वप्रधान ईश्वरः
सदाशिवस्तदभेदात्सदाशिवा । अदन्तत्वाट्टाप् । अनुग्रहो निरवशेषध्वंसमापन्नस्य जगतः
सृष्ट्यादौ पुनः परमाण्वादिरूपतापत्तिः । साच तावदुक्तविधस्येश्वरस्य कृत्यं तद्ददाति
कुरुत इत्यनुग्रहदा । तिरोधानानुग्रहौ बन्धमोक्षौ वा । एतत्पक्षे बहिरन्तरुन्मेषनिमेष-
लक्षणयोरीश्वरसदाशिवयोरेतत्प्रदत्वं स्वारसिकं भवति । पञ्चविधानामुक्तुरूपाणां कृ-
त्यानां परायणं आश्रयस्तेषु तत्परा वा । तान्यभीष्टानि यस्या इति वा । 'परायण-

.सौभाग्यभास्करव्याख्या । ८१

भानुमण्डलमध्यस्था भैरवी भगमालिनी ।

मभीष्टं स्यात्तत्पराश्रययोरपी’तिविश्वः । उक्तंच मृगेन्द्रसंहितायां ‘जगज्जन्मस्थितिध्वं-
सतिरोधानैककारणम् । भूतभौतिकभावानां नियमस्यैतदेव ही’ति । आगमान्तरेपि
‘पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टिः स्थितिसंहृती तिरोभावः । तद्वदनुग्रहकरणं जगतः सतततोदित-
स्यास्ये’ति । देवीभागवतेऽपि चतुर्थस्कन्धे ‘सा विश्वं कुरुते कामं सा पालयति पालि-
तम् । कल्पान्ते संहरत्येव त्रिरूपा विश्वमोहिनी । तया युक्तः सृजेद्ब्रह्मा विष्णुः पाति
तयान्वितः । रुद्रः संहरते कामं तया संमिलितो जगत् । सा वध्नाति जगत्कृत्स्नं
मायापाशेन मोहितम् । अहं ममेति पाशेन सुदृढेन नराधिप । योगिनो मुक्तसङ्गाश्च
मुक्तिकामा मुमुक्षवः । तामेव समुपासन्ते देवीं विश्वेश्वरीं शिवा’मिति । आचार्यभग-
वत्पादैरप्युक्तं ‘जगत्सूते धाता हरिरवती’त्यादिना । शक्तिसूत्रेपि ‘तथापि तद्वत्पञ्च
विधकृत्यानि करोती’ति । कृत्यलक्षणान्यप्येतदुत्तरसूत्रे ‘आभासनरक्तिविमर्शनबीजा-
वस्थापनविलापनतस्तानी’ति । एतदर्थः प्रत्यभिज्ञाहृदये द्रष्टव्यः ॥ ११५ ॥ भानु-
मण्डलस्य सूर्यमण्डलस्य मध्ये तिष्ठतीति तथा । संध्यासमये देव्यास्तत्र ध्येयत्वात् ।
अन्तरधिकरणे ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यत’इति श्रुतौ प्रतिपादितस्य
रूपस्य परमेश्वरत्वनिर्णयाच्च । तथाच कूर्मपुराणे हिमवत्कृते देवीस्तवे ‘अशेषवेदा-
त्मकमेकवेद्यं स्वतेजसा पूरितलोकभेदम् । त्रिलोकहेतुं परमेष्ठिसंज्ञं नमामि रूपं रवि-
मण्डलस्थ’मिति भानुमण्डलमनाहतकमलं वा । भैरवस्य परशिवस्य स्त्री भैरवी । यद्वा
भीरूणां स्त्रीणां संहतिर्भैरवी । ‘तस्य समूह’इत्यणि ङीप् । नच काकं शौकं यौवतं
गाभिणमितिवन्नपुंसकापत्तिः । भैरवपदाद्दिभूतिसंबन्धे पुनरणि ङीप्संभवात् । तथाच
लैङ्गे । ‘अर्थः शंभुः शिवा वाणी दिवा शंभुः शिवा निशे’त्यारभ्यारुन्धत्यनसूयाशच्या-
दीनां गौरीरूपत्वं विशिष्यविशिष्योक्त्वान्ते उपसंहृतं । ‘स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्या याः सर्वा
गौर्या विभूतय’इति । त्रिपुराम्बाचक्रेश्वरीमन्त्रे मध्यकूटे रेफनिष्कासे तस्य भैरवीति
संज्ञा । तन्मन्त्रात्मिकेति वा । द्वादशवर्षकन्यरूप वा । ‘द्वादशाब्दा तु भैरवी’ति
कन्यां प्रकृत्य धौम्योक्तेः । भगं षाड्गुण्यं मलति धारयतीति भगमालिनी । ‘मल मल्ल
धारण’इति धातुः । मालापदाद्वा समष्टिवाचिनो व्रीह्यादित्वादिनिः । भगाङ्गवस्तु-
मात्ररूपा वा । तथाच लैङ्गदेवीभागवतयोः । ‘ये ये पदार्था लिङ्गाङ्कास्ते ते शर्व-
विभूतयः । अर्था भगाङ्किता ये ये ते ते गौर्या विभूतय’इति । तिथिनित्या विशेषरूपा
वा । अस्या मन्त्रे तन्त्रराजज्ञानार्णवोद्धतप्रकारमपेक्ष्य दक्षिणामूर्तिसंहितोद्धृतप्रकारे
बहवो भगशब्दाः पठ्यन्ते । तदावरणदेवतानामान्यपि प्रायेण भगशब्दपूर्वाण्येवेति
तद्बाहुल्याद्भगमालिनीवेयम् । ब्रह्मरूपत्वात्पद्मासना । प्रकृतिमयपत्रविकारमयकेसरसं-
विन्नालादिविशेषणशीलं पद्ममेवासनं पीठं यस्या वा । पद्मा लक्ष्मीं सनति भक्तेभ्यो
विभज्य ददातीति वा । ‘वन षण संभक्तौ’ । तदुक्तमभियुक्तैः ‘असौभाग्यं धत्ते

८२ ललितासहस्रनाम ।
पद्मासना भगवती पद्मनाभसहोदरी ॥ ११६ ॥
उन्मेषनिमिषोत्पन्नविपन्नभुवनावली ।
सहस्रशीर्षवदना सहस्राक्षी सहस्रपात् ॥ ११७ ॥
परमसुखभोगास्पदमयं विचित्रं तद्देहं भवति पृथुकार्तस्वरभृतम् । निविष्टः पल्यङ्के स
कलयति कान्तारतरणं प्रसादं कोपं वा जननि भवती यत्र कुरुते'इति । प्रसादपक्षे
असौ इति छेदः । कार्तस्वरं सुवर्णं । पल्यङ्को मञ्चः । कान्तारस्य तरणमिति ।
कोपपक्षे असौभाग्यमित्येकं पदं । अयं इति छेदः । विचित्रं विगतचित्रं । पृथुका-
नामार्तस्वरः । पल्या अङ्के कान्ताया रते रणमिति श्लेषेण योज्यम् । पद्मः शूरः
पद्मासुरस्तमसति क्षिपतीति वा । बिन्द्रादिसंभवदर्थान्तरमपि योज्यम् । 'पद्मं स्याद-
म्बुजव्यूहनिधिसंख्याहिविन्दुध्वि'ति रभसः । 'ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः ।
ज्ञानविज्ञानयोश्चैव षण्णां भग इतीरणे'ति कालिकापुराणे 'भगमैश्वर्यमाहात्म्यज्ञान-
वैराग्ययोनिषु । यशोवीर्यप्रयत्नेच्छाधर्मश्रीविमुक्तिष्वि'ति कोशे च प्रसिद्धा भगपदार्था
अस्यां सन्तीति भगवती । देवीभागवते तु 'उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां गतिमागतिम् ।
अविद्याविद्ययोस्तत्त्वं वेत्तीति भगवत्यसा'वित्य उक्तम् । शक्तिरहस्ये तु । 'पूज्यते या सुरैः
सर्वैस्तांश्चैव भजते यतः । सेवायां भजतिर्धातुर्भगवत्येव सा स्मृते'त्युक्तम् । पद्मना-
भस्य विष्णोः सहोदरी एकोदरभवा भगिनी । एकमेव ब्रह्म धर्मो धर्मीति रूपद्वयं
प्रापत् । तत्र धर्मः पुमान् स्त्रीति द्विधाभवत् । तत्र पुमान् विष्णुः सकलजगदुत्पादन-
भावं स्त्री तु परमशिवमहिषीभावं प्रापत् । एतत्त्रयमपि मिलित्वैकमखण्डं ब्रह्मेति
शैवमतरहस्यं कूर्मपुराणादिषु प्रसिद्धं रत्नत्रयपरीक्षायां दीक्षितैर्विस्तरेण निरूपितम् ।
एतदभिप्रायेणैव ब्रह्मपुराणे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये । 'या मेनाकुक्षिसंभूता सुभद्रा
पूर्वजन्मनि । कृष्णेन सह देवक्याः सास्मिञ्जन्मनि कुक्षिगे'त्यादि स्मर्यते । यत्तु 'सुभद्रा-
प्राणनाथाय जगन्नाथाय मङ्गल'मिति तत्रैव पठ्यते तत्र सुभद्रापदं लक्ष्मीपरं ताल्लि-
ङ्गाभेदाभिप्रायं वेति न कश्चिद्विरोध इति । अन्यत्रापि । 'काञ्चीक्षेत्रे पुरा धाता
सर्वलोकपितामहः । श्रीदेवीदर्शनाथाय तपस्तेपे सुदारुणम् । आत्मैक्यध्यानयुक्तस्य
तस्य प्रतपतो मुनेः । प्रादुर्बभूव त्रिपुरा पद्महस्ता सहोदरा । पद्मासने च तिष्ठन्ती
विष्णुना जिष्णुना सहे'ति । अत्र कादिविद्याया वाग्भवकूटोद्धारः । पद्मासनः ककारः ।
भग एकारः । तद्द्वतीयत्र कामकलायाः प्रश्लेषः । पद्मनाभस्योपेन्द्रस्य सहोदर इन्द्रो
लकारः । हृश्च उदं च होदे हकारबिन्दू ताभ्यां सहिता सहोदा । सहोदा च सा
रीचेत्यनेन हृल्लेखेति रहस्यम् ॥ ११६ ॥ उन्मेषनिमिषौ नेत्रविकाससंकोचौ ताभ्या-
मेव क्रमेणोत्पन्ना विपन्नाश्च सृष्टा नष्टाश्च भुवनानां ब्रह्माण्डानामावल्यः पङ्क्तयो यस्या-
स्तेथा । देव्या अनिमिषत्वेऽपि प्राणिकर्मवशेन तयोरुत्पत्तिसंभवात् । इच्छामात्रे
तात्पर्यात् । तदुक्तमाज्ञावतारे । 'इच्छयैव जगत्सर्वं निगिरत्युद्गिरत्यपी'ति । 'इच्छामात्रं

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ८३

आब्रह्मकीटजननी वर्णाश्रमविधायिनी ।

प्रभोः सृष्टि'रिति च । कालिदासेनाप्युक्तम् । 'दृष्टदृष्टदृशिलक्षणं जगत्प्राक्स्मृतेस्त्वयि
तदम्ब संहृतम् । उन्मिषत्यपि पुनस्त्वदुद्गमे त्वय्ये निमिषति तदिच्छये'ति । गोरक्षे-
णाप्युक्तं महार्थमञ्जर्याम् । 'विसउम्मेसदसाए देसिअणहस्स जन्तयोऽवसरो । काला-
वत्थप्पडियो विस्सणिमेसेवि तेत्तियो होई' इति । छाया । विश्वोन्मेषदशायां देशिक-
नाथस्य यावानवसरः । कालावस्थाप्रथितो विश्वनिमिषेऽपि तावानेव भवती'ति ।
‘सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपा’दिति श्रुतौ सहस्रशब्दोऽनन्तपरः । शीर्षशब्दो
मुखादेरुपलक्षणम् । लिङ्गं त्वविवक्षितम् । 'सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठती'ति गीतासूपवृंहणदर्शनादित्याशयेनाह । सहस्र-
शीर्षवदनेति । 'बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णो'रिति षच्प्रत्ययान्तान्ङीषि सहस्राक्षी । सहस्राणि
पादा यस्याः सहस्रपात् । सहस्रपदे नम इति प्रयोगः । 'संख्यासुपूर्वस्ये'ति समासान्तो
लोपः । देवीभागवते तृतीयस्कन्धे 'सहस्रनयनारामा सहस्रकरसंयुता । सहस्रशीर्षचरणा
भाति दूरादसंशय'मिति । अत्र भुवनस्यावलील्यनेन भुवनेश्वरीबीजद्वयम् । सहस्राक्षी-
ल्यनेन लकारः । सहस्रशब्दो हकारसकारसाहित्यपरः । तेन द्वितीयतृतीयकूटयोरुद्धारः
॥ ११७ ॥ ब्रह्मा सर्वजीवसमष्टिः स्थूलतमो हिरण्यगर्भाख्यो जीवः कीटः अतीन्द्रिय-
तर ऊर्णाभक्षको वैद्यतन्त्रे ककेरुकमकेरुतेति द्वैविध्येन प्रतिपादितः स्तम्बाख्यो जीव-
विशेषः । आद्यन्तग्रहणेन प्रत्याहारन्यायेन तन्मध्यपतिताः सर्वेऽपि तन्मध्यमपरि-
माणकशरीरधारिणो जीवा गृह्यन्ते । आङभिविधौ । ब्रह्मादिस्तम्बान्तजीवजातजन-
यित्रीत्यर्थः । एवं निर्मितानां जीवानां सन्मार्गप्रदर्शनाय स्वाज्ञारूपवेदात्मिका जाता ।
तत्र कर्मकाण्डब्रह्मकाण्डभेदेन द्विविधे वेदे कर्मणि तिर्यगधिकरणन्यायेन देवानां
तिरश्चां चाधिकाराभावान्मनुष्यानेव वर्णाश्रमभेदेन चतुर्धा विभज्य कर्मकाण्डेन
मातेव तत्तद्धर्मानपि व्यवस्थापयामासेत्याह-वर्णाश्रमेति । तथाच कूर्मपुराणे
हिमवत्कृतदेवीस्तवानन्तरं 'अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतोऽरणिः । सस्मितं प्राह
पितरं स्मृत्वा पशुपतिं पतिम् । शृणुष्व चैतत्परमं गुह्यमीश्वरगोचरम् । उपदेशं
गिरिश्रेष्ठ सेवितं ब्रह्मवादिभि'रित्यादिना साधनान्युक्त्वा । 'ध्यानेन कर्मयोगेन भक्त्या
ज्ञानेन चैव हि । प्राप्याहं ते गिरिश्रेष्ठ नान्यथा कर्मकोटिभि'रित्युपसंहृत्य कर्मयोग-
निरूपणार्थं पुनरप्युक्तं । 'श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्कर्म वर्णाश्रमात्मकम् । अध्यात्म-
ज्ञानसहितं मुक्तये सततं कुरु । धर्मात्संजायते भक्तिर्भक्त्या संजायते परम् । श्रुति-
स्मृतिभ्यामुदितो धर्मो यज्ञादिको मतः । नान्यतो ज्ञायते धर्मो वेदाद्धर्मो हि निर्बभौ ।
तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं मद्रूपं वेदमाश्रयेत् । मदाज्ञयैव गुप्त्यर्थं वेदानां भगवानजः ।
ब्राह्मणादीन्ससर्जाथ स्वे स्वे कर्मण्ययोजय'दित्यादि । निजां स्वीयामाज्ञां वेदविद्भिः
शब्दभावनात्वेन व्यवहृतां रूपयन्ति साध्यसाधनेतिकर्तव्यतारूपांशत्रयविशिष्टा मेर्थ-

वशात्"?
Wait, look at the letter between 'द' and 'व':
Wait, is it 'द' + 'ि' = 'दि'?
No, look at:
स, त्, र, ी - स्त्री
ल, ि, ङ्ग, त्, व, ा - लिङ्त्वा... wait, ङ्ग is there: स्त्रीलिङ्गत्वा
Then: 'द' (da)
Then: 'ि' (i-matra on what?)
The i-matra is on 'व'!
Wait, is that 'वि'?
Look closely: the loop goes over 'व'?
Wait, look at line 30:
स्त्रीलिङ्गत्वा - then:
द, िव, श, ा, द... wait!
Could it be "स्त्रीलिङ्गत्वादिवशात्"?
Wait, let's read the characters one by one:

1. स्त्री
2. लि
3. ङ्ग
4. त्वा
5. दि (da with i-matra? No, i-matra is on da: 'दि')
6. ह (ha)
7. व (va)
8. शा (shaa)
9. द (da)
   Wait, is #6 'ह'?
   Could it be "स्त्रीलिङ्गत्वादिह विशेषणसाम्याद्"? No, after 'ह' is clearly 'व', 'शा', 'द'!
   Wait, what if it is "स्त्रीलिङ्गत्वाद् दिवशा