ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

७८ ललितासहस्रनाम ।
सुप्ता प्राज्ञात्मिका तुर्या सर्वावस्थाविवर्जिता ।
नानां सदा संततचेतसाम् । कर्माणि क्रियमाणानि कालो ग्रसति तत्क्षणात् । काल-
कर्ष णिकैवान्तः करोति मधुवर्षति । इति यो वेद तस्य स्याद्ब्रह्मरन्ध्रात्सुधास्रुतिः । वैदेही
जनयामास सरघा कालकर्षणी । अहोरात्रैरिमां विद्यां दशपञ्चभिरक्षरै'रिति । अत्र
तृतीयचतुर्थश्लोकयोरयमर्थः । कालकर्षण्याख्या देवी मधु करोतीति मधुकृत् रात्रिरूपा ।
मधुवर्षतीति मधुवृषा अहोरूपा च । इति प्रकारेण रात्रिंदिवसाभिन्नां देवीं यो वेदे-
त्यादि । विगतो देहो यस्य स विदेहोऽनङ्गः कामेशस्तत्संबन्धिनी वैदेही कामेश्वरी
अहोरात्राभिन्नैः पञ्चदशभिर्वर्णैरिमां पञ्चदशीं विद्यां जनयामास । तथाच श्रुतिः ।
'जनको ह वैदेहोऽहोरात्रैः समाजगामे'ति । इयमेव च मधुकर्तृत्वात्सरघा । 'सरघा-
मधुमक्षिके'त्यमरः । श्रुतिरपि 'इयं वाव सरघा तस्या अग्निरेव सारघं मध्वि'तीत्यलं
विस्तरेण । जाग्रदाख्यावस्थालक्षणमुक्तमीश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् । 'सर्वाक्षगोचरत्वेन या तु
बाह्यतया स्थिरा । सृष्टिः साधारणी सर्वप्रथातामयं स जागर'इति । तद्वान् जागरी
विश्वाख्यः स्थूलशरीराभिमानी जीवः । तदभिन्ना जागरिणी । 'ऋन्नेभ्यो ङीप्' ।
स्वप्नलक्षणमपि प्रत्यभिज्ञायाम् । 'मनोमात्रपथेऽध्यक्षविषयत्वेन विभ्रमात् । स्पष्टाव-
भासभावानां सृष्टिः स्वप्नपदं मत'मिति । स्वपितीति स्वपन् स्वप्नदशापन्नस्तैजसाख्यः
सूक्ष्मशरीरव्यष्ट्यभिमानी जीवः तदभिन्ना स्वपन्ती । 'उगितश्चे'ति ङीप् । तैजसा
उक्तलक्षणा जीवास्तत्समष्टिभूतो हिरण्यगर्भ आत्मा स्वरूपं यस्याः सा तैजसात्मिका
॥ ११३ ॥ सुप्तं संमदावस्था । तल्लक्षणं च शिवसूत्रे 'अविवेको माया सौषुप्त'मिति ।
'सुखमहमस्वाप्सं न किंचिदवेदिष'मिति स्मरणान्यथानुपपत्त्या कल्पितास्तिस्रोऽविद्या-
वृत्तयोऽज्ञानाहन्तासुखविषयिण्यः सन्ति यत्र तत्सौषुप्तमित्यर्थः । तद्वान्प्राज्ञाख्यः कारण-
शरीरव्यष्ट्यभिमानी जीवः सुप्तः । अर्शआदिभ्योऽच् । तदभिन्ना सुप्ता । प्राज्ञा उक्तलक्षणा
जीवास्तत्समष्टिभूत ईश्वर आत्मा स्वरूपं यस्याः सा प्राज्ञात्मिका । एतदवस्थात्रयस्य
तद्भोक्तॄणां च विविच्य ज्ञानजन्यः शुर्द्धविद्योदयाख्यश्चमत्कारस्तुर्यावस्था । तदुक्तं
स्पन्दशास्त्रे । 'त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः । विद्यात्तदुभयं यस्तु
स भुञ्जानो न लिप्यत'इति । वरदराजेनापि । 'तुर्ये नाम परं धाम तदाभोगश्चमत्क्रिया ।
भेदेऽपि जागृदादीनां योगिनस्तस्य संभवे'दिति । शिवसूत्रमपि । 'जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ति-
भेदेऽपि तुर्याभोगसंभव'इति । 'त्रिषु चतुर्थं तैलवदासेच्य'मिति च । तद्वान्महाकारण-
शरीराभिमानी जीवस्तुर्यः । तस्य व्यष्ट्या समष्ट्या चाभिन्ना तुर्या । तुर्यावस्थाप्राप्ता-
वुपायः शिवेनोक्तः । 'मनः स्वचित्तेन प्रविशे'दिति । 'प्राणायामादिकं कृत्वा स्थूलोपायं
विकल्पकम् । अविकल्पकरूपेण स्वचित्तेन स्वसंविदा । अन्तर्मुखपरामर्शचमत्कारर-
सात्मना । मनस्तुर्यरसेनात्र स्वदेहादिप्रमातृताम् । मज्जनेन प्रशमयेत्प्रविशेत्तत्समा-
विशेत्' इति । यद्वा 'शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्त' इति श्रुतिप्रसिद्धस्वरूपा तुरीया