ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

६६ ललितासहस्रनाम ।
निस्तुला नीलचिकुरा निरपाया निरत्यया ।
दुर्लभा दुर्गमा दुर्गा दुःखहन्त्री सुखप्रदा ॥ १०१ ॥
दुष्टदूरा दुराचारशमनी दोषवर्जिता ।
सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता ॥ १०२ ॥
तीलक्षयत्वं प्राप्नोति नित्यत्वं प्राप्नोति स्वयं रुद्रो भवती'ति त्रैपुरोपनिषदुक्तेः । विहित-
निषिद्धरूपक्रियाराहित्यान्निष्क्रिया । 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः'
इति श्रुतेः । यद्वा क्रियान्वयमन्तरेणैव कर्त्रादिकारकभावमापन्ना । तदुक्तं विष्णु-
पुराणे । 'यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो नोपकर्तृत्वान्तथासौ परमे-
श्वर' इति । निर्गतः परिग्रहो यस्याः 'परिग्रहः परिजने पत्न्यां स्वीकारमूलयो'रिति मेदिनी
॥ १०० ॥ उपमाभावान्निस्तुला 'हेतुदृष्टान्तवर्जित'मिति त्रिपुरोपनिषत् । नीलाश्चिकुराः
कुन्तला यस्याः । अपायोऽल्पयो नाशस्तद्रहिता । 'अत्ययोऽतिक्रमे दण्डे विनाशे
दोषकृच्छ्रयो'रिति विश्वकोशानुसारेणातिक्रमादिरहिता निरत्यया । दुर्लभा योगिनामप्य-
साध्यत्वात् । अतएव दुर्गमा अधिगन्तुमशक्यत्वात् । अदुर्गमेति वा छेदः । न विद्यते
दुर्गमो यस्या इति तदर्थः । दुर्गमाख्यदैत्यवधप्रयोजिकेतिर्यावत् । अतएव दुर्गा ।
तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे पाञ्चरात्रे लक्ष्मीतन्त्रे च भगवत्यैव । 'तत्रैव च वधिष्यामि
दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यती'ति । काशीखण्डेऽपि
'दुर्गो नाम महादैत्य' इत्यादिरध्यायः सर्वोऽप्येतत्पर एव । इयं च भीमरथीतीरे
संततिक्षेत्रवासिनी। दुर्गापदनिरुक्तिर्देवीपुराणेऽपि 'सुवलादिभये दुर्गे तारिता रिपुसंकटे ।
देवाः शक्रादयो येन तेन दुर्गा प्रकीर्तिते'ति । इयं च वाराणस्यां सुबाहुनाम्ने राज्ञे
वरदानेन तेन प्रार्थिता सती देव्यनेन नाम्ना प्रसिद्धा सती स्थिता । तदुक्तं देवीभाग-
वते तस्मै वरदानोत्तरं तत्प्रार्थनाप्रकरणे । 'नगरेऽत्र त्वया मातः स्थातव्यं सर्वदा
शिवे । दुर्गादेवीति नाम्ना वै त्वं शक्तिरिह संस्थिते'ति । नववर्षा कन्यापि दुर्गेत्युच्यते ।
तदप्युक्तं तत्रैव 'नववर्षा भवेद्दुर्गे'ति तेन तद्रूपा वेत्यर्थः । दुःखस्य सांसारिकस्य हन्त्री ।
'तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग' इति गौतमसूत्रात् । 'दुःखेनात्यन्तविमुक्तश्चरति' इति श्रुतेश्च ।
सुखान्यैहिकामुष्मिककैवल्यरूपाणि प्रकर्षेण दत्ते सुखप्रदा । 'रसँ ह्येवायं लब्ध्वानन्दी
भवति' इति श्रुतेः । एतस्य विस्तरः पाद्मे पुष्करखण्डे चरमभागे षड्भिरध्यायैर्द्रष्टव्यः
॥ १०१ ॥ दुष्टानां दोषवतां दूरा अप्राप्या । 'न भजन्ति कुतर्कज्ञा देवीं विश्वेश्वरीं
शिवा'मिति देवीभागवतात् । दुराचारं शास्त्रविरुद्धमाचारं शमयतीति तथा । वक्ष्यति च
पुरस्तात् । 'नित्यकर्माननुष्ठानान्निषिद्धकरणादपि । यत्पापं जायते पुंसां तत्सर्वं नश्यति
द्रुत'मिति । दोषैः रागद्वेषादिभिर्वर्जिता । सर्वं जानातीति सर्वज्ञा । 'यः सर्वज्ञः सर्ववि'-
दिति श्रुतेः । 'सर्वज्ञा सर्ववेत्तृत्वा'दिति देवीपुराणाच्च । सान्द्रा घना करुणा यस्याः ।
'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत'इति श्रुतौ दर्शननिषेधेन तद्विषययोरेव निषेधात्स-