ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

८० ललितासहस्रनाम ।
संहारिणी रुद्ररूपा तिरोधानकरीश्वरी ।
सदाशिवाऽनुग्रहदा पञ्चकृत्यपरायणा ॥ ११५ ॥
एव रूपमस्याः । तथाच हरिवंशे नारदवाक्यम् । 'प्रकृत्याः प्रथमो भाग उमादेवी
यशस्विनी । व्यक्तः सर्वमयो विष्णुः स्त्रीसंज्ञो लोकभावन'इति । गोविन्दपदनिरुक्ति-
र्विष्णुभागवते । 'अहमिन्द्रो हि देवानां त्वं गवामिन्द्रतां गतः । गोविन्द इति नाम्ना
त्वां भुवि गास्यन्ति मानवा'इति । भारते मोक्षधर्मेऽपि । 'नष्टां च धरणीं पूर्वमविन्दं
वै गुहागताम् । गोविन्द इति तेनाहं देवैर्वाग्भिरभिष्टुत'इति । हरिवंशेऽपि । 'गौरेषा
तु तथा वाणी तां च विन्दयते भवान् । गोविन्दस्तु ततो देव मुनिभिः कथ्यते भवा-
नि'ति । 'गवादिषु विदेः संज्ञाया'मिति शः । 'गोविन्दो वासुदेवे स्याद्गवाध्यक्षे
बृहस्पता'विति विश्वप्रकाशकोशाद्बृहस्पतिरूपेति वा ॥ ११४ ॥ संहारो जगतः परमा-
ण्वादिसावशेषो ध्वंसस्तमोगुणप्रधानस्येश्वरस्य कृत्यं तत्करोतीति संहारिणी । रुद्रस्तादृश
ईश्वरः । रुजं द्रावयतीति वा रोदयतीति वा । संवर्तकालीनाया वृष्टेरेतत्सूर्याख्यनेत्रजन्य-
त्वेनाश्रुरूपत्वात् । 'सोरौदीद्यदरोदीत्तद्रुद्रस्य रुद्रत्व'मिति श्रुतेः । 'रुजं द्रावयते तस्माद्रुद्रः
पशुपतिः स्मृत'इति शिवरहस्याच्च । 'प्राणा वाव रुद्रा एते हीदं सर्वं रोदयन्ती'ति
छान्दोग्यात् 'रोदेर्णिलुक्चे'त्यौणादिको रक् । अण्यन्तादपि रगित्याहुः । 'तुष्ट्यर्थं ब्रह्मणः
पुत्रो ललाटादुत्थितः स्वयम् । अरुदत्सुस्वरं घोरं जगतः प्रभुरव्यय'इति भारते ।
वायवीयसंहितायां तु 'रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति यः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते
तस्माच्छिवः परमकारण'मित्युक्तं स एव रूपं यस्यास्तथा । तिरोधानमाच्छादनं
निरवशेषो ध्वंसः । परमाण्वादेरपि प्रकृतौ लयो दीपनाशत्तुल्यो घनतरशुद्धसत्त्वप्रधा-
नस्येश्वरस्य कृत्यं तत्करोतीति तिरोधानकरी । तिरस्करिण्याख्यशक्तिविशेषरूपा वा ।
तदुक्तं त्रिपुरासिद्धान्ते 'अभक्तानां च सर्वेषां तिरोधानकरी यतः । श्रीस्तिरस्करिणी
तस्मात्प्रोक्ता सत्यं वरानने'इति । ईश्वरपदेन घनतरशुद्धसत्त्वप्रधान ईश्वर उच्यते ।
ईश्वरपदस्य मायाया इव तादृशसत्त्वगुणस्यापि शक्यतावच्छेदकत्वेनानेकार्थत्वात् ।
तदभिन्नत्वादीश्वरी । 'वनोरचे'ति ङीप् । वस्तुतः 'स्येशभासे'ति वरचि गौरादित्वान्ङीष् ।
अश्नोतेर्वा वरट् इच्चोपधायाः टित्वान्ङीप् । पराहन्तेवैश्वरत्वं तद्वतीत्यर्थः । उक्तंच
विरूपाक्षपञ्चाशिकायां विश्वशरीरस्कन्धे । 'ईश्वरता कर्तृत्वं स्वतन्त्रता चित्स्वरूपता
चेति । एते चाहन्तायाः पर्यायाः सद्द्भिरुच्यन्त'इति । विरलतरशुद्धसत्त्वप्रधान ईश्वरः
सदाशिवस्तदभेदात्सदाशिवा । अदन्तत्वाट्टाप् । अनुग्रहो निरवशेषध्वंसमापन्नस्य जगतः
सृष्ट्यादौ पुनः परमाण्वादिरूपतापत्तिः । साच तावदुक्तविधस्येश्वरस्य कृत्यं तद्ददाति
कुरुत इत्यनुग्रहदा । तिरोधानानुग्रहौ बन्धमोक्षौ वा । एतत्पक्षे बहिरन्तरुन्मेषनिमेष-
लक्षणयोरीश्वरसदाशिवयोरेतत्प्रदत्वं स्वारसिकं भवति । पञ्चविधानामुक्तुरूपाणां कृ-
त्यानां परायणं आश्रयस्तेषु तत्परा वा । तान्यभीष्टानि यस्या इति वा । 'परायण-