कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

कृषिपराशरः २६
रौद्रे संशोष्य तत् सर्व्वं कृत्वा गुण्डकरूपिणम्।
फाल्गुने प्रतिकेदारे सारं गर्ते निधापयेत् ॥११०॥
ततो वपनकाले तु कुर्यात् सारविमोचनम्।
विना सारेण यद्धान्यं वर्द्धते फलवर्जितम् ॥१११॥
5 अथ हलसामग्रीकथनम्—
ईषायुगहलस्थाणुर्निर्योलस्तस्य पाशिकाः।
अड्डचल्लश्च शौलश्च पच्चनी च हलाष्टकम् ॥११२॥
पञ्चहस्ता भवेदीषा स्थाणुः पञ्चवितस्तिकः।
सार्द्धहस्तस्तु निर्योलो युगं कर्णसमानकम् ॥११३॥
1 A रूपणं (?) (C रूपकं) for रूपिणम्. C सारं for सर्व्वं, गुण्डुक (D
गुरिडक) for गुण्डक।
2 B गर्तं कृत्वा for सारं गर्ते।
3 C अत्र परकाले for वपनकाले।
4 B, C, D न फलत्यपि for फलवर्जितम्.
C कुर्वते for वर्द्धते।
5 A omits कथनम्।
6 B ईशोयुगो हल (C ईशोयुगं हलं) for ईषा...हल. A निर्योनि (?)
(C निर्योगः) for निर्योल, A, C पालिका for पाशिकाः. D reads the
line thus—सायुग्मं हलस्थाणुनिर्याणस्तस्य पूलिका. For construction
of 'īṣā', see Bṛhat-saṃhitā 78.27 and comm. thereon.
7 A reads the line thus—अतोबन्धः शालीकं च प्राजनं चेति चाष्टकम्।
C ममीनश्च for शौलश्च, पाचनी fot पच्चनी, जोति (चेति ?) चाष्टकम्।
D...(?) सलिलप्राजनि तेजनी च (?)
8 B, C, D हस्तो for ०हस्ता. B, C ईशः for ईषा।
9 A सार्द्धहस्तं तुनिर्योनि.
B युगः कर्णसमानकः.
C च for तु, निर्योगो for निर्योल.
D reads सार्द्धहस्तरकनिर्याणं युग्मकर्णममात्मकम्।

३० कृषिपरारशः
निर्योलःपाशिका चैव अङ्गचल्लस्तथैव च ।
द्वादशाङ्गुलमानौ तौ शौल्योऽरत्निप्रमाणकः ॥११४॥
सार्द्धं द्वादशमुष्टिर्वा कार्या वा नवमुष्टिका ।
दृढा पञ्चनिका ज्ञेया लोहाग्रा वंशसंभवा ॥११५॥
आबद्धो मण्डलाकारश्चतुःपञ्चाशदङ्ग लः । 5
योक्त्रं हस्तचतुष्कं स्यात् रज्जुः पञ्चकरात्मिका ॥११६॥
पञ्चाङ्गुल्यधिको हस्तो हस्तो वा फालकः स्मृतः ।
अर्कस्य पत्रसदृशी फालिका तु नवाङ्गुला ॥११७॥
एकविंशतिशल्यस्तु विद्धकः परिकीर्तितः ।
नवहस्ता तु मदिका प्रशस्ता सर्वकर्मसु ॥११८॥ 10
1 A अतिवन्ध for अङ्गचल्ल. C नियोग, चेति for चैव. A नियोनि पालिका
for नि...पाशिका. D निर्याणकालिका for निर्योलपाशिका ।
2 A तु for तौ, शलोकं हस्तमानकं for शौलो...माणकः . D reads the
line as—अङ्गुल्यो ( अङ्गुल्यो ? ) द्वादश एते सलिलोन्धुप्रमाणकः ।
4 A प्राजनिका ( C पाचनिका, D पाञ्चालिका ) for पञ्चनिका. C विज्ञैः
( D रिक्ता ) for ज्ञेया ।
5 B स्मृतः पञ्चदशाङ्गुलः for चतुः...अङ्गुलः. C, D कुण्डल for मण्डल.
D आबन्धः ( B आबन्धो ) for आबद्धः, दशपञ्चाङ्गुल ( लः ? ) स्मृतः ।
6 A अङ्कजं ( ? ) वान ( ण ? ) हस्तकम् for रज्जु...त्मिका, B च for स्यात्.
C कडकः पञ्चहस्तकः for रज्जुः...त्मिका. D reads या...( ? ) हस्तचतुष्टं
च स्फोटकः पञ्चकात्मकः ।
7 A पञ्चाङ्गुलेनैको हस्तो लोहस्य for पञ्चा...वा, B ॰लाधिको for ॰ल्यधिको.
D पञ्चमाङ्गुलिलो ( ? ) हस्तो लाङ्गलेलो for पञ्चा...वा ।
8 A अर्कपलस्य for अर्कस्य पत्र. B पाशिका for फालिका. D आबन्धः
सदृशः फालो मध्ये चैव for अर्कस्य...तु ।
9 A वैदिक ( D विन्धकः, C विद्रवः ) for विद्धकः. C ॰काङ्गुलि for
॰शल्यस्तु ।
10 B कृषि for सर्व. C मयिका for मदिका. D प्रशस्था for प्रशस्ता ।

कृषिपरशरः ३१
इयं हि हलसामग्री पराशरमुनेर्मता ।
सुदृढा कृषकैः कार्या शुभदा सर्वकर्मसु ॥११९॥
अदृढायुक्तमाना या सामग्री वाहनस्य च ।
विघ्नं पदे पदे कुर्यात् कर्षकाले न संशयः ॥१२०॥
5 अथ हलप्रसारणम्—
अनिलोत्तररोहिण्यां मृगमूलपुनर्वसौ ।
पुष्यश्रवणहस्तासु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१२१॥
हलप्रसारणं कार्यं कृषकैः शस्यवृद्धये ।
शुक्रेन्दुजीववारेषु शशिशस्य विशेषतः ॥१२२॥
10 भौमार्कदिवसे चैव तथा च शनिवासरे ।
कृषिकर्मसमारम्भो राज्योपद्रवमादिशेत् ॥१२३॥
1 D reads इत्थं लाङ्गलसामग्री पराशरमुनिस्मृता ।
2 B, D कर्षकैः for कृषकैः. B, D कृषिकर्मणि for सर्वकर्मसु. D समर्था for
शुभदा ।
3 B ॰युज्यमाना for ॰युक्तमाना, सा for या. C अन्वदृढानुकाया वा for
अदृढा...या ।
4 C कृषकाणां for कर्षकाले. D कृषिकाले ।
5 A हलप्रसारणकथनं (D हलप्रसारकथनम् ) for हल...णम् ।
7 A, B ॰हस्तेषु for ॰हस्तासु, B हाल for हल ।
8 B कर्षकैः for कृषकैः ।
10 A तथापि ( B तथैव ) for तथा च ।
11 A, C राजोपद्रवं for राज्योपद्रवं. D समारम्भे for समारम्भो ।
After this line, C reads बुधबृहस्पतौ चन्द्रे शुक्रे चैव विशेषतः । प्रशस्तं
हलकार्यं च चन्द्रयोगे शुभे दिने ॥ वृषे धनुषि मीने च कन्यामिथुनवृश्चिके ।
वाहयेत्तु बलोवर्दाम्नत्वा पृथ्वीं पराशरम् ॥ वृषे पशुविनाशः कर्कटे जलजाद्-
भयम् । सिंहे शस्यविनाशः स्यात् तुलायां न प(प्र ?) रोहति ॥ मृगे
शस्त्रभयं विद्यात् कुम्भे चैव भयं भवेत् । तस्मात् प्रयत्नेन हलकर्माणि
कारयेत् ।

३२ कृषिपराशरः
दशम्येकादशी चैव द्वितीया पञ्चमी तथा ।
त्रयोदशी तृतीया च सप्तमी च शुभावहा ॥१२४॥
शस्यक्षयः प्रतिपदि द्वादश्यां वधबन्धनम् ।
बहुविघ्नकरी षष्ठी कुहूः कर्षकनाशिनी ॥१२५॥
हन्त्यष्टमी वलीवर्द्दान्नवमी शस्यघातिनी ।
चतुर्थी कीटजननी पतिं हन्ति चतुर्दशी ॥१२६॥
वृषे मीने च कन्यायां युग्मे धनुपि वृश्चिके ।
एतेषु शुभलग्नेषु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१२७॥
मेषलग्ने पशुं हन्यात् कर्कटे जलजाद्भयम् ।
सिंहे सर्पभयं चैव कुम्भे चौरभयं तथा ॥१२८॥
मकरे शस्यनाशः स्यात्तुलायां प्राणसंशयः ।
तस्माल्लग्नं प्रयत्नेन कृष्यारम्भे विचारयेत् ॥१२९॥
३ C ० क्षयं च प्रतिपत् द्वादशी for ० क्षयः... बन्धनम् ।
४ B कृषक for कर्षक ।
५ A बलीवर्द० for बलीवर्दान् ।
६ B सर्वं for पतिं. After this line, C reads संपूज्याग्निं द्विजं देवं
कुर्याद्धलप्रसारणम् । कृष्णो वृषो हले श्लाघ्यो रक्तो वा कृष्णलोहितौ ॥ वृषो
हलरुचिवर्ज्यश्छिन्नलाङ्गूलकर्णकः । सर्वशुक्लस्तथा वर्ज्यः कृषकैर्हलकर्मणि ॥
अथ पादौ तयोलिम्पौ नवनीतैर्धृतैरपि । उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेणार्घ्यं
प्रदापयेत् ॥ हलप्रसारणं कार्यं नीरुग्भिरपि कर्षकैः । ततोऽपि चार्घ्यमादाय
वासवाय निवेदयेत् ॥
८ B हाल for हल. D नित्य for शुभ ।
९ A हन्ति for हन्यात्. D जलजं for जलजात् ।
१० B चौरभयं for सर्पभयं, सर्पभयं for चौरभयं. D कुर्यात् for चैव, भवेत्
for तथा ।
Note:—Lines 7-10 are read by C at a different place with many
variations. See footnote 11 under V. 123.
11-12 The matter, stated in these lines, is found at a different
place in C (See footnote 11 under V. 123).

कृषिपराशरः ११
शुभेऽर्के चन्द्रसंयुक्ते शुक्लयुग्मेन वाससा ।
स्नात्वा गन्धैश्च पुष्पैश्च पूजयित्वा यथाविधि ॥१३०॥
पृथिवीं ग्रहसंयुक्तां पृथुं चैव प्रजापतिम् ।
अग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा भूरि दत्त्वा च दक्षिणाम् ॥१३१॥
5 फालाग्रं स्वर्णसंयुक्तं कृत्वा च मधुलेपनम् ।
अहेः क्रोडे वामपार्श्वे कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१३२॥
स्मर्तव्यो वासवः शुक्रः पृथुरामः पराशरः ।
संपूज्याग्निं द्विजं देवं कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१३३॥
1 A निर्मल [ D स्रक् ( ? ) गन्ध ] for युग्मेन ।
2 B शुक्लपुष्पैश्च गन्धैश्च for स्नात्वा...पुष्पैश्च.
D गन्धैः सुधूपैश्च for गन्धैश्च पुष्पैश्च. This line, with विधानतः for
यथाविधि, is attributed, in the Jyotistattva (p. 687), to Devala.
3 B हल for ग्रह. D reads the line as पृथिवी ग्रहसंयुक्तं पूर्वं चैव
प्रजापतिम् ।
4 A अग्निं ( D अग्नौ ) for अग्नेः ।
3-4 This verse, with पृथ्वीं च for पृथिवीं, पूजयित्वा for पृथुं चैव, अग्निं
प्रदक्षिणीकृत्य दीयते भूरिदक्षिणा for line 6, has been taken by
Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti-tattva, I, p. 687), from
Devala.
5 A संसृष्टं कृत्वा मधुना च विलेपयेत् for स्वर्ण...लेपनम् ;
D संसृष्टं for संयुक्तं, कृत्वाति for कृत्वा च ।
6 A वाके श्वासे वहमाने ( D वामांसेन वहत्यादौ ) for अहेः...पार्श्वे ।
B हाल for हल ।
7 B व्यासः for शुक्रः.
D पृथुर्बंधुः (?) for पृथुरामः ।
8 B हाल for हल. This line is read by C with the first line of
the following verse (See under V. 126, footnote 6). This
line, with प्रवर्तनम् for प्रसारणम्, is attributed, in the Jyotistattva
(p. 687), to Devala.

३४ कृषिपराशरः
कृष्णौ वृषौ हलग्राह्यौ रक्तौ वा कृष्णलोहितौ ।
मुखपाश्र्वौ तयोलेप्यौ नवनीतैर्घृ'तेन वा ॥१३४॥
उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेणार्घ्यं निवेदयेत् ।
शुक्लपुष्पसमायुक्तं दधिक्षीरसमन्वितम् ॥१३५॥
सुवृष्टिं कुरु देवेश गृहाणार्घ्यं शचीपते ॥१३६॥
निविष्टो विष्टरे भक्तः संस्थाप्य जानुनी क्षितौ ।
प्रणमेद् वासवं देवं मन्त्रेणानेन कर्षकः ॥१३७॥
1 A मध्यमौ for रक्तौ वा. D हले for हल. In C, this line forms a
verse with the last line of the preceding verse as its first line.
2 A मुखपाश्र्वावुभौ for मुख...तयोः. B ज्ञाप्यो for लेप्यो, नवन्त्या च for
नवनीतेः, च for वा. D पार्श्व' for पार्श्वौ, लेंह्यं ( लेप्यं ? ) for लेप्यौ,
नवनीतं घृतं च वा for नवनीतै...वा ।
Note: Bet. lines 1 and 2, D adds प्रयत्नेन वृषानेतान् कृष्यारम्भे
विचारयेत् ।
3 A ◦मुखी for मुखो, प्रदापयेत् for निवेदयेत्. B इन्द्राय for क्षीरेण.
D ऊर्ध्व' पूर्वमुखो for उत्तराभिमुखो ।
Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti-tattva, I,
p. 687), to Devala with प्रदापयेत् for निवेदयेत् ।
Note: Bet. 2 and 3, D adds भग्नशृङ्गं वृषं दुष्टं खुरभग्नं तथैव च
अवशृङ्गं समुत्क्षिप्तं (?) त्यक्त्वा सर्वप्रयत्नतः ।
4 A घृतान्वितं for समन्वितं ।
Note: Bet. 3 and 4, D adds हलपूजां ततः कुर्याद्वृषौ माल्येन वेष्टयेत्
and A reads हलप्रसारणं कार्यं नोद्गृभ्निंऋषकृषकैः । वसुधे हेमगर्भासि
शेषस्योपरिशायिनी । तव पृष्ठे कृषिं कुर्यां गृहाणार्घ्यं धरित्रि मे ॥ ततोऽर्घ्यमपरं
दद्याद्वासवाय महात्मने !
6 A...भक्त्या (?). C निवृष्टभूमिपृष्ठकरः for निविष्टो...भक्तः, जानुना for
जानुनी. D omits the line.
7 Omitted by D.

:
"( See footnote 6, p. 59, and note after footnote 4, p. 62 )."

Let's check the line again:
"हलप्रसारणं कार्यं नाद्भिर्मित्रैश्च वृषकैः" (or "नाद्भिर्मित्रैश्च कृषकैः")
Wait, what is the word before मित्रैश्च?
Is it "नाद्भिर्"? Let's look at it:
न, ा, then द्भिर्:
Wait, look at: न, ा, then there is a repha?
Wait, could it be "नाग्निर्मित्रैश्च"? No, let's look at the letter:
It has a loop like 'द' and below it 'ध' or 'भ'?
Wait, could it be "नाद्भिर्"? In Sanskrit, "नाद्भिः" = न + अद्भिः (not with water)? Or "नाद्भिर्"?
Wait, what about "नाग्निर्मित्रैश्च"? Fire and friends?
Wait, let's look at the letter: could it be "नाग्निर्"?
Wait, 'ग्नि' has 'ग' and 'न'. Here we see a loop at the bottom, like 'भि'. So 'द्भि' or 'ग्गि' or 'द्धि'?
Wait, look at "नाद्भिर्" vs "नाग्निर्":
Notice the bottom loop: it looks like 'भि

३६ कृषिपराशरः
एका जयकरी रेखा तृतीया चार्थसिद्धिदा ।
पञ्चसंख्या तु या रेखा बहुशस्यप्रदायिनी ॥१४३॥
हलं प्रवहमाणं तु कूर्ममुत्पाटयेद् यदि ।
गृहिणी म्रियते तस्य तथा चाग्निभयं भवेत् ॥१४४॥
फालोत्पाटे च भग्ने च देशत्यागो भवेद्ध्रुवम् ।
लांगलं भिद्यते वापि प्रभुस्तत्र विनश्यति ॥१४५॥
ईषाभङ्गो भवेद्वापि कृषकप्राणनाशकः ।
भ्रातृनाशो युगे भग्ने शौले च म्रियते सुतः ॥१४६॥
1 A या सुसिद्धिदा for चार्थ...दा. D चार्थकरी for जयकरी.
2 B पञ्चमाख्या for पञ्चसंख्या. D मुख्या पञ्च महारेखा for पञ्च...रेखा.
1-2 Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛtitattva, I,
p. 687), to Devala, with चार्थदायिका for चार्थसिद्धिदा, पञ्चमी या
भवेत् रेखा बहुशस्यफला हि सा for line 6.
3 B हलप्रवाहकाले (C ॰प्रवाहमाने, D हले प्रवाहमाने) for हलं...माणं.
3-4 Practically the same verse, with हले प्रवाहमाने तु कूर्म उत्पद्यते यदि
for line 7 and ततोऽग्नेश्च for तथा चाग्नि, is attributed by Raghu-
nandana to Devala in the Jyotistattva (p. 687).
5 फालप्रगाढ (?) भग्ने (D फाले संस्फुटिते) for फालोत्पाटे च. B भग्ने
for भग्ने.
6 A, B लांगूलो for लांगलं. B, C तस्य for तत्र, C पुत्र for प्रभु.
D लांगूल (लं ?) विद्यते यस्मिन् for लांगलं.. वापि. This line, with
लाङ्गूल for लाङ्गल and चापि for वापि, is attributed in the Jyoti-
stattva (p. 687) to Devala.
7 A संशयो जीवनस्य च for कृषक...नाशकः. B ईश (C ईशा) for ईषा,
कृषको जीवनाक्षमः (D कृषकोऽपि न जीवति) for कृषक...नाशकः.
C ईशाभंगावादावपि (D ईशभग्ने युग्मभग्ने) for ईषाभंगो भवेद्वापि.
8 A सनी (?) for शौले, भग्ने (also C) for भग्ने. B वृषः for सुतः.
C समीने for शौले च. D भवेद्युग्मे सलिले for युगे...च.

कृषिपराशरः ३७
योक्त्रच्छेदे तु रोगः स्यात् सस्यहानिश्च जायते।
निपाते कर्षकस्यापि कष्टं स्याद्राजमन्दिरे ॥१४७॥
हलप्रवाहकाले तु गौरेकः प्रपतेद्यदि।
ज्वरातिसाररोगेण मानुषो म्रियते भृशम् ॥१४८॥
5 हले प्रवाहमाणे तु वृषो धावन् यदा व्रजेत्।
कृषिभङ्गो भवेत्तस्य पीडा वापि शरीरजा ॥१४९॥
हलप्रवाहमात्रं तु गौरेको नर्दते यदा।
नासालीढां प्रकुर्वीत तदा शस्यं चतुर्गुणम् ॥१५०॥
1 B योक्तू for योक्त्र. C अभियोगः for तु रोगः. A प्र for च. D रोगि
(गी ?) स्यान्निर्याणे हानिरव च for रोगः...जायते.
This line, with व्यासङ्गः for रोगःस्यात्, is attributed to Devala
by Raghunandana in Jyotistattva, p. 687.
2 A नृपादभीः कर्षके क्लिष्टे बन्धनं for निपाते...कष्टं स्यात्. C कर्षयो कर्तुर्बन्धनं
for कर्षक...स्यात्. D reads the line thus—निपाते दर्पकरणो कष्ट˙
बचनमेव च।
3 A प्रवहमाणे (C प्रवाहमाणे) for हल...काले. A पतयेत् (?) for प्रपतेत्.
D omits the line. This line, with हले प्रवाह्यमाने for हल...काले,
is attributed to Devala in the Jyotistattva (p. 687).
4 Omitted by C, D. A रोगाभ्यां for रोगेण. B तथा for भृशम्.
5 A, C हल for हले. B प्रवह for प्रवाह, यदि for यदा.
6 A, D शरीरात् for शरीरजा. B, D चापि for वापि. D तत्र for तस्य.
7 A प्रवहमानमालेतु (C प्रवाहमानमालेण) for हल...तु. B यदि for यदा.
D reads the line thus—प्रवाहयुक्तमात्रस्तु गोरेकः सरते यदि।
8 A नासालीढानि कुरुते (B नासालीढं प्रकुर्वन्ति) for नासा...प्रकुर्वीत. In
place of this line, D reads—तदालक्ष्मीं विजानीयाद् भवेत् सस्यं
चतुर्गुणम्।

३८ कृषिपराशरः
हले प्रवाहमाणे तु शकृन्मूलं भवेद् यदा ।
शस्यवृद्धिः शकृत्पाते मूत्रे वन्ध्या प्रजायते ॥१५१॥
हलप्रसारणं येन न कृतं मृगकुम्भयोः ।
कुतस्तस्य कृषाणस्य फलाशा कृषिकर्मणि ॥१५२॥
हलप्रसारणं नैव कृत्वा यः कर्षणं चरेत् । 5
केवलं बलदर्पेण स करोति कृषिं वृथा ॥१५३॥
1 B प्रवह for प्रवाह, transposes भवेद् यदा. C हल for हले, मूत्रसमागमे
( also D ) for सूत्रं···यदा.
Note: Bet. lines 4 and 5, B reads—प्रवाहान्मुक्तमात्रं तु गौरैकः
खनते यदि । अन्यस्य लेहनं कुर्यात् तदा शस्यं चतुर्गुणम् ॥
2 C वन्ध्या मूत्रेण जायते for मूत्रे...जायते.
3 D नो for न, माघ for मृग. Before this line, C adds the following
verses under the remark तथालान्यमतम्: —
हलपुण्याहकाले च वृषभो मूत्रमुत्सृजेत् । पुरीषमुत्सृजेद्वापि तदास्युः सर्वसम्पदः ॥
वृषभौ पातितौ जानुपतितौ हलकर्मणि । नानादुःखभयं तत्र कर्षकस्य न संशयः ॥
ईशाभंगे भयं दुःखं योत्रच्छेदे पलायनम् । शलौ राजभयं प्रोक्तं लाङ्गले धनहीनता ॥
फालभङ्गे महद्दुःखं युगभङ्गे तथैव च । रेखासूतूपादयेद् यस्तु कूर्ममर्कटवृश्चिकम् ॥
गृहिणीरोगसंयुक्ता सर्वोपद्रवमादिशेत् । हलप्रयुज्यमाने तु यदि क्षेत्ते चरन् वृषः ॥
एका गौम्र्रियते तत्र अथवा प्राणसंशयः । हले तु योजिते क्षेत्ते यत्न श्वासं
करोति गौः ॥ तत्न स्याद्द्विगुणं सस्यमवश्यं मुनिभाषितम् ॥ अथव (वा ?) ल
(न ?) र्दते तत्र दृष्ट्वा च वृषभान्तरम् । सस्यं चतुर्गुणं तत्र भवेत्येव न संशयः ॥
क्रोडं लिहेद् यदा तत्र सस्यमक्षयमादिशेत् । मूत्रं तत्र प्रकुर्वाणो विविधां
वृष्टिमादिशेत् ॥
4 C कृत (?) for कुत. D कृषिकर्मण्या for कृषाणस्य.
5 A चैव for नैव. C reads the line thus—हलप्रसारणं कृत्वा कर्षणं यः
पुनश्चरेत्. D येव कृत्यजः for नैव···यः.
6 A transposes कृषिं वृथा. C मृषा (D मुदा) for वृथा. D बलमर्धेन
for बलदर्पेण.

कृषिपराशरः १३
मृत् सुवर्णसमा माघे कुम्मे रजतसन्निभा ।
चैत्रे ताम्रसमा प्रोक्ता धान्यतुल्या तु माधवे ॥१५४॥
ज्यैष्ठे तु मृत्समा ज्ञेया आषाढे कर्दमन्विता ।
निष्फला कर्कटे चैव हलैरुत्पाटिता तु या ॥१५५॥
५ तथा च पराशरः—
हेमन्ते कृष्यते हेम वसन्ते ताम्ररूप्यकम् ।
धान्यं निदाघकाले तु दारिद्र्यं तु घनागमे ॥१५६॥
अथ बीजस्थापनविधिः—
माघे वा फाल्गुने मासि सर्वबीजानि संहरेत् ।
१० शोषयेदातपे सम्यक् नैवाधो विनिधापयेत् ॥१५७॥
1 A फाल्गुने रजतोपमा for कुम्मे...सन्निभा.
2 B ख्याता for प्रोक्ता, च for तु. D धातु for धान्य, राघवे (?) for माधवे.
3 B मृदेव विज्ञेया for तु...ज्ञेया, कर्दमाद्रूया for कर्दमन्विता.
C प्रोक्ता for ज्ञेया. D मृत्तिका तुल्या चाषाढे for मृत्...आषाढे.
4 C •पाटितो ( ता ? ) मही for उत्पाटिता तु या. D हलेनोत्पाटिता तथा
for हलै...या.
5 C omits the entire line, and D omits तथा च.
6 A रूप्यके ( B रौप्यकं ) for रूप्यकम्. D reads the line thus—हेमन्ते
तु कृषिर्हेम वसन्ते ताम्रमुच्यते.
7 A च for तु. C हिमागमे for घनागमे. D धन्या for धान्यं, जलदागमे
for तु घनागमे.
8 A omits स्थापन. C बोजस्थापनं for बीज...विधिः. D reads
बीजस्थापनं for this line.
9 A, D च for वा, वापि ( also B ) for मासि, संग्रहेत् for संहरेत्.
B •बीजस्य संग्रहः for •बीजानि संहरेत्.
10 B नीहारे for नैवाधो, C अर्पयेत् for आतपे, विनिबारयेत् for विनिधापयेत्.
D शोधयित्वातपेनैव for शोषयेत्...सम्यक्.
9-10 Appear to have been taken by Raghunandana, in Jyotistattva,
p. 690, from the Kṛtya-cintāmaṇi, with वापि for मासि, संग्रहेत्
for संहरेत् ahd शोषयेत्तापयेद् रौद्रे रात्री चोपनिधापयेत् for line 10.

४० कृषिपराशरः

बीजस्य पुटिकां कृत्वा विधान्यं तत्र शोषयेत्।
बीजं विधान्यसंमिश्रं फलहानिकरं परम् ॥१५८॥
एकरूपं तु यद्वीजं फलं फलति निर्भरम्।
एकरूपं प्रयत्नेन तस्माद्बीजं समाचरेत् ॥१५९॥
सुदृढं पुटकं कृत्वा तृणं छिन्द्यात् विनिर्गतम् । 5
अच्छिन्नतृणके ह्यस्मिन् कृषिः स्यात् तृणपूरिता ॥१६०॥
न वल्मीके न गोस्थाने न प्रसूतानिकेतने ।
न च बन्ध्यावति गेहे बीजस्थापनमाचरेत् ॥१६१॥
नोच्छिष्टं स्पर्शयेद्बीजं न च नारीं रजस्वलाम् ।
न बन्ध्या गर्भिणी चैव न च सद्यःप्रसूतिका ॥१६२॥ 10

1 B निधानं for विधान्यं. C पुटकान् for पुटिकां, बद्धा for कृत्वा, शोष
( ध ? ) येत्.
D बीजसंपुटिकां for बीजस्य पुटिकां.
2 A संश्लिष्ट' ( D संसर्गं ) for संमिश्र', मतं for परम्. B निधाय for विधान्य.
3 C वर्णं for रूपं, असारो (?) पि फलप्रदम् ( D निःसारोऽपि फलप्रदम् )
for फलं...निर्भरम्.
4 A तथा for तस्मात्. B समाहरेत् for समाचरेत्. C वर्णं for रूपं.
D तु यत्नेन for प्रयत्नेन.
5 A तृणाच्छेदं विनिर्दिशेत् ( C तृणं छित्त्वा विनिर्मि(?)तं ) for तृणं...निर्गतम्.
B, C बद्ध्वा for कृत्वा.
6 A बीजे for ह्यस्मिन्. C अविच्छिन्ने तृणे तत्र for अच्छिन्न...ह्यस्मिन्,
पीडिता for पूरिता. D अविच्छिन्नं यदा यत्न for अच्छिन्न...ह्यस्मिन्.
7 A omits it. D बोद्गर्ते लांगले सूतिकागृहे for गो...निकेतने.
8 Omitted by A, B, C •वती for •वति. D दुष्टान्विते for बन्ध्यावति.
9 A, B नोच्छिष्टः ( B नोच्छिष्टं ) संस्पृशेद्बीजं न च नारी रजस्वला.
D reads नोच्छिष्टस्पर्शनं बीजं नारी वापि रजस्वला.
10 B, A गुर्विणी for गर्भिणी, तथा for न च.

कृषिपराशरः ४१
घृतं तैलं च तकं च प्रदीपं लवणं तथा ।
बीजोपरि भ्रमेणापि कृषको नैव कारयेत् ॥१६३॥
तथा च गार्ग्यः—
दीपाग्निधूमसंसृष्टं वृष्ट्या चोपहतं च यत् ।
5 वर्जनीयं सदा बीजं यद्गर्तेषु विधापितम् ॥१६४॥
प्रोथितं मिश्रितं बीजं भ्रान्त्या न निर्वपेत् क्वचित् ।
विधान्यं गुडकोन्मिश्रं तद्बीजं बन्ध्यतां व्रजेत् ॥१६५॥
कृपाणसारकेदारवृषनीरदसंश्रयाः ।
सर्वे ते बन्ध्यतां यान्ति बीजे बन्ध्यत्वमागते ॥१६६॥
1 Omitted by A. C transposes तैलंच and तकं च.
2 Omitted by A. C स्थापयेत् for कारयेत्.
4 A तु for च. B धृपृ for धूम, संसृष्टं for संस्पृष्टं. C धूमाग्निदीप for
दीपाग्निधूम. D आम्रभ्योच्छिष्टनिन्दितं (?) for वृष्ट्या...यत्.
5 A तदा for सदा, मतस्यबन्धनसंयुतं ( C यद्यदण्डनिपातितं ) for यद्...
विधापितं. D बन्ध्योदक्या निरीक्षितं for यद्...विधापितम्.
4-5 Appear to have been taken by Raghunandana, in Jyotistattva
(Smṛti-tattva, I, p.p. 690-691), from the Kṛtya cintāmaṇi,
with दीपाग्निना च for दीपा...धूम, तथा for सदा, यथा स्यात् कीटसमन्वितम्
(an obvious metrical irregularity) for यद्...विधापितम्.
6 A चापि for बीजं, कदापि च न कारयेत् for भ्रान्त्या...क्वचित्.
B बीजसंमिश्रं for मिश्रितं बीजं. C, D नो for न. D प्रोषितं (?) for
प्रोथितं, मिश्रबीजं तु for मिश्रितं बीजं, निवेशेत् for निर्वपेत्.
7 B निधानं गुण्डसंमिश्रं for विधान्यं गुडकोन्मिश्रं. D पुटकान्यस्तं for
गुडकोन्मिश्रं,
8 A, D वृष्टिः for वृष. B लांगलकादयः for नीरदसंश्रयाः. C ईशान for
कृपाण. D कृपाणः सारकेदारो for कृपाण...केदार, सन्ततिः for संश्रयाः.
9 A सर्वे च for सर्वे ते, याति for यान्ति. D यदि बीजं विनिन्दितं for
बीजे...मागते.

४२ कृषिपरशरः
तिलधान्ययवानां च विधिरेष प्रकीर्तितः।
बीजे यत्नमतः कुर्याद् बीजमूलाः फलश्रियः ॥१६७॥
अथ बीजवपनविधिः—
वैशाखे वपनं श्रेष्ठं ज्येष्ठे तु मध्यमं स्मृतम्।
आषाढे चाधमं प्रोक्तं श्रावणे चाधमाधमम् ॥१६८॥
रोपणार्थं तु बीजानां शुचौ वपनमुत्तमम्।
श्रावणे चाधमं प्रोक्तं भाद्रे चैवाधमाधमम् ॥१६९॥
उत्तरात्रयमूलेन्द्रमैत्रपैत्रेन्दुधातृषु ।
हस्तायामथ रेवत्यां बीजवपनमुत्तमम् ॥१७०॥
विष्णुपूर्वाविशाखासु याम्यरौद्रानिलाहिषु ।
बीजस्य वपनं कृत्वा बीजमाप्नोति मानवः ॥१७१॥
1 A तु for च. B यवादीनां for यवानां च. In place of this line, D
reads बीजंधान्यं तथा चिन्त्यं यत्नेन परिशोधयेत्.
2 A प्रकुर्वीत for अतः कुर्यात्. B फलादयः for फलश्रियः.
4 A, D च रोहिणीरवौ ( C मध्यममुच्यते ) for तु...स्मृतम्.
5 B प्राहुः for प्रोक्तं.
N. B. Raghunandana, in the Jyotistattva (p. 689), attributes
the following lines to Parāśara :—
वैशाखे वपनं श्रेष्ठं मध्यमं रोहिणीरवौ।
अतःपरस्मिन्नधमं न जातु श्रावणे शुभम् ॥
6 C रोपणं for वपनं.
7 D मध्यमं for चाधमं and मध्यमध्यमम् for चैवा...धमम्.
Note: Bet. 4 and 6, D reads हेममाषाम्बुसिक्तस्य बीजस्य वपनं शुचिः ।
इन्द्रं च मनसा ध्यात्वा प्रशस्तं वपनं चरेत् । रोपणार्थं तु बीजानां शुचिर्भूत्वा
समाहितः ॥ Bet. 5 and 6, A adds विधानं सर्व बीजानां शुचौ
रोपणमुत्तमम्.
8 C • मूलेन्द्रा for • मूलेन्द्र. D पुष्येन्दु विष्णुसु for पैत्रेन्दुधातृषु.
9 D बीजस्य वपनं स्मृतम् for बीजवपनमुत्तमम्.
10 A रौद्रोरगेषु च for रौद्रानिलाहिषु. B यम for याम्य. D पूर्वांश्लेषा for
विष्णुपूर्वा, यमचित्राशिवाग्निषु for याम्य...हिषु.
11 A, B प्राप्नोति for आप्नोति. C वानवा for मानवः. D बीजोत्पत्तिं न
विन्दति for बीज...मानवः.

कृषिपराशरः ४१
वपने रोपणे चैव वारयुग्मं विवर्जयेत् ।
मूषिकाणां भयं भौमे मन्दे शलभकीटयोः ॥१७२॥
न वापयेत्तिथौ रिक्ते क्षीणे सोमे विशेषतः ।
एवं सम्यक् प्रयुञ्जानः शस्यवृद्धिमवाप्नुयात् ॥१७३॥
5 ज्येष्ठान्ते त्रिदिनं सार्द्धमाषाढादौ तथैव च ।
वपनं सर्वशस्यानां फलार्थी कृषकस्त्यजेत् ॥१७४॥
वृषान्ते मिथुनादौ च त्रीण्यहानि रजस्वला ।
बीजं न वापयेत्तत्र जनः पापाद् विनश्यति ॥१७५॥
तथा च—
10 मृगशिरसि निवृत्ते रौद्रपादेऽम्बुवाची
भवति ऋतुमती क्ष्मा वर्जयेत्त्रीण्यहानि ।
यदि वपति कृषाणः क्षेत्रमासाद्य बीजं
न भवति फलभागी दारुणश्चात्र कालः ॥१७६॥
2 A शनौ (B नन्दे) for मन्दे. D नानारोग for मूषिकाणां.
3 A कारयेत् for वापयेत्. D चन्द्रे for सोमे.
4 A शस्यं (?) for सम्यक्.
5 A, C द्वि for त्रि. D omits the the line.
Note : Bet. 4 and 5, B reads तथा च.
6 Omitted by D. In place of this line, C reads—बीजस्य रोपणं
कार्यमन्यत्न लभ्यते जलम् ।
7 Omitted by C, D
Note :, Bet. 6 and 7, B reads तथा च वराहः.
8 A reads the line thus—बीजवापो न कर्तव्यो जातं वीजं विनश्यति । Both
C and D omit the line.
9 To this D adds गर्गः.
11 B भास्करे for वर्जयेत्. D ऋतुमती खलु पृथ्वी.
13 A शस्यचाण्डालपाकः ( D सस्य चाण्डालतुल्यं ) for दारुण...कालः
B लाभो for भागी. C चैव for चात्र.

४४. कृषिपराशरः
हिमवारिनिषिक्तस्य बीजस्य तन्मनाः शुचिः ।
इन्द्रं चित्ते समाधाय स्वयं मुष्टित्रयं वपेत् ॥ १७७॥
कृत्वा धान्यस्य पुण्याहं कृषको हृष्टमानसः ।
प्राङ्मुखः कलसं धृत्वा पठेन्मन्त्रमनुत्तमम् ॥ १७८॥
वसुन्धरे महाभागे बहुशस्यफलप्रदे । 5
देवराज्ञि नमोऽस्तु ते शुभगे शस्यकारिणि ॥ १७९॥
रोहन्तु सर्वशस्यानि काले देवः प्रवर्षतु ।
सुस्था भवन्तु कृषका धनधान्यसमृद्धिभिः ॥ १८०॥
1 A हेम for हिम. B reads the line thus—हिमेन वारिणा सिक्तं बीजं
शान्तमनाः शुचिः. D reads it with variations at a different place
(See footnote 7 under v. 169)
2 D वपनं तु समाचरेत् for स्वयं...वपेत्.
1-2 Appear to have been attributed by Raghunandana, in
Jyotistattva (Smṛti-tattva, I. p. 688), to Devala with विलिप्तस्य
for निषिक्तस्य, बीजस्योन्नयतः for बीजं तन्मनाः
3 B, C कृषका हृष्टमानसाः for कृषको...मानसः. C कृपका वपेच्च (?) for
पुण्याहं कृषका. D reads the line thus—ततः क्षेत्रं समासाद्य कृषकाधिष्ट
( ०हृष्ट ? ) मानसः ।
4 B, C ०मुखाः for ०मुखः. B पठेयुर्मन्त्रमुत्तमम् for पठेन्मन्त्रमनुत्तमम्.
C कृत्वा ( D स्थाप्य ) for धृत्वा. D पठित्वा मन्त्रमुत्तमम् for पठे...मम्.
5 A ओं वसुधे शिवदे भद्रे ( B वसुधे हेमगर्भासि ) for वसु...भागे. D शिवे
मातः for महाभागे.
4-5 Attributed by Raghunandana, in the above work, p. 688,
to Devala, with गृह्य for धृत्वा, इमं मन्त्रमुदीरयेत् for पठे...मम् and
त्वं वै वसुन्धरे सीते बहुपुष्पफलप्रदे for line 5.
6 B reads—वसुपूज्ये नमस्तुभ्यं वसुपूर्णास्तु मे कृषिः. C तुभ्यं for अस्तुते
D देवाराध्य ( ध्ये ? ) for देवराज्ञि, तेऽस्तु for अस्तु ते, शुभदे for शुभगे.
7 In place of this line, B reads—रोपयिष्यामि धान्यानां वृष्टबीजानि
प्रावृषि. D reads the line thus—रोपिणो (?) सर्वसस्यानां कालोदरः
प्रसीदतु. This line is attributed to Devala in the Jyotistattva,
p. 688.
8 D समन्विताः for समृद्धिभिः.

कृषिपराशरः ४५
कृत्वा तु वपनं क्षेत्रे कृषकान् घृतपायसैः ।
भोजयित्वा सुभोज्येन निर्विघ्ना जायते कृषिः ॥१८१॥
अथ मयिकादानम्—
बीजस्य वपनं कृत्वा मयिकां तत्र दापयेत् ।
5 तद्भावेन बीजानां समजन्म न जायते ॥१८२॥
अथ रोपणविधिः—
वपनं रोपणं चैव बीजं स्यादुभयात्मकम् ।
वपनं रोगनिर्मुक्तं रोपणं सगदं सदा ॥१८३॥
न वृक्षरूपं धान्यानां बीजाकर्षणमाचरेत् ।
10 न फलन्ति दृढाः सर्वे बीजाः केदारसंस्थिताः ॥१८४॥
1 A रोपणं for वपनं. B इति प्रणम्य वसुधां for कृत्वा...क्षेत्रे.
D संयताः क्षीरभोजनम् for कृषकान्...पायसैः.
Note: Bet. 2 and 3, B adds—वासतो नित्यवर्षी स्यान्नित्यवर्षीस्तु तोयदाः ।
शस्यसम्पत्तयः सर्वाः सफलाः सन्तु नीरुजः ॥
2 B गृही भूरि निर्विघ्नां कुरुते कृषिम् for सुभोज्येन...कृषिः. C यदा देवि for
सुभोज्येन. D तस्माद्वदमुखी च स्यात् for भोजयित्वा सुभोज्येन.
3 B, D मदिका for मयिका.
Note: Bet 4 and 5, C adds—रक्तबीजं वपेत् क्षेत्रे सूर्ये भौमेऽथ भूपतौ ।
चन्द्रे शुक्रे शुक्लधान्यं पीतं सौम्ये गुरावपि ॥ कृष्णधान्यस्य यद्बीजं वपेत्तच्च शनौ
नृपे । एतद् व्यस्तं न कर्तव्यं फलहानिफलादिह ॥
4 B, D मदिकां for मयिकां. C, D धान्यस्य for बीजस्य.
5 B विनामदिप्रदानेन for तद्भावने बीजानां. C शस्य for सम.
D omits the line.
6 Omitted by A. B inserts धान्य bet. अथ and रोपण.
C विधानम् for विधिः.
8 A दोष ( B, C गद ) for रोग. B विदुः ( D स्मृतम् ) for सदा.
9 B रूप for रूपं. C बीजारोपणं for बीजाकर्षणं. D नो for न, बीज
for बीजा.
10 B drops सर्वे, and inserts वृद्धाः bet. बीजाः and केदार. C च सत्कार-
होनाः केदारभूमयः for दृढाः...संस्थिताः. D reads the line thus—
फलेच्छुकता (?) लब्धं केदारे वीजंमंस्थितम्.

४६ कृषिपराशरः
हस्तान्तरं कर्कटे च सिंहे हस्तार्द्धमेव च ।
रोपणं सर्वशस्यानां कन्यायां चतुरङ्गुलम् ॥१८५॥
अथ धान्यकट्टनविधिः—
आषाढे श्रावणे मासि धान्यमाकट्टयेद्बुधः ।
अनाकट्टं तु यद्धान्यं यथा बीजं तथैव हि ॥१८६॥ 5
कर्कटे कट्टयेद्धान्यमवृष्टौ कृषितत्परः ।
भाद्रे चार्द्धफलप्राप्तिः फलाशा नैव चाश्विने ॥१८७॥
न निम्नभूमौ धान्यस्य कुर्यात् कट्टनरोपणे ।
न च सारप्रदानं तु तृणमात्रं तु शोधयेत् ॥१८८॥
1 A तस्यार्द्धं for हस्तार्द्धं. D हस्तात् त्रयं for हस्तान्तरं, च धनुभनयोः (?)
for हस्तार्द्धं...च.
2 B धान्यानां for शस्यानां. D च महत्फलं for चतुरङ्गुलम्.
3 B धान्यकट्टनम् ( C धान्यकचवालवपनम् ) for धान्य...विधिः. D reads the
line as—अथ धान्याकारः।
4 A प्रधानं कट्टनं स्मृतं for धान्य...बुधः. B चैव ( D वापि ) for मासि.
C कट्ट्वा वपेद्बुधः for आकट्टयेद्बुधः. D आवर्तयेद् for आकट्टयेत् ।
5 A, B अनाकृष्टं ( D अनाकारि ) for अनाकट्टं. A जाति for बीजं, च
( also D ) for हि.
6 B, C भाद्रे च for कर्कटे. C कट्टापयेत् for च कट्टयेत्. D omits the
line.
7 A फलशून्यमथाश्विने for फलाशा...चाश्विने. C कार्तिके for आश्विने,
D फलं प्रोक्तं for फलप्राप्तिः, कन्यके for चाश्विने. Before this line,
D reads—भाद्रे चावर्तितं धान्यं सम्पूर्णं फलवद्भवेत्। आश्विने कार्तिके
चैव तृणार्थं फलवर्जितम् ॥
8 B विह्व ( C अरिन्द ? ) for निम्न. B धान्यानां for धान्यस्य. D omits
the line.
9 C च for first तु, हि for last तु. D omits the line, and reads
instead वन्ध्यं फलं विजानीयाद्धान्यं चेत्तत्र रोपितं।

कृषिपराशरः ४७
अथ धान्यनिस्तृणीकरणम्—
निष्पन्नमपि यद्धान्यं न कृतं तृणवर्जितम्।
न सम्यक् फलमाप्नोति तृणक्षीणा कृषिर्भवेत् ॥१८९॥
कुलीरभाद्रयोर्मध्ये यद्धान्यं निस्तृणं भवेत् ।
तृणैरपि तु संपूर्णं तद्धान्यं द्विगुणं भवेत् ॥१९०॥
द्विवारं आश्विने मासि कृत्वा धान्यं तु निस्तृणम् ।
अथ पाकविहीनं हि धान्यं फलति माषवत् ॥१९१॥
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन निस्तृणां कारयेत् कृषिम् ।
निस्तृणा हि कृषाणानां कृषिः कामदुघा भवेत् ॥१९२॥
1 C drops धान्य. D वितृणो for निस्तृणो.
2 B अकृत्वा ( C कुर्यात् ) for न कृतं.
3 In place of this line, A, D read कुलीरभाद्रयोर्मध्ये तद्धान्यं निष्फलं
( C निस्तृणं ) भवेत्.
5 A omits the line. C च for तु.
Note : A reads line 8 in place of l. 6, and reads l. 6 after the
line द्विवारं भाद्राश्विनयोः कुर्याद् धान्यं तु निस्तृणं inserted bet. कुलीर etc.
and निष्पन्नं etc.
6 C धान्यस्य for धान्यं तु, A भाद्राश्विनयोः for आश्विने मासि.
7 C फलं for धान्यं, माम for माष.
7-9 Omitted by A.
Note : For the verses from 189-192, D reads the following
verses :—विपद्यं स्यात् तद्धान्यं यदि तृणविवर्धितम् । कुलीरभाद्रयोर्मध्ये
तस्मात्तृणानि शोधयेत्।। तृणैरपि च संपूर्णं यद्धान्यं वितृणीकृतम् । संपूर्णं
फलवत्सस्यं कृषाणाः फलभागिनः ।। कुलीरभाद्रयोर्मध्ये तस्मात् सर्वं सुनिश्चितम् ।
यत्नतो बोधयित्वा तु धान्यं कुर्यान्निरामयम् ॥ न च सारप्रदानं तु तृणमात्रं
तु शोधयेत् । श्रावणे यत्नतः कुर्यान्नचेत्सिंहे समाचरेत् ॥ तृणौघैः परिपूर्णं
चेत् कृषिः फलवती कथम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वितृणां कारयेत् कृषिम् ॥
निस्तृणाहिकृषाणेन कृषिः कामदुघा भवेत् । धनधान्यसमायुक्ताः कृषाणाः फल-
भागिनः ॥

४८ कृषिपराशरः
अथ भाद्रजलमोक्षणम्—
नैरुज्यार्थं हि धान्यानां जलं भाद्रे विमोचयेत् ।
मूलमात्रार्पितं तत्र कारयेज्जलरक्षणम् ॥१९३॥
भाद्रे च जलसंपूर्ण धान्यं विविधबाधकैः ।
प्रपीडितं कृषाणानां न दत्ते फलमुत्तमम् ॥१९४॥ 5
अथ धान्यव्याधिखण्डनमन्त्रः—
ओं सिद्धिः श्रीगुरुपादेभ्यो नमः । स्वस्ति हिमगिरिशिखरशङ्खकुन्देन्दु-
धवलशिलातटात् नन्दनवनसमायतनात् परमेश्वरपरमभट्टारकमहाराजाधि-
राजश्रीमद्रामपादा विजयिनः समुद्रतटे अनेकशतसहस्रवानरगणमध्ये
खरनखरचरणोर्द्ध लांगूलं पवनसुतं वातवेगं परचक्रप्रमथनं श्रीमद्धनूमन्तमा- 10
ज्ञापयन्ति कुशलमम्यस्य—
अमुकगोत्रस्य श्रीअमुकस्य क्षेत्रखण्डमध्ये वाता भाम्भा भान्ती...(?)
शाङ्गीगान्धीपाण्डरमुण्डीधूलीशृङ्गारीकुमारीमडकादयः । अजाचटकशुक-
शूकरमृगमहिषवराहपतङ्गादयश्च सर्वे शस्योपघातिनो यदि त्वदीयवचनेन
तत् क्षेत्रं न त्यजन्ति तदा तान् वज्रलांगूलेन ताडयिष्यसीति ओं आं 15
घां घीं घूं घः *
1 B, D अथ भाद्रे जलमोचनम्.
2 A, C तु for हि. D निरुजार्थं for नैरुज्यार्थं.
3 B मूलमात्रं तु संस्थाप्य for मूल...तत्र, मोक्षणं for रक्षणम्. D ०म.प्यायितं
(?) for मात्रार्पितं. C omits the line.
4 Omitted by C. D चेत् for च.
5 B धत्ते for दत्ते. D पूरितं, कृषाणो हि नादत्ते for कृषाणानां...दत्ते.
6 C अथ धान्यखण्डनार्थं मन्त्रः. D अथ धान्यादिबाधाकाखण्डनार्थं मन्त्रः.

• The incantation is substantially the same in all the versions
  with minor variations.
  After line 15, B adds इमं मन्त्रं विल्वकण्टकेन केतकीदले लिखित्वा मुक्त-
  केशोमादित्यवारे क्षेत्रस्यैशान्यां शस्यमध्ये मञ्जरीषु बन्धयेत् । मतान्तरे धान्य-
  व्याधिखण्डनमन्त्रः । (In view of the fact that the mantra has no
  practical interest or importance, and it can be read in print,
  it is not reproduced here). For another version of this
  incantation, see Jyotistattva, p. p. 689-690.