कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

३८ कृषिपराशरः
हले प्रवाहमाणे तु शकृन्मूलं भवेद् यदा ।
शस्यवृद्धिः शकृत्पाते मूत्रे वन्ध्या प्रजायते ॥१५१॥
हलप्रसारणं येन न कृतं मृगकुम्भयोः ।
कुतस्तस्य कृषाणस्य फलाशा कृषिकर्मणि ॥१५२॥
हलप्रसारणं नैव कृत्वा यः कर्षणं चरेत् । 5
केवलं बलदर्पेण स करोति कृषिं वृथा ॥१५३॥
1 B प्रवह for प्रवाह, transposes भवेद् यदा. C हल for हले, मूत्रसमागमे
( also D ) for सूत्रं···यदा.
Note: Bet. lines 4 and 5, B reads—प्रवाहान्मुक्तमात्रं तु गौरैकः
खनते यदि । अन्यस्य लेहनं कुर्यात् तदा शस्यं चतुर्गुणम् ॥
2 C वन्ध्या मूत्रेण जायते for मूत्रे...जायते.
3 D नो for न, माघ for मृग. Before this line, C adds the following
verses under the remark तथालान्यमतम्: —
हलपुण्याहकाले च वृषभो मूत्रमुत्सृजेत् । पुरीषमुत्सृजेद्वापि तदास्युः सर्वसम्पदः ॥
वृषभौ पातितौ जानुपतितौ हलकर्मणि । नानादुःखभयं तत्र कर्षकस्य न संशयः ॥
ईशाभंगे भयं दुःखं योत्रच्छेदे पलायनम् । शलौ राजभयं प्रोक्तं लाङ्गले धनहीनता ॥
फालभङ्गे महद्दुःखं युगभङ्गे तथैव च । रेखासूतूपादयेद् यस्तु कूर्ममर्कटवृश्चिकम् ॥
गृहिणीरोगसंयुक्ता सर्वोपद्रवमादिशेत् । हलप्रयुज्यमाने तु यदि क्षेत्ते चरन् वृषः ॥
एका गौम्र्रियते तत्र अथवा प्राणसंशयः । हले तु योजिते क्षेत्ते यत्न श्वासं
करोति गौः ॥ तत्न स्याद्द्विगुणं सस्यमवश्यं मुनिभाषितम् ॥ अथव (वा ?) ल
(न ?) र्दते तत्र दृष्ट्वा च वृषभान्तरम् । सस्यं चतुर्गुणं तत्र भवेत्येव न संशयः ॥
क्रोडं लिहेद् यदा तत्र सस्यमक्षयमादिशेत् । मूत्रं तत्र प्रकुर्वाणो विविधां
वृष्टिमादिशेत् ॥
4 C कृत (?) for कुत. D कृषिकर्मण्या for कृषाणस्य.
5 A चैव for नैव. C reads the line thus—हलप्रसारणं कृत्वा कर्षणं यः
पुनश्चरेत्. D येव कृत्यजः for नैव···यः.
6 A transposes कृषिं वृथा. C मृषा (D मुदा) for वृथा. D बलमर्धेन
for बलदर्पेण.