कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

कृषिपराशरः ११
गोहितः क्षेत्रगामी च कालज्ञो बीजतत्परः ।
वितन्द्रः सर्वशस्याढ्यः कृषको नावसीदति ॥८३॥
अथ वाहनविधानम्—
कृषिं च तादृशीं कुर्याद्यथा वाहान्न पीडयेत् ।
वाहपीडार्जितं शस्यं गर्हितं सर्वकर्मसु ॥८४॥
वाहपीडार्जितं शस्यं फलितं च चतुर्गुणम् ।
वाहनिःश्वासवातेन तद्द्रुतं च विनश्यति ॥८५॥
गुडकैर्यवसैर्धूमैस्तथान्यैरपि पोषणैः ।
वाहाः क्वचिन्न सीदन्ति सायं प्रातश्च चारणात् ॥८६॥
1 A कालबोज for कालज्ञो. D बालको (an obvious error) for
कालज्ञो ।
2 The first word in A is illegible. C सस्यग्रहणदक्षश्च for वितन्द्रः
सर्वशस्याढ्यः. D सुशिष्य for वितन्द्रः ।
3 A वाहपालनविधिः for वा...नम्. D inserts पालन bet. वाहन and
विधानम् ।
4 A एतादृशीं विद्यात् for च...कुर्यात् ।
5 C, D पितृदेवयोः for सर्वकर्मसु ।
6 C reads वाहपीडोज्झितं शस्यं फलत्येव चतुर्गुणम् ।
7 A द्रुतमेव for तद्द्रुतं च. B reads वाहनिःश्वासविफलः कृषको निःस्वतां
व्रजेत्. C दोषेण for वातेन. D reads the line thus वाहनिःश्वासात्फलं
कृतं सर्वं च नश्यति ।
8 A गुग्गुलैः, अपि and पोषणैः transposed. B गुण्डकैः for गुग्गुलैः.
C यवगोधूमै for यवसधूमै ।
9 C हीयन्ते for सीदन्ति ।
8-9 Omitted by D which reads instead—स च दारिद्र्यदोषेण पृथिव्यां
भ्रमति ध्रुवम् । चतुर्दिक्षु महादुःखी यो वाह्वान् परिपीडयेत् । वाहा दुःखं
न दीयन्ते सायं प्रातश्च वारणात् ॥

१४ कृषिपराशरः
गोशाला सुदृढा यस्य शुचिर्गोमयवर्जिता ।
तस्य वाहा विवर्द्धन्ते पोषणैरपि वर्जिताः ॥८७॥
गोशकृन्मूत्रलिप्ताङ्गा वाहा यत्र दिने दिने ।
निःसरन्ति गवां स्थानात् तत्र किं पोषणादिभिः ॥८८॥
पञ्चपदा तु गोशाला गवां वृद्धिकरी स्मृता । 5
सिंहगेहे कृता सैव गोनाशं कुरुते ध्रुवम् ॥८९॥
कांस्यं कांस्योदकं चैव तप्तमण्डं मषोदकम् ।
कार्पासशोधनं चैव गोस्थाने गोविनाशकृत् ॥९०॥
1 Before this line, B reads अथ गोशालाविधानम्. D शोभना for
सुदृढा, वर्द्धिते for वर्जिता ।
2 A गावो for वाहा.
D गावस्तस्य च वर्द्धन्ते for तस्य...विवर्द्धन्ते ।
3 A गावो for वाहा. B शकृन्मूत्रविलिप्ताङ्गा for गो...लिप्ताङ्गा. C लिप्ताश्च
( D संलिप्ता ) for लिप्ताङ्गा ।
4 C निश्वसन्ति for निःसरन्ति, स्थाने for स्थानात्.
D पोषणादिकं for ०दिभिः ।
5 B पञ्चपञ्चायता शाला for पञ्च...शाला, मता for स्मृता ।
6 Omitted by A. B ०स्थाने for ०गेहे.
C गोशालां ह्रियते for गोनाशं कुरुते.
D सिंहे गोष्ठीकृत ( ता ? ) for सिंह...कृता ।
7 A तण्डुलस्योदकं ( B तण्डुलानां जलं ) for कांस्यं कांस्योदकं. D तप्तमदो (?)
for तप्तमण्डं ।
Bet. 6 and 7, B reads सिंहगेऽहर्पतीं चैव गोशालां कुरुते यदि । प्रमादान्मन्द-
बुद्धिस्वाद् गवां नाशो भवेत्तदा ॥ A also reads this verse in the same
place with the following variants सिंहगेहे कृते for सिंह...पतौ.
8 B कार्पासास्थिस्तुषं for कार्पासशोधनं.
C गोशाले च विनाशकृत् for गो...कृत.
D चापि for चैव, गोस्थो गोषु नाशकृत for गो...कृत ।

कृषिपराशरः २५
संमार्जनीं च मुसलमुच्छिष्टं गोनिकेतने ।
कृत्वा गोनाशमाप्नोति तत्राजबन्धनाद् ध्रुवम् ॥९१॥
गोमूत्रजालकेनैव यत्रावस्करमोचनम् ।
कुर्व्वन्ति गृहमेधिन्यस्तत्र का वाहवासना ॥९२॥
विलन्धिं गोमयस्यापि रविभौमशनेर्दिने ।
न कारयेद् भ्रमेणापि गोवृद्धिं यदि वाञ्छति ॥९३॥
वारत्रयं परित्यज्य दद्यादन्येषु गोमयम् ।
शनिभौमार्कवारेषु गवां हानिकरः स्मृतः ॥९४॥
सन्ध्यायां तु गवां स्थाने दीपो यत्र न दीयते ।
स्थानं तत्कमलाहीनं वीक्ष्य क्रन्दन्ति गोगणाः ॥९५॥
1 संमार्जनीमुसलं च for स···मुसलं.
B अशनं for मुसलं ।
D भुक्तोच्छिष्टं for उच्छिष्टं गो ।
2 B तथा तत्राजबन्धने for तत्राज···ध्रुवम, C स्थानादन्यत्र बन्धनात् for
the same portion, D तथा तत्राजबन्धनम् ।
3 A तत् for तत्र, शोधनं for मोचनम्. C यदा अञ्चर (?) for यत्रावस्कर.
D चैव for ०नैव ।
4 C परिदेवना for वाहवासना, D वाहनाशनं for the same portion.
5 C विलन्धं ( D विलोपं ) for विलन्धि. A, D शनैः for शनेः ।
6 A प्रयत्नेन for भ्रमेणापि ।
7 Omitted by A.
8 Omitted by A. B विलम्ब्य शनिभौमेषु for शनि···वारेषु. C नाशकरः
पुनः for हानि···स्मृतः. D विलेपं शनिभौमेषु for शनि···वारेषु, ०करं
स्मृतं for ०करः स्मृतः ।
9 A सन्ध्याद्वये तु गो ( B सन्ध्याकाले च गो, C सन्ध्याद्वयेगवा ) for सन्ध्यायां
तु गवां. A विध्यते for दीयते ।
10 A तन्न प्रभां for तत्कमला, दृष्ट्वा क्रन्दति गोगणः for वीक्ष्य···गणाः.
C कर्मणा for कमला, धनाः for गणाः ।
४

२६ कृषिपराशरः
हलमष्टगवं प्रोक्तं षड्गवं व्यावहारिकम्।
चतुर्गवं नृशंसानां द्विगवं तु गवाशिनाम् ॥९६॥
नित्यं दशहले लक्ष्मीर्नित्यं पञ्चहले धनम् ।
नित्यं तु त्रिहले भक्तं नित्यमेकहले ऋणम् ॥९७॥
आत्मपोषणमात्रं तु द्विहलेन च सर्वदा । 5
पितृदेवातिथीनां च नान्नदाने भवेत् क्षमः ॥९८॥
अथ गोपर्वकथनम्—
गोपूजां कार्तिके कुर्याल्लगुडप्रतिपत्तिथौ ।
बद्ध्वा श्यामलतां शृङ्गे लिप्त्वा तैलहरिद्रया ॥९९॥
1 Before this line, D reads अथ हव ( हल ? ) निरूपणम्.
A, B व्यवसायिनां for व्यावहारिकम्. B धर्म्यं for प्रोक्तं ।
2 B च for तु ।
1-2 Attributing these lines to Hārīta, in Jyotiṣtattva (Smṛti-tattva,
I, p. 703), with अष्टागवं धर्महलं for हल...प्रोक्तं, जीविताथिनाम् for
व्यवहारिणाम्, ब्रह्मघातिनां for तु गवाशिनाम्, Raghunandana says that
such is the reading in the Viṣṇudharmottara.
4 A च for तु. C द्वि for त्रि, भुक्तं for भक्तं. D त्रिहले भुक्तिमात्रं तु for
नित्यं...भक्तं ।
3-4 Attributed by Raghunandana, in the same book, p. p. 688-
689, to the Rāja-mārtaṇḍa.
5 Omitted by C. D भवेन्नरः (?) for च सर्वदा ।
6 A तु for च.
B पुष्ट्यर्थं सोऽक्षमो भवेत् for नान्न...क्षमः ।
8 A, C पर्वे for पूजां.
A मासि for कुर्यात् ।
9 A ॰लताः for लतां. B स्कन्धे for शृङ्गे. C वाह fur बद्ध्वा, संलिप्य तेन
दोषया (?) for लिप्त्वा...हरिद्रया. D नित्य ( नृत्य ? ) गीतैश्च कौतुकैः for
लिप्त्वा...हरिद्रया ।

[Page 27]

कृषिपराशरः
२७

कुङ्कुमैश्चन्दनैश्चापि कृत्वा चाङ्गे विलेपनम् ।
उद्यम्य लगुडं हस्ते गोपालाः कृतभूषणाः ॥१००॥
ततो वाद्यैश्च गीतैश्च मण्डयित्वाम्बरादिभिः ।
भ्रामयेयुर्वृषं मुख्यं ग्रामे गोविघ्नशान्तये ॥१०१॥
गवामङ्गे ततो दद्यात् कार्तिकप्रथमे दिने ।
तैलं हरिद्रया युक्तं मिलित्वा कृषकैः सह ॥१०२॥
तप्तलोहैं दिने तस्मिन् गवामङ्गेषु दापयेत् ।
छेदनं च प्रकुर्वीत लाङ्गूलकचकर्णयोः ॥१०३॥
सर्वा गोजातयः सुस्था भवन्त्येतेन तद्गृहे ।
नानाव्याधिविनिर्मुक्ता वर्षमेकं न संशयः ॥१०४॥

[Footnotes / Critical Apparatus]

1 A चैवांगलेपनं for चांगे विलेपनम्. C चांगापलेपनं ( चांगोपलेपनं ? ) for the same portion. D भृङ्गे for चाङ्गे ।
2 C पुच्छे for हस्ते, गोशाला: for गोपालाः ।
3 B, C नृत्यैः for गीतैः. D अथ वाद्यैर्नृत्यगीतैः for ततो...गीतैश्च, सुखादिभिः for अम्बरादिभिः. C reads this line before L 1.
4 A, C भ्रामयेत् परमं सौख्यं for भ्रामयेयु... मुख्यं. D भ्रमगो तृतीयं ग्रामविघ्नशान्तये ततः ।
5 A तथा for ततो, अभ्रजद्वयं (?) for अम्भसा सह. B तद्वा for ततो. C वैशाखस्याम्भसा सह for कार्तिकप्रथमेदिने ; मस्तके तु गवां for गवा...ततो. D मध्ये for अङ्गे ; वैशाखस्या...(last four letters corrupt) for कार्तिक...दिने ।
6 B कुङ्कुमैः ( D कर्षकैः ) for कृषकैः. C omits the line.
7 B reads तप्तलौहादिकं तत गवामंगे प्रदापयेत्. D अंगे प्रतापयेत् for अंगेषु दापयेत् ।
8 A तु ततः कुर्यात् for च प्रकुर्वीत. B लोम्नां लाङ्गूल for लाङ्गूलकच. C प्रकुर्वन्ति for प्रकुर्वीत, लाङ्गुलस्य च for लाङ्गूलकच ।
9 A सर्वा गौर्जायते तेन सुस्था भवन्ति तद्गेहे. D तदा for सर्वा ।
10 C नाश for नाना ।

२८ कृषिपराशरः

अथ गोयात्राप्रवेशौ—
पूर्वात्रयं धनिष्ठा च इन्द्राग्निसौम्यवारुणाः ।
एते शुभप्रदा नित्यं गवां यात्राप्रवेशयोः ॥१०५॥
त्रिषूत्तरेषु रोहिण्यां सिनीवाली चतुर्दशी ।
पुष्यश्रवणहस्तेषु चित्रायामष्टमीषु च ॥१०६॥
गवां यात्रां न कुर्वीत प्रस्थानं वा प्रवेशनम् ।
पशवस्तस्य नश्यन्ति ये चान्ये तृणचारिणः ॥१०७॥
अर्कार्किकुजवारेषु गवां यात्राप्रवेशयोः ।
गमने गोविनाशः स्यात् प्रवेशे गृहिणोवधः ॥१०८॥
अथ गोमयकूटोद्धारः—
माघे गोमयकूटं तु संपूज्य श्रद्धयान्वितः ।
शोभने दिवसे ऋक्षे कुद्दालैस्तोलयेत्ततः ॥१०९॥

1 A कथनं for प्रवेशौ. B गवां for गो. D प्रवेशकथनं for प्रवेशौ ।
2 A शाकसौम्याग्नि for इन्द्राग्नि...वारुणाः. C इन्द्राग्नो for इन्द्राग्नि. D त्रय
for त्रयं, धनिष्ठेद्रानैन्द्राग्नि for धनिष्ठा...म्नि ।
4 A कुहूस्तथा for चतुर्दशी. B उत्तरात्रय for त्रिषूत्तरेषु ।
5 C श्रवेणाहत्तशकेषु for पुष्य...हस्तेषु. D श्रवणे पाण्य (?) हस्ते च आद्रायां
for पुष्य...चित्राया ।
6 A reads गवां यात्रां प्रकुर्व्वन्ति प्रवेशं वा कथंचन. D स्वस्थाने for प्रस्थानं ।
7 A हलधारिणः for तृणचारिणः. D तेन for तस्य, पशुजातयः for
तृणचारिणः ।
9 A विनाशः स्याद् गवां गेहे for गमने...स्यात्.
C गृहिणी for गृहिणो ।
10 D omits कूट ।
11 A च for तु, कृषितत्परः for श्रद्धयान्वितः .
D सिद्धया (?) for श्रद्धया ।
12 B सारंशुभदिनं प्राप्य ( D सार' शोभनदिवसे ) for शोभने...ऋक्षे.
C चैव for ऋक्षे ।

कृषिपराशरः २६
रौद्रे संशोष्य तत् सर्व्वं कृत्वा गुण्डकरूपिणम्।
फाल्गुने प्रतिकेदारे सारं गर्ते निधापयेत् ॥११०॥
ततो वपनकाले तु कुर्यात् सारविमोचनम्।
विना सारेण यद्धान्यं वर्द्धते फलवर्जितम् ॥१११॥
5 अथ हलसामग्रीकथनम्—
ईषायुगहलस्थाणुर्निर्योलस्तस्य पाशिकाः।
अड्डचल्लश्च शौलश्च पच्चनी च हलाष्टकम् ॥११२॥
पञ्चहस्ता भवेदीषा स्थाणुः पञ्चवितस्तिकः।
सार्द्धहस्तस्तु निर्योलो युगं कर्णसमानकम् ॥११३॥
1 A रूपणं (?) (C रूपकं) for रूपिणम्. C सारं for सर्व्वं, गुण्डुक (D
गुरिडक) for गुण्डक।
2 B गर्तं कृत्वा for सारं गर्ते।
3 C अत्र परकाले for वपनकाले।
4 B, C, D न फलत्यपि for फलवर्जितम्.
C कुर्वते for वर्द्धते।
5 A omits कथनम्।
6 B ईशोयुगो हल (C ईशोयुगं हलं) for ईषा...हल. A निर्योनि (?)
(C निर्योगः) for निर्योल, A, C पालिका for पाशिकाः. D reads the
line thus—सायुग्मं हलस्थाणुनिर्याणस्तस्य पूलिका. For construction
of 'īṣā', see Bṛhat-saṃhitā 78.27 and comm. thereon.
7 A reads the line thus—अतोबन्धः शालीकं च प्राजनं चेति चाष्टकम्।
C ममीनश्च for शौलश्च, पाचनी fot पच्चनी, जोति (चेति ?) चाष्टकम्।
D...(?) सलिलप्राजनि तेजनी च (?)
8 B, C, D हस्तो for ०हस्ता. B, C ईशः for ईषा।
9 A सार्द्धहस्तं तुनिर्योनि.
B युगः कर्णसमानकः.
C च for तु, निर्योगो for निर्योल.
D reads सार्द्धहस्तरकनिर्याणं युग्मकर्णममात्मकम्।

३० कृषिपरारशः
निर्योलःपाशिका चैव अङ्गचल्लस्तथैव च ।
द्वादशाङ्गुलमानौ तौ शौल्योऽरत्निप्रमाणकः ॥११४॥
सार्द्धं द्वादशमुष्टिर्वा कार्या वा नवमुष्टिका ।
दृढा पञ्चनिका ज्ञेया लोहाग्रा वंशसंभवा ॥११५॥
आबद्धो मण्डलाकारश्चतुःपञ्चाशदङ्ग लः । 5
योक्त्रं हस्तचतुष्कं स्यात् रज्जुः पञ्चकरात्मिका ॥११६॥
पञ्चाङ्गुल्यधिको हस्तो हस्तो वा फालकः स्मृतः ।
अर्कस्य पत्रसदृशी फालिका तु नवाङ्गुला ॥११७॥
एकविंशतिशल्यस्तु विद्धकः परिकीर्तितः ।
नवहस्ता तु मदिका प्रशस्ता सर्वकर्मसु ॥११८॥ 10
1 A अतिवन्ध for अङ्गचल्ल. C नियोग, चेति for चैव. A नियोनि पालिका
for नि...पाशिका. D निर्याणकालिका for निर्योलपाशिका ।
2 A तु for तौ, शलोकं हस्तमानकं for शौलो...माणकः . D reads the
line as—अङ्गुल्यो ( अङ्गुल्यो ? ) द्वादश एते सलिलोन्धुप्रमाणकः ।
4 A प्राजनिका ( C पाचनिका, D पाञ्चालिका ) for पञ्चनिका. C विज्ञैः
( D रिक्ता ) for ज्ञेया ।
5 B स्मृतः पञ्चदशाङ्गुलः for चतुः...अङ्गुलः. C, D कुण्डल for मण्डल.
D आबन्धः ( B आबन्धो ) for आबद्धः, दशपञ्चाङ्गुल ( लः ? ) स्मृतः ।
6 A अङ्कजं ( ? ) वान ( ण ? ) हस्तकम् for रज्जु...त्मिका, B च for स्यात्.
C कडकः पञ्चहस्तकः for रज्जुः...त्मिका. D reads या...( ? ) हस्तचतुष्टं
च स्फोटकः पञ्चकात्मकः ।
7 A पञ्चाङ्गुलेनैको हस्तो लोहस्य for पञ्चा...वा, B ॰लाधिको for ॰ल्यधिको.
D पञ्चमाङ्गुलिलो ( ? ) हस्तो लाङ्गलेलो for पञ्चा...वा ।
8 A अर्कपलस्य for अर्कस्य पत्र. B पाशिका for फालिका. D आबन्धः
सदृशः फालो मध्ये चैव for अर्कस्य...तु ।
9 A वैदिक ( D विन्धकः, C विद्रवः ) for विद्धकः. C ॰काङ्गुलि for
॰शल्यस्तु ।
10 B कृषि for सर्व. C मयिका for मदिका. D प्रशस्था for प्रशस्ता ।

कृषिपरशरः ३१
इयं हि हलसामग्री पराशरमुनेर्मता ।
सुदृढा कृषकैः कार्या शुभदा सर्वकर्मसु ॥११९॥
अदृढायुक्तमाना या सामग्री वाहनस्य च ।
विघ्नं पदे पदे कुर्यात् कर्षकाले न संशयः ॥१२०॥
5 अथ हलप्रसारणम्—
अनिलोत्तररोहिण्यां मृगमूलपुनर्वसौ ।
पुष्यश्रवणहस्तासु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१२१॥
हलप्रसारणं कार्यं कृषकैः शस्यवृद्धये ।
शुक्रेन्दुजीववारेषु शशिशस्य विशेषतः ॥१२२॥
10 भौमार्कदिवसे चैव तथा च शनिवासरे ।
कृषिकर्मसमारम्भो राज्योपद्रवमादिशेत् ॥१२३॥
1 D reads इत्थं लाङ्गलसामग्री पराशरमुनिस्मृता ।
2 B, D कर्षकैः for कृषकैः. B, D कृषिकर्मणि for सर्वकर्मसु. D समर्था for
शुभदा ।
3 B ॰युज्यमाना for ॰युक्तमाना, सा for या. C अन्वदृढानुकाया वा for
अदृढा...या ।
4 C कृषकाणां for कर्षकाले. D कृषिकाले ।
5 A हलप्रसारणकथनं (D हलप्रसारकथनम् ) for हल...णम् ।
7 A, B ॰हस्तेषु for ॰हस्तासु, B हाल for हल ।
8 B कर्षकैः for कृषकैः ।
10 A तथापि ( B तथैव ) for तथा च ।
11 A, C राजोपद्रवं for राज्योपद्रवं. D समारम्भे for समारम्भो ।
After this line, C reads बुधबृहस्पतौ चन्द्रे शुक्रे चैव विशेषतः । प्रशस्तं
हलकार्यं च चन्द्रयोगे शुभे दिने ॥ वृषे धनुषि मीने च कन्यामिथुनवृश्चिके ।
वाहयेत्तु बलोवर्दाम्नत्वा पृथ्वीं पराशरम् ॥ वृषे पशुविनाशः कर्कटे जलजाद्-
भयम् । सिंहे शस्यविनाशः स्यात् तुलायां न प(प्र ?) रोहति ॥ मृगे
शस्त्रभयं विद्यात् कुम्भे चैव भयं भवेत् । तस्मात् प्रयत्नेन हलकर्माणि
कारयेत् ।

३२ कृषिपराशरः
दशम्येकादशी चैव द्वितीया पञ्चमी तथा ।
त्रयोदशी तृतीया च सप्तमी च शुभावहा ॥१२४॥
शस्यक्षयः प्रतिपदि द्वादश्यां वधबन्धनम् ।
बहुविघ्नकरी षष्ठी कुहूः कर्षकनाशिनी ॥१२५॥
हन्त्यष्टमी वलीवर्द्दान्नवमी शस्यघातिनी ।
चतुर्थी कीटजननी पतिं हन्ति चतुर्दशी ॥१२६॥
वृषे मीने च कन्यायां युग्मे धनुपि वृश्चिके ।
एतेषु शुभलग्नेषु कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१२७॥
मेषलग्ने पशुं हन्यात् कर्कटे जलजाद्भयम् ।
सिंहे सर्पभयं चैव कुम्भे चौरभयं तथा ॥१२८॥
मकरे शस्यनाशः स्यात्तुलायां प्राणसंशयः ।
तस्माल्लग्नं प्रयत्नेन कृष्यारम्भे विचारयेत् ॥१२९॥
३ C ० क्षयं च प्रतिपत् द्वादशी for ० क्षयः... बन्धनम् ।
४ B कृषक for कर्षक ।
५ A बलीवर्द० for बलीवर्दान् ।
६ B सर्वं for पतिं. After this line, C reads संपूज्याग्निं द्विजं देवं
कुर्याद्धलप्रसारणम् । कृष्णो वृषो हले श्लाघ्यो रक्तो वा कृष्णलोहितौ ॥ वृषो
हलरुचिवर्ज्यश्छिन्नलाङ्गूलकर्णकः । सर्वशुक्लस्तथा वर्ज्यः कृषकैर्हलकर्मणि ॥
अथ पादौ तयोलिम्पौ नवनीतैर्धृतैरपि । उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेणार्घ्यं
प्रदापयेत् ॥ हलप्रसारणं कार्यं नीरुग्भिरपि कर्षकैः । ततोऽपि चार्घ्यमादाय
वासवाय निवेदयेत् ॥
८ B हाल for हल. D नित्य for शुभ ।
९ A हन्ति for हन्यात्. D जलजं for जलजात् ।
१० B चौरभयं for सर्पभयं, सर्पभयं for चौरभयं. D कुर्यात् for चैव, भवेत्
for तथा ।
Note:—Lines 7-10 are read by C at a different place with many
variations. See footnote 11 under V. 123.
11-12 The matter, stated in these lines, is found at a different
place in C (See footnote 11 under V. 123).

कृषिपराशरः ११
शुभेऽर्के चन्द्रसंयुक्ते शुक्लयुग्मेन वाससा ।
स्नात्वा गन्धैश्च पुष्पैश्च पूजयित्वा यथाविधि ॥१३०॥
पृथिवीं ग्रहसंयुक्तां पृथुं चैव प्रजापतिम् ।
अग्नेः प्रदक्षिणं कृत्वा भूरि दत्त्वा च दक्षिणाम् ॥१३१॥
5 फालाग्रं स्वर्णसंयुक्तं कृत्वा च मधुलेपनम् ।
अहेः क्रोडे वामपार्श्वे कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१३२॥
स्मर्तव्यो वासवः शुक्रः पृथुरामः पराशरः ।
संपूज्याग्निं द्विजं देवं कुर्याद्धलप्रसारणम् ॥१३३॥
1 A निर्मल [ D स्रक् ( ? ) गन्ध ] for युग्मेन ।
2 B शुक्लपुष्पैश्च गन्धैश्च for स्नात्वा...पुष्पैश्च.
D गन्धैः सुधूपैश्च for गन्धैश्च पुष्पैश्च. This line, with विधानतः for
यथाविधि, is attributed, in the Jyotistattva (p. 687), to Devala.
3 B हल for ग्रह. D reads the line as पृथिवी ग्रहसंयुक्तं पूर्वं चैव
प्रजापतिम् ।
4 A अग्निं ( D अग्नौ ) for अग्नेः ।
3-4 This verse, with पृथ्वीं च for पृथिवीं, पूजयित्वा for पृथुं चैव, अग्निं
प्रदक्षिणीकृत्य दीयते भूरिदक्षिणा for line 6, has been taken by
Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti-tattva, I, p. 687), from
Devala.
5 A संसृष्टं कृत्वा मधुना च विलेपयेत् for स्वर्ण...लेपनम् ;
D संसृष्टं for संयुक्तं, कृत्वाति for कृत्वा च ।
6 A वाके श्वासे वहमाने ( D वामांसेन वहत्यादौ ) for अहेः...पार्श्वे ।
B हाल for हल ।
7 B व्यासः for शुक्रः.
D पृथुर्बंधुः (?) for पृथुरामः ।
8 B हाल for हल. This line is read by C with the first line of
the following verse (See under V. 126, footnote 6). This
line, with प्रवर्तनम् for प्रसारणम्, is attributed, in the Jyotistattva
(p. 687), to Devala.

३४ कृषिपराशरः
कृष्णौ वृषौ हलग्राह्यौ रक्तौ वा कृष्णलोहितौ ।
मुखपाश्र्वौ तयोलेप्यौ नवनीतैर्घृ'तेन वा ॥१३४॥
उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेणार्घ्यं निवेदयेत् ।
शुक्लपुष्पसमायुक्तं दधिक्षीरसमन्वितम् ॥१३५॥
सुवृष्टिं कुरु देवेश गृहाणार्घ्यं शचीपते ॥१३६॥
निविष्टो विष्टरे भक्तः संस्थाप्य जानुनी क्षितौ ।
प्रणमेद् वासवं देवं मन्त्रेणानेन कर्षकः ॥१३७॥
1 A मध्यमौ for रक्तौ वा. D हले for हल. In C, this line forms a
verse with the last line of the preceding verse as its first line.
2 A मुखपाश्र्वावुभौ for मुख...तयोः. B ज्ञाप्यो for लेप्यो, नवन्त्या च for
नवनीतेः, च for वा. D पार्श्व' for पार्श्वौ, लेंह्यं ( लेप्यं ? ) for लेप्यौ,
नवनीतं घृतं च वा for नवनीतै...वा ।
Note: Bet. lines 1 and 2, D adds प्रयत्नेन वृषानेतान् कृष्यारम्भे
विचारयेत् ।
3 A ◦मुखी for मुखो, प्रदापयेत् for निवेदयेत्. B इन्द्राय for क्षीरेण.
D ऊर्ध्व' पूर्वमुखो for उत्तराभिमुखो ।
Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti-tattva, I,
p. 687), to Devala with प्रदापयेत् for निवेदयेत् ।
Note: Bet. 2 and 3, D adds भग्नशृङ्गं वृषं दुष्टं खुरभग्नं तथैव च
अवशृङ्गं समुत्क्षिप्तं (?) त्यक्त्वा सर्वप्रयत्नतः ।
4 A घृतान्वितं for समन्वितं ।
Note: Bet. 3 and 4, D adds हलपूजां ततः कुर्याद्वृषौ माल्येन वेष्टयेत्
and A reads हलप्रसारणं कार्यं नोद्गृभ्निंऋषकृषकैः । वसुधे हेमगर्भासि
शेषस्योपरिशायिनी । तव पृष्ठे कृषिं कुर्यां गृहाणार्घ्यं धरित्रि मे ॥ ततोऽर्घ्यमपरं
दद्याद्वासवाय महात्मने !
6 A...भक्त्या (?). C निवृष्टभूमिपृष्ठकरः for निविष्टो...भक्तः, जानुना for
जानुनी. D omits the line.
7 Omitted by D.

:
"( See footnote 6, p. 59, and note after footnote 4, p. 62 )."

Let's check the line again:
"हलप्रसारणं कार्यं नाद्भिर्मित्रैश्च वृषकैः" (or "नाद्भिर्मित्रैश्च कृषकैः")
Wait, what is the word before मित्रैश्च?
Is it "नाद्भिर्"? Let's look at it:
न, ा, then द्भिर्:
Wait, look at: न, ा, then there is a repha?
Wait, could it be "नाग्निर्मित्रैश्च"? No, let's look at the letter:
It has a loop like 'द' and below it 'ध' or 'भ'?
Wait, could it be "नाद्भिर्"? In Sanskrit, "नाद्भिः" = न + अद्भिः (not with water)? Or "नाद्भिर्"?
Wait, what about "नाग्निर्मित्रैश्च"? Fire and friends?
Wait, let's look at the letter: could it be "नाग्निर्"?
Wait, 'ग्नि' has 'ग' and 'न'. Here we see a loop at the bottom, like 'भि'. So 'द्भि' or 'ग्गि' or 'द्धि'?
Wait, look at "नाद्भिर्" vs "नाग्निर्":
Notice the bottom loop: it looks like 'भि

३६ कृषिपराशरः
एका जयकरी रेखा तृतीया चार्थसिद्धिदा ।
पञ्चसंख्या तु या रेखा बहुशस्यप्रदायिनी ॥१४३॥
हलं प्रवहमाणं तु कूर्ममुत्पाटयेद् यदि ।
गृहिणी म्रियते तस्य तथा चाग्निभयं भवेत् ॥१४४॥
फालोत्पाटे च भग्ने च देशत्यागो भवेद्ध्रुवम् ।
लांगलं भिद्यते वापि प्रभुस्तत्र विनश्यति ॥१४५॥
ईषाभङ्गो भवेद्वापि कृषकप्राणनाशकः ।
भ्रातृनाशो युगे भग्ने शौले च म्रियते सुतः ॥१४६॥
1 A या सुसिद्धिदा for चार्थ...दा. D चार्थकरी for जयकरी.
2 B पञ्चमाख्या for पञ्चसंख्या. D मुख्या पञ्च महारेखा for पञ्च...रेखा.
1-2 Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛtitattva, I,
p. 687), to Devala, with चार्थदायिका for चार्थसिद्धिदा, पञ्चमी या
भवेत् रेखा बहुशस्यफला हि सा for line 6.
3 B हलप्रवाहकाले (C ॰प्रवाहमाने, D हले प्रवाहमाने) for हलं...माणं.
3-4 Practically the same verse, with हले प्रवाहमाने तु कूर्म उत्पद्यते यदि
for line 7 and ततोऽग्नेश्च for तथा चाग्नि, is attributed by Raghu-
nandana to Devala in the Jyotistattva (p. 687).
5 फालप्रगाढ (?) भग्ने (D फाले संस्फुटिते) for फालोत्पाटे च. B भग्ने
for भग्ने.
6 A, B लांगूलो for लांगलं. B, C तस्य for तत्र, C पुत्र for प्रभु.
D लांगूल (लं ?) विद्यते यस्मिन् for लांगलं.. वापि. This line, with
लाङ्गूल for लाङ्गल and चापि for वापि, is attributed in the Jyoti-
stattva (p. 687) to Devala.
7 A संशयो जीवनस्य च for कृषक...नाशकः. B ईश (C ईशा) for ईषा,
कृषको जीवनाक्षमः (D कृषकोऽपि न जीवति) for कृषक...नाशकः.
C ईशाभंगावादावपि (D ईशभग्ने युग्मभग्ने) for ईषाभंगो भवेद्वापि.
8 A सनी (?) for शौले, भग्ने (also C) for भग्ने. B वृषः for सुतः.
C समीने for शौले च. D भवेद्युग्मे सलिले for युगे...च.

कृषिपराशरः ३७
योक्त्रच्छेदे तु रोगः स्यात् सस्यहानिश्च जायते।
निपाते कर्षकस्यापि कष्टं स्याद्राजमन्दिरे ॥१४७॥
हलप्रवाहकाले तु गौरेकः प्रपतेद्यदि।
ज्वरातिसाररोगेण मानुषो म्रियते भृशम् ॥१४८॥
5 हले प्रवाहमाणे तु वृषो धावन् यदा व्रजेत्।
कृषिभङ्गो भवेत्तस्य पीडा वापि शरीरजा ॥१४९॥
हलप्रवाहमात्रं तु गौरेको नर्दते यदा।
नासालीढां प्रकुर्वीत तदा शस्यं चतुर्गुणम् ॥१५०॥
1 B योक्तू for योक्त्र. C अभियोगः for तु रोगः. A प्र for च. D रोगि
(गी ?) स्यान्निर्याणे हानिरव च for रोगः...जायते.
This line, with व्यासङ्गः for रोगःस्यात्, is attributed to Devala
by Raghunandana in Jyotistattva, p. 687.
2 A नृपादभीः कर्षके क्लिष्टे बन्धनं for निपाते...कष्टं स्यात्. C कर्षयो कर्तुर्बन्धनं
for कर्षक...स्यात्. D reads the line thus—निपाते दर्पकरणो कष्ट˙
बचनमेव च।
3 A प्रवहमाणे (C प्रवाहमाणे) for हल...काले. A पतयेत् (?) for प्रपतेत्.
D omits the line. This line, with हले प्रवाह्यमाने for हल...काले,
is attributed to Devala in the Jyotistattva (p. 687).
4 Omitted by C, D. A रोगाभ्यां for रोगेण. B तथा for भृशम्.
5 A, C हल for हले. B प्रवह for प्रवाह, यदि for यदा.
6 A, D शरीरात् for शरीरजा. B, D चापि for वापि. D तत्र for तस्य.
7 A प्रवहमानमालेतु (C प्रवाहमानमालेण) for हल...तु. B यदि for यदा.
D reads the line thus—प्रवाहयुक्तमात्रस्तु गोरेकः सरते यदि।
8 A नासालीढानि कुरुते (B नासालीढं प्रकुर्वन्ति) for नासा...प्रकुर्वीत. In
place of this line, D reads—तदालक्ष्मीं विजानीयाद् भवेत् सस्यं
चतुर्गुणम्।

३८ कृषिपराशरः
हले प्रवाहमाणे तु शकृन्मूलं भवेद् यदा ।
शस्यवृद्धिः शकृत्पाते मूत्रे वन्ध्या प्रजायते ॥१५१॥
हलप्रसारणं येन न कृतं मृगकुम्भयोः ।
कुतस्तस्य कृषाणस्य फलाशा कृषिकर्मणि ॥१५२॥
हलप्रसारणं नैव कृत्वा यः कर्षणं चरेत् । 5
केवलं बलदर्पेण स करोति कृषिं वृथा ॥१५३॥
1 B प्रवह for प्रवाह, transposes भवेद् यदा. C हल for हले, मूत्रसमागमे
( also D ) for सूत्रं···यदा.
Note: Bet. lines 4 and 5, B reads—प्रवाहान्मुक्तमात्रं तु गौरैकः
खनते यदि । अन्यस्य लेहनं कुर्यात् तदा शस्यं चतुर्गुणम् ॥
2 C वन्ध्या मूत्रेण जायते for मूत्रे...जायते.
3 D नो for न, माघ for मृग. Before this line, C adds the following
verses under the remark तथालान्यमतम्: —
हलपुण्याहकाले च वृषभो मूत्रमुत्सृजेत् । पुरीषमुत्सृजेद्वापि तदास्युः सर्वसम्पदः ॥
वृषभौ पातितौ जानुपतितौ हलकर्मणि । नानादुःखभयं तत्र कर्षकस्य न संशयः ॥
ईशाभंगे भयं दुःखं योत्रच्छेदे पलायनम् । शलौ राजभयं प्रोक्तं लाङ्गले धनहीनता ॥
फालभङ्गे महद्दुःखं युगभङ्गे तथैव च । रेखासूतूपादयेद् यस्तु कूर्ममर्कटवृश्चिकम् ॥
गृहिणीरोगसंयुक्ता सर्वोपद्रवमादिशेत् । हलप्रयुज्यमाने तु यदि क्षेत्ते चरन् वृषः ॥
एका गौम्र्रियते तत्र अथवा प्राणसंशयः । हले तु योजिते क्षेत्ते यत्न श्वासं
करोति गौः ॥ तत्न स्याद्द्विगुणं सस्यमवश्यं मुनिभाषितम् ॥ अथव (वा ?) ल
(न ?) र्दते तत्र दृष्ट्वा च वृषभान्तरम् । सस्यं चतुर्गुणं तत्र भवेत्येव न संशयः ॥
क्रोडं लिहेद् यदा तत्र सस्यमक्षयमादिशेत् । मूत्रं तत्र प्रकुर्वाणो विविधां
वृष्टिमादिशेत् ॥
4 C कृत (?) for कुत. D कृषिकर्मण्या for कृषाणस्य.
5 A चैव for नैव. C reads the line thus—हलप्रसारणं कृत्वा कर्षणं यः
पुनश्चरेत्. D येव कृत्यजः for नैव···यः.
6 A transposes कृषिं वृथा. C मृषा (D मुदा) for वृथा. D बलमर्धेन
for बलदर्पेण.

कृषिपराशरः १३
मृत् सुवर्णसमा माघे कुम्मे रजतसन्निभा ।
चैत्रे ताम्रसमा प्रोक्ता धान्यतुल्या तु माधवे ॥१५४॥
ज्यैष्ठे तु मृत्समा ज्ञेया आषाढे कर्दमन्विता ।
निष्फला कर्कटे चैव हलैरुत्पाटिता तु या ॥१५५॥
५ तथा च पराशरः—
हेमन्ते कृष्यते हेम वसन्ते ताम्ररूप्यकम् ।
धान्यं निदाघकाले तु दारिद्र्यं तु घनागमे ॥१५६॥
अथ बीजस्थापनविधिः—
माघे वा फाल्गुने मासि सर्वबीजानि संहरेत् ।
१० शोषयेदातपे सम्यक् नैवाधो विनिधापयेत् ॥१५७॥
1 A फाल्गुने रजतोपमा for कुम्मे...सन्निभा.
2 B ख्याता for प्रोक्ता, च for तु. D धातु for धान्य, राघवे (?) for माधवे.
3 B मृदेव विज्ञेया for तु...ज्ञेया, कर्दमाद्रूया for कर्दमन्विता.
C प्रोक्ता for ज्ञेया. D मृत्तिका तुल्या चाषाढे for मृत्...आषाढे.
4 C •पाटितो ( ता ? ) मही for उत्पाटिता तु या. D हलेनोत्पाटिता तथा
for हलै...या.
5 C omits the entire line, and D omits तथा च.
6 A रूप्यके ( B रौप्यकं ) for रूप्यकम्. D reads the line thus—हेमन्ते
तु कृषिर्हेम वसन्ते ताम्रमुच्यते.
7 A च for तु. C हिमागमे for घनागमे. D धन्या for धान्यं, जलदागमे
for तु घनागमे.
8 A omits स्थापन. C बोजस्थापनं for बीज...विधिः. D reads
बीजस्थापनं for this line.
9 A, D च for वा, वापि ( also B ) for मासि, संग्रहेत् for संहरेत्.
B •बीजस्य संग्रहः for •बीजानि संहरेत्.
10 B नीहारे for नैवाधो, C अर्पयेत् for आतपे, विनिबारयेत् for विनिधापयेत्.
D शोधयित्वातपेनैव for शोषयेत्...सम्यक्.
9-10 Appear to have been taken by Raghunandana, in Jyotistattva,
p. 690, from the Kṛtya-cintāmaṇi, with वापि for मासि, संग्रहेत्
for संहरेत् ahd शोषयेत्तापयेद् रौद्रे रात्री चोपनिधापयेत् for line 10.

४० कृषिपराशरः

बीजस्य पुटिकां कृत्वा विधान्यं तत्र शोषयेत्।
बीजं विधान्यसंमिश्रं फलहानिकरं परम् ॥१५८॥
एकरूपं तु यद्वीजं फलं फलति निर्भरम्।
एकरूपं प्रयत्नेन तस्माद्बीजं समाचरेत् ॥१५९॥
सुदृढं पुटकं कृत्वा तृणं छिन्द्यात् विनिर्गतम् । 5
अच्छिन्नतृणके ह्यस्मिन् कृषिः स्यात् तृणपूरिता ॥१६०॥
न वल्मीके न गोस्थाने न प्रसूतानिकेतने ।
न च बन्ध्यावति गेहे बीजस्थापनमाचरेत् ॥१६१॥
नोच्छिष्टं स्पर्शयेद्बीजं न च नारीं रजस्वलाम् ।
न बन्ध्या गर्भिणी चैव न च सद्यःप्रसूतिका ॥१६२॥ 10

1 B निधानं for विधान्यं. C पुटकान् for पुटिकां, बद्धा for कृत्वा, शोष
( ध ? ) येत्.
D बीजसंपुटिकां for बीजस्य पुटिकां.
2 A संश्लिष्ट' ( D संसर्गं ) for संमिश्र', मतं for परम्. B निधाय for विधान्य.
3 C वर्णं for रूपं, असारो (?) पि फलप्रदम् ( D निःसारोऽपि फलप्रदम् )
for फलं...निर्भरम्.
4 A तथा for तस्मात्. B समाहरेत् for समाचरेत्. C वर्णं for रूपं.
D तु यत्नेन for प्रयत्नेन.
5 A तृणाच्छेदं विनिर्दिशेत् ( C तृणं छित्त्वा विनिर्मि(?)तं ) for तृणं...निर्गतम्.
B, C बद्ध्वा for कृत्वा.
6 A बीजे for ह्यस्मिन्. C अविच्छिन्ने तृणे तत्र for अच्छिन्न...ह्यस्मिन्,
पीडिता for पूरिता. D अविच्छिन्नं यदा यत्न for अच्छिन्न...ह्यस्मिन्.
7 A omits it. D बोद्गर्ते लांगले सूतिकागृहे for गो...निकेतने.
8 Omitted by A, B, C •वती for •वति. D दुष्टान्विते for बन्ध्यावति.
9 A, B नोच्छिष्टः ( B नोच्छिष्टं ) संस्पृशेद्बीजं न च नारी रजस्वला.
D reads नोच्छिष्टस्पर्शनं बीजं नारी वापि रजस्वला.
10 B, A गुर्विणी for गर्भिणी, तथा for न च.

कृषिपराशरः ४१
घृतं तैलं च तकं च प्रदीपं लवणं तथा ।
बीजोपरि भ्रमेणापि कृषको नैव कारयेत् ॥१६३॥
तथा च गार्ग्यः—
दीपाग्निधूमसंसृष्टं वृष्ट्या चोपहतं च यत् ।
5 वर्जनीयं सदा बीजं यद्गर्तेषु विधापितम् ॥१६४॥
प्रोथितं मिश्रितं बीजं भ्रान्त्या न निर्वपेत् क्वचित् ।
विधान्यं गुडकोन्मिश्रं तद्बीजं बन्ध्यतां व्रजेत् ॥१६५॥
कृपाणसारकेदारवृषनीरदसंश्रयाः ।
सर्वे ते बन्ध्यतां यान्ति बीजे बन्ध्यत्वमागते ॥१६६॥
1 Omitted by A. C transposes तैलंच and तकं च.
2 Omitted by A. C स्थापयेत् for कारयेत्.
4 A तु for च. B धृपृ for धूम, संसृष्टं for संस्पृष्टं. C धूमाग्निदीप for
दीपाग्निधूम. D आम्रभ्योच्छिष्टनिन्दितं (?) for वृष्ट्या...यत्.
5 A तदा for सदा, मतस्यबन्धनसंयुतं ( C यद्यदण्डनिपातितं ) for यद्...
विधापितं. D बन्ध्योदक्या निरीक्षितं for यद्...विधापितम्.
4-5 Appear to have been taken by Raghunandana, in Jyotistattva
(Smṛti-tattva, I, p.p. 690-691), from the Kṛtya cintāmaṇi,
with दीपाग्निना च for दीपा...धूम, तथा for सदा, यथा स्यात् कीटसमन्वितम्
(an obvious metrical irregularity) for यद्...विधापितम्.
6 A चापि for बीजं, कदापि च न कारयेत् for भ्रान्त्या...क्वचित्.
B बीजसंमिश्रं for मिश्रितं बीजं. C, D नो for न. D प्रोषितं (?) for
प्रोथितं, मिश्रबीजं तु for मिश्रितं बीजं, निवेशेत् for निर्वपेत्.
7 B निधानं गुण्डसंमिश्रं for विधान्यं गुडकोन्मिश्रं. D पुटकान्यस्तं for
गुडकोन्मिश्रं,
8 A, D वृष्टिः for वृष. B लांगलकादयः for नीरदसंश्रयाः. C ईशान for
कृपाण. D कृपाणः सारकेदारो for कृपाण...केदार, सन्ततिः for संश्रयाः.
9 A सर्वे च for सर्वे ते, याति for यान्ति. D यदि बीजं विनिन्दितं for
बीजे...मागते.

४२ कृषिपरशरः
तिलधान्ययवानां च विधिरेष प्रकीर्तितः।
बीजे यत्नमतः कुर्याद् बीजमूलाः फलश्रियः ॥१६७॥
अथ बीजवपनविधिः—
वैशाखे वपनं श्रेष्ठं ज्येष्ठे तु मध्यमं स्मृतम्।
आषाढे चाधमं प्रोक्तं श्रावणे चाधमाधमम् ॥१६८॥
रोपणार्थं तु बीजानां शुचौ वपनमुत्तमम्।
श्रावणे चाधमं प्रोक्तं भाद्रे चैवाधमाधमम् ॥१६९॥
उत्तरात्रयमूलेन्द्रमैत्रपैत्रेन्दुधातृषु ।
हस्तायामथ रेवत्यां बीजवपनमुत्तमम् ॥१७०॥
विष्णुपूर्वाविशाखासु याम्यरौद्रानिलाहिषु ।
बीजस्य वपनं कृत्वा बीजमाप्नोति मानवः ॥१७१॥
1 A तु for च. B यवादीनां for यवानां च. In place of this line, D
reads बीजंधान्यं तथा चिन्त्यं यत्नेन परिशोधयेत्.
2 A प्रकुर्वीत for अतः कुर्यात्. B फलादयः for फलश्रियः.
4 A, D च रोहिणीरवौ ( C मध्यममुच्यते ) for तु...स्मृतम्.
5 B प्राहुः for प्रोक्तं.
N. B. Raghunandana, in the Jyotistattva (p. 689), attributes
the following lines to Parāśara :—
वैशाखे वपनं श्रेष्ठं मध्यमं रोहिणीरवौ।
अतःपरस्मिन्नधमं न जातु श्रावणे शुभम् ॥
6 C रोपणं for वपनं.
7 D मध्यमं for चाधमं and मध्यमध्यमम् for चैवा...धमम्.
Note: Bet. 4 and 6, D reads हेममाषाम्बुसिक्तस्य बीजस्य वपनं शुचिः ।
इन्द्रं च मनसा ध्यात्वा प्रशस्तं वपनं चरेत् । रोपणार्थं तु बीजानां शुचिर्भूत्वा
समाहितः ॥ Bet. 5 and 6, A adds विधानं सर्व बीजानां शुचौ
रोपणमुत्तमम्.
8 C • मूलेन्द्रा for • मूलेन्द्र. D पुष्येन्दु विष्णुसु for पैत्रेन्दुधातृषु.
9 D बीजस्य वपनं स्मृतम् for बीजवपनमुत्तमम्.
10 A रौद्रोरगेषु च for रौद्रानिलाहिषु. B यम for याम्य. D पूर्वांश्लेषा for
विष्णुपूर्वा, यमचित्राशिवाग्निषु for याम्य...हिषु.
11 A, B प्राप्नोति for आप्नोति. C वानवा for मानवः. D बीजोत्पत्तिं न
विन्दति for बीज...मानवः.