हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

२ स्नेहपानविधिर्नामोध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५५५
चतुर्विंशत्याढकं तु दापयेच्च कनीयसे ॥
सप्ताहं पाययेत्स्नेहमुत्तमाग्निं मतङ्गजम् ॥ ३९ ॥
मध्यमाग्निं च पञ्चाहं मन्दाग्निं त्र्यहमेव च ॥
विरिच्यते ततः सम्यक्कोष्ठोऽस्य विशुध्यति ॥ ४० ॥
एतत्स्नेहप्रमाणं तु विधिं चैव समाचरेत् ॥
विभागेन विधायान्नं रूक्षं भोजनमिष्यते ॥ ४१ ॥
स्नेहपृष्ठं तु पिबतो लवणं न प्रदापयेत् ॥
यस्यापि पिबतस्तैलं वारणस्य न जीर्यति ॥ ४२ ॥
तस्य विश्राम्य दातव्यं द्व्यहं वा त्र्यहमेव वा ॥
पिप्पलीशृङ्गीमरिचं सपञ्चलवणाप्लुतम् ॥ ४३ ॥
विश्राम्यैतस्य पिण्डं तु सायं प्रातः प्रदापयेत् ॥
तक्रं वातहरं चैव लवणांश्च प्रदापयेत् ॥ ४४ ॥
यथोक्तं पयसं चैव नानार्थेषु सुखोदकम् ॥
एवं जीर्णे तदा तैलमथायं पाययेत्पुनः ॥ ४५ ॥
अथास्याजीर्णतैलस्य लिङ्गानीमानि लक्षयेत् ॥
दाहं संजनयेच्चैव ग्लानिं मूर्च्छां च दन्तिनः ॥ ४६ ॥
तैलं वमति सश्लेष्म हृदयं चास्य पीड्यते ॥
वेपते श्वसिति स्थूलं मुखशोषश्च जायते ॥ ४७ ॥
भिन्नं चैव पुरीषं स्याद्रक्तमल्पं च मेहति ॥
स्नेहापराधजां प्रोक्तां क्रियां तस्य समाचरेत् ॥ ४८ ॥
लक्षणं जीर्यमाणे तु तैले वक्ष्याम्यतः परम् ॥
क्षिपत्युद्धूयते रेणुमङ्गं रदं च परिमार्जति ॥ ४९ ॥
विकारान्परिणामे तु कुरुते वारणो मुखे ॥
विजृम्भते विनमति तृष्णा चास्योपजायते ॥ ५० ॥
जीर्यमाणस्य विज्ञानं जीर्णे तोयं प्रदापयेत् ॥
अथेमं कल्पितं स्नेहं यवागूं प्रतिपाययेत् ॥ ५१ ॥
ईप्सितं परिणामेषु तैलं दद्यादुपोषितम् ॥
परं प्रमाणं वक्ष्यामि वदतां तद्विशेषवित् ॥ ५२ ॥
पञ्च सार्धाः स्मृताः श्रेष्ठे चतस्रो मध्यमे स्मृताः ॥
तिस्रः सार्धा अधमस्य इत्येष स्नेहनिर्णयः ॥ ५३ ॥

९५६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने—
यदा पूर्णो भवेत्स्नेहः संसर्गं तस्य कारयेत् ॥
पञ्चाहं पाययेन्मण्डं भक्तं चास्मै प्रदापयेत् ॥ ५४ ॥
पञ्चाहं मुद्गमण्डस्य दद्याच्च पयसं लघु ॥
शृङ्गवेरघरा बलं निःस्नेहं लक्षणेन च ॥ ५५ ॥
चतुर्थांशं विधायास्तु वारं प्रतिभोजयेत् ।:
वर्धयेत्क्रमशश्चास्य मुद्गयूषेण भोजयेत् ॥ ५६ ॥
पिप्पलीशृङ्गवेराभ्यां पञ्चाङ्गेन सुसंस्कृताम् ॥
.दापयेत्क्रमशश्चास्मै संस्कृतं रसभोजनम् ॥ ५७ ॥
शालीनामोदनं दद्यात्सुस्विन्नं मृदुमेव च ॥
सुमोदकं च द्विग्धे स्नेहपीते प्रशस्यते ॥ ५८ ॥
भक्तं स्नेहं रसं क्षीरं क्रमयोगेन(क) वर्धयेत् ॥
पञ्चाह्नि पञ्च नागान्न त्रयहस्य प्रदापयेत् ॥ ५९ ॥

(ण्ट)कच्छन्नं" - wait!
Look at line 14:
का (kā)
त्पे (tpe) or र्पे?
त् (t)
क (ka)
ट (ṭa)
(ण्ट)
क (ka)
च्छ (ccha)
न्नं (nnaṁ)
Wait! "कात्पेत्कट(ण्ट)कच्छन्नं" has "कट(ण्ट)क"!
Could the footnote be explaining something about "कण्टक"?
Wait, what if footnote 1 is:
"१ क. 'केडतिया' ।"?
Wait, look at the letter between 'क' and 'त': it's 'ड'!
Wait, is it "केडतिया"?
Let's search Hastyayurveda:
Does "कण्डतिया" or "कण्टक" appear?
Wait, "कात्पेत्" - could the text be "काल्पेत्" or "कारयेत्"?
In Hastyayurveda (Anandashrama Sanskrit Series, no. 26, page 557):
Chapter: २ स्नेहपानविध्याध्यायः
Let's check the Anandashrama edition of Hastyayurveda, p. 557!
Yes! The header says:
"२ स्नेहपानविध्याध्यायः ] [हस्त्यायुर्वेदः । ५५७"
Page number is ५५७ (557)!
In this edition,

५९८ पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-
वसायाश्च प्रमाणं तु निशितं वक्ष्यते ततः ॥
मज्जा चैव यथा प्रोक्ता तन्मे श‍ृणु महीपते ॥ ८४ ॥
वेत्रवेत्रासयोर्मध्ये दद्यान्मज्जावसे भिषक् ॥
महिषक्षवराहाणां ये चान्ये वनचारिणः ॥ ८५ ॥
नक्रमत्स्योरगाणां ये च स्युर्जलचारिणः ॥
मज्जा तेभ्यः प्रदातव्या वसा वाऽपि महीपते ॥ ८६ ॥
रोगाः सम्यक्प्रशाम्यन्ति बलं तेजश्च वर्धते ॥
.मांसोपचितसर्वाङ्गैर्लाघवं चास्य जायते ॥ ८७ ॥
मज्जासु विधिरित्येष गुणाश्चापि प्रकीर्तिताः ॥
क्रमः स एव पूर्वोक्तो यथोक्तः सर्पिषो यथा ॥ ८८ ॥
समाचरेद्यथोद्दिष्टं वैद्यः शास्त्रविशारदः ॥
पयसां विविधानि वारणं तायपत्रिकम् ॥ ८९ ॥
भेरनीपानि ज्ञानीपान्युतान्येतानि पार्थिव ॥
उत्कलं रोहिषं चैव झंणिपारं तथैव च ॥ ९० ॥
उप(त्य)लं पल्लवं चैव पञ्चान्यद्यानुकं स्मृतम् ॥
संघातार्थं प्रदेयं स्यान्स्नेहपीतेषु दन्तिषु ॥ ९१ ॥
इति स्वबुद्ध्या विनयेन निष्ठया-
नृपाय तेषां विधिवत्प्रपादितम् ॥
करोत्यरोगं बलिनं च वारणं
स चापि राजा द्विपपानुपास्तवान् ॥ ९२ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने चतुर्थे उत्तरस्थाने स्नेह-
पानविधिकथनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
──────────────────────
अथ तृतीयोऽध्यायः ।
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
अन्नपानविधिं कृत्स्नं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १ ॥
भेदकोष्ठकमुख्यानां घृततैलरसस्य च ॥
गुणदोषाश्च ये तत्र तन्मे व्याख्यातुमर्हथः ॥ २ ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ॥
जातमात्रोपभोग्याद्यः पादहीनादरादिकः ॥ ३ ॥

१ अङ्गप्रमाणाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५६९
सपादे द्वादशौ च आयामस्तस्य दन्तिनः ॥
द्वादशौ विप्रसिद्धश्च नाहोऽप्यस्य विनिर्मितः ॥ ४ ॥
अङ्गुष्ठानि च चत्वारि पञ्चमांशो यवस्य च ॥
स्मृतोत्तमस्य नागस्य वर्षवृद्धिः समुच्छ्रये ॥ ५ ॥
पञ्चाङ्गुलं सपञ्चमं यवमात्रश्च पञ्चमः ॥
तस्य स्याद्वर्द्धरायामे परिणाहे षडङ्गुला ॥ ६ ॥
अहीनाङ्गस्य नागस्य जन्मना वा विरोधिनः ॥
समवेतत्प्रमाणं स्याद्विषमं स्यादतोऽन्यथा ॥ ७ ॥
वृद्धाः क्षीणाश्च बालाश्च न निर्देश्या हि रूपतः ॥
बालः समस्तरूपश्च क्षीणो वृद्धश्च हीयते ॥ ८ ॥
पूर्वकायेऽधिको यश्च यश्च पश्चात्प्रपीडितः ॥
विक्षिप्तातिसंश्लिष्टो हीनग्रीवामुखस्तथा ॥ ९ ॥
यो विशालशिरोपर्याच्छत्रिकोरसित(?)स्तथा ॥
श्रेयस्तथापि कुब्जश्च पृष्ठतश्च समुन्नतः ॥ १० ॥
वायसो वपहीनश्च विकटोऽत्यर्थमाहितः ॥
अल्पायुं दीर्घगात्रश्च अप्रमेयाश्च षोडश ॥ ११ ॥
विपरीतगुणा येऽन्ये निर्माणे चाविरोधिनः ॥
तेषु मानं प्रयोक्तव्यं समस्तगुणयोगतः ॥ १२ ॥
तदर्थं चेव मातव्यो नागो वेद्यैः प्रमाणतः ॥
यतः सुस्थितसर्वाङ्गः समादेशाश्रयो गजः ॥ १३ ॥
अनुक्तो मानमतो मातव्यो दण्डरज्जुभिः ॥
तत्रस्थस्याग्रयोः कार्यो दण्डस्तिर्यक्प्रतिष्ठितः ॥ १४ ॥
ग्रीवासंस्थेन दण्डेन ऊर्ध्वं दण्डं परं स्पृशेत् ॥
स च येन प्रदेशेन दण्डो दण्डं च संस्पृशेत् ॥ १५ ॥
*ताप्यस्तत्रैव तस्यास्य प्रमाणं वर्ष्मजो भवेत् ॥
तस्य षड् चेव तन्न स्पृः पञ्चैव परिणिष्ठिताः ॥ १६ ॥
उत्तमाधममध्यानां वयसांमाने च क्षयः ॥
तिर्यग्दण्डायतः स्थाप्यः कुम्भयोश्चैकयोगजः ॥ १७ ॥

• ‘वाप्य’ इति ‘स्वाप्य’ इति वा भवेत् ॥
  १ क. ‘स्व चाप्यना वा विरोधिनः ॥’ ॥ प० । २ क. अप्रमाणीयश्च कु० । स-
  मधाप्रधारि कु० ।

आयामस्तु यदास्तम्भो रज्ज्वा दण्डेन योजयेत् ॥
तदा भवेन्नराशो वा तेषामायामसंज्ञितो ॥ १८ ॥
उक्तमाद्यमवयवानामरत्नीनां द्वयंविधिः ॥
परिणाहः प्रदातव्यः कलाभागप्रमाणितः ॥ १९ ॥
एषा चत्वारि नागानां प्रमाणं संप्रवक्ष्यते ॥
तत्राष्टौ परिणाहः स्यादधमो नव मध्यमः ॥ २० ॥
दश रत्नीपरीणाहो गजस्तत्रोत्तमो भवेत् ॥
वर्म्यं त्रिविधमप्युक्तं गजानां नृपकोविदैः ॥ २१ ॥
तत्र प्रमाणं नोक्तं तु हस्तिनीनां महामुने ॥
तदहं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ॥ २२ ॥
त्रिविधं हस्तिनीनां तु वर्म्ययोगं प्रवस्व मे ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ २३ ॥
षडरत्नीसमुत्सेधा त्वष्टाविंशत्प्रमापतः ॥
कलाभागप्रदेशे च नवरत्निप्रमाणतः ॥ २४ ॥
मानविस्तारेऽस्तु यदि स्यात्सत्त्वतः समा ॥
उत्तमं वर्म्ययोगं तु हस्तिनीनां विनिर्दिशेत् ॥ २५ ॥
पञ्चहस्तसमुत्सेधा आयामे सप्तसंमिता ॥
अष्टारत्निपरीणाहा मध्यमवर्म्येण पूजिताः ॥ २६ ॥
चतुर्हस्तसमुत्सेधा आयामे षटु(ष्ठु)संमिताः ॥
अथवा सप्तहस्ता तु परिणाहेन कीर्तिता ॥ २७ ॥
इति वर्म्यप्रमाणं तु प्रोक्तं हस्तिनीषु ते ॥
बलप्रमाणमथैतासां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ २८ ॥
जात्युत्थकं भवेदेकं वेगगमसंज्ञकं तथा ॥
शतकुञ्जरस्य मध्यस्य प्रयोगे पञ्चकं स्मृतम् ॥ २९ ॥
उत्तमायां प्रयोगे तु हस्तिन्यां सप्तकीर्तितम् ॥
मध्यमं बलमिच्छद्भिस्तस्याः भेदं प्रमीयजः ॥ ३० ॥
पञ्चयोजनगा राजन्मध्यमा हस्तिनी भवेत् ॥
योजनानि तु चत्वारि जघन्यायास्तथा बले ॥ ३१ ॥
वेगप्रामसिकीं संज्ञां वने चैव विभाषयेत् ॥
गुणानामवस्तानेवाह सम्प्रवेतांस्तु लक्षयेत् ॥ ३२ ॥

[२ हस्त्यायुर्वेदाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः ५६१
यज्ज्ञानुभावः कार्यो स्यादिति मे निश्चिता मतिः ॥
अरत्नीनां भवेत्तेनूराढकस्य प्रमाणतः ॥ ३३ ॥
उत्तमा मध्यमस्याप्यथमध्यमा चाधमस्य च ॥
जघन्यामपि जानीयाच्चतुर्हस्तसमन्विताम् ॥ ३४ ॥
व्यर्धहस्तं विज्ञेयो गजेष्वाहारजो विधिः ॥
*अरत्नेस्तत्र नागानां द्रोणमित्युपदिश्यते ॥ ३५ ॥
कुडवस्य प्रमाणं तु पूर्वं पत्तमुदाहृतम् ॥
स्नेहमकारि नागेभ्यो विधिनाऽनेन दापयेत् ॥ ३६ ॥
भक्तस्नेहप्रमाणं तु शृणुष्वाम्यत उत्तरम् ॥
तत्रारत्नो प्रदातव्यं स्नेहस्यार्धाढकं भवेत् ॥ ३७ ॥
तण्डुलानां भवेद्द्रोणमरत्नो न्वणस्य तु ॥
पलानि दश तावन्ति गुडस्यापि प्रमाणतः ॥ ३८ ॥
द्वादश द्रोणपर्यापो माषाणां तुनपा घृतः ॥
भारः स विहितो द्रोणो यवमस्य प्रमाणतः ॥ ३९ ॥
आर्द्रस्य पञ्चसप्तैतन्प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥
शुष्काणां च शृङ्गाणां च शण्यानां च नराधिप ॥ ४० ॥
यथाद्विगुणितं भारं पञ्चलाधै महीपते ॥
फांफतानां तु धान्यानामर्धभारं प्रदापयेत् ॥ ४१ ॥
तेषामेव सगर्भाणां त्रिभागोनं प्रदापयेत् ॥
भवेत्सकवचां शतर्विधा मुञ्जीत वारणः ॥ ४२ ॥
सर्पिर्गुडसमायुक्तं दध्ना सपरुक्रेन वा ॥
तोयमर्धो सकवचां सस्नेहरसकां नृप ॥ ४३ ॥
विधापोगानुभागंः कवलाद्यापनाहिकः ॥
ग्रीष्मे प्रदेयो नागानां मोदकश्च महीपते ॥ ४४ ॥
ह्रस्वत्वाच्चापि नागानां वह्नो••••तृणराठय्यः ॥
आढकीयं भवेद्द्रोणं पञ्चता मेशकस्य च ॥.४५ ॥
गोतस्य पञ्चपञ्चाशरेषा स्वाद्द्द्रोणसंख्यया ॥
वराहोऽथर्महिषाः शशाजहरिणा मृगाः ॥ ४६ ॥
स्वच्छन्दतो प्रदातव्या रसार्थे हस्तिनां नृप ॥
कुक्कुटाश्च मयूराश्च कार्वातित्तिरिभिः सह ॥ ४७ ॥

• 'अराउठाथ' इति भवेत् ॥
  ७१

१६२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने-
आटीहंसाश्च नागानां रसार्थे विहिताः स्मृताः ॥
द्रोणे त्रिकटुकस्यैवासंस्कारार्थं पलं स्मृ त् ॥ ४८ ॥
स्नेहस्य कुडवः पूर्णो दत्त्वाधार्द्धकं भवेत् ॥
मर्दितो तेन विधिनाऽऽशिषो भुञ्जीत वारणः ॥ ४९ ॥
भुक्त्वा चाऽनुपिबेन्मद्यं पीत्वा भुञ्जीत वा पुनः ॥
रसा हि ते महाराज शेषा दोषहराः स्मृताः ॥ ५० ॥
वारुणी मेदकस्तथा रसस्यार्द्धार्द्धकं भवेत् ॥
विषापोमानु द्विगुणं सर्पिः क्षीरं प्रदापयेत् ॥ ५१ ॥
द्विगुणं तु विषापोगात्पादभागोवरं पिबेत् ॥
प्राप्तमेव गजो मुखेन(?) द्विगुणोदकतेजसम् ॥ ५२ ॥
भक्तैकसमयस्नेहो मेदकेषु विधीयते ॥
मेदकाद्यपि नागानामौत मे स्निग्धता मतिः ॥ ५३ ॥
पिबङ्कासीत्कुट्यवाषवापगोष्ठशमंस्कृतः ॥
दधिमोतीरकृपनी पृथग्मोदकसंहिताम् ॥ ५४ ॥
पदा मद्यं पिबेन्नागो द्राक्षया सह योजितम् ॥
तदा द्राक्षा प्रदातव्या भक्तषोडशवार्षिकी ॥ ५५ ॥
भक्तप्रयममानेन योगं मद्यम्य कारयेत् ॥
तेनेन जबचेनापि पयोदिष्टप्रभाजनः ॥ ५६ ॥
गुडेनापि च संयोगां पयोदिष्टेन भोजनः ॥
कुडवं दीयतेऽनल्पं मत्तजायै प्रदापयेत् ॥ ५७ ॥
गलस्य चाण्डकोशस्य क्षतजे गैरिकापुनः ॥
नरेन्द्र दन्तने देयो शुभस्य कुडवो भवेत् ॥ ५८ ॥
गैरिकस्य पलं तत्र द्रोणे स्याद्द्रिवलक्षणः ॥
दन्तमे कुडवः पूर्णस्नेहस्याथ शुभस्य च ॥ ५९ ॥
क्षतने शिरसो देयो मद्यसंयोजने भवेत् ॥
अर्धप्रस्थस्तु विज्ञेयो गजानां मात्रमेवमे ॥ ६० ॥
तस्माच्चतुर्गुणः स्नेहो विहितः स्नेहने नृप ॥
देयः षट्पलिको गंभीरिकस्य प्रमानतः ॥ ६१ ॥
केचिदिच्छन्ति नागरस्य स्नेहपीतस्य भोजनम् ॥
भुक्तस्य चानुपानं च केचिदिच्छन्ति पार्थिव ॥ ६२ ॥

...
Wait, "तृणमभ्याद्य जायते" vs "तृणमद्भ्यश्च जायते":
Look at "तृणमद्भ्यश्च जायते":
तृ ण म द्भ्य श्च जा य ते ॥ ७१ ॥
Yes, it is definitely तृणमद्भ्यश्च जायते!

Verse 72:
पार्थिवं स्थावरं चैव प्रभूतं जङ्गमं तथा ॥
(Looking closely at L20:
पा र्थि वं स्था व रं चै व प्र भू तं ज ङ्ग मं त था ॥
Yes! The letters are: पा, र्थि (थ with i and repha), वं, स्था, व, रं!
It is absolutely पार्थिवं स्थावरं चैव प्रभूतं जङ्गमं तथा ॥)
आप्याययति तत्सर्वं सोमो वै पृथिवीपते ॥ ७२ ॥
(In print: आप्याययति तन्त्सर्वं सोमो वै पृथिवीपते ॥ ७२ ॥)

Verse 73:
सोमात्मकत्वात् मातङ्गा शीतसात्म्या विशेषतः ॥
(Look at शीतसात्म्या: शी - त - सा - त्म्या! Yes!)
तस्मात्तदा गजेन्द्रैः वर्षापेतोत्सवा भृशम् ॥ ७३ ॥
Wait, look at: "तस्मात्तदा गजेन्द्र

[५६४] पालकाप्यमुनिविरचितो- [ ४ उत्तरस्थाने-

विहरन्तश्च सरितः स्वैराहारा मतङ्गजाः ॥
ते स्वैरं तृणपुष्टास्तु स्वैरगाश्चैव वारणाः ॥ ७७ ॥
गच्छन्ति नेपुणं स्वैरं वने येषाऽऽश्ववत्यपि ॥
वक्षाः स्वैरं प्रजायन्ते तृणास्तृणगुणैः सदा ॥ ७८ ॥
तृणेन तेजो भवति तृणात्सम्भवतीन्द्रियम् ।
सर्वे मृगास्तृणचरास्तृणगाश्चास्तृणप्रियाः ॥ ७९ ॥
तृणेन नागा जीवन्ति वने ग्राम्येऽपि वा सदा ॥
· भुक्त्वा नरो हि मृष्टाशं किञ्चित्स्वादेद्यथोपरि ॥ ८० ॥
तथा तृणेन तृप्तानां किञ्चिदेवानुभोजनम् ॥
आसवैः स्नेहपानैर्वा लेशां विविधैर्हितैः ॥ ८१ ॥
नस्यबस्तिक्रियाभिश्च भेषजैश्च पृथग्विधैः ॥
न हि धारयितुं शक्यास्तृणहीना मतङ्गजाः ॥ ८२ ॥
तृणैर्विना न जीवन्ति तृणमात्रव्यपा गजाः ॥
तस्मात्तृणेन हीनानां जीविते संशयो ध्रुवम् ॥ ८३ ॥
तत्समुत्था बलप्रस्तेजोवद्गुणा गप ॥
नतापप्रतृणाहारा श्लक्ष्णाशिनः सदा ॥ ८४ ॥
वने दोषा न गच्छन्ति विष्ठा कवलवर्जिताः ॥
अत्यन्तोचितभावाद्धि मातङ्गानां तृणं हितम् ॥ ८५ ॥
यथा कवलसंयुक्तं कुटरं पल्लवानि च ॥
बन्धनसंनिरुद्धा ग्राम्याः परवशं गताः ॥ ८६ ॥
अभ्युद्धर्तुं न शक्यन्ते परस्तेनेव केनचित् ॥
स्नेहक्षीराम्लरसैर्विधाय बलतोऽपि च ॥ ८७ ॥
सम्यगात्मनिरोधेन भोजनेविविधैरपि ॥
विविक्ते गजा पुष्टाः कर्तव्याः पृथिवीपते ॥ ८८ ॥
भूयोऽङ्गराजः पप्रच्छ पालकाप्यं महामुनिम् ॥
चतुष्प्रकारो यः प्रोक्तस्त्वयाऽऽहारो महामुने ॥ ८९ ॥
स कथं दन्तिने देयस्समयाऽऽहारस्य पृच्छतः ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ ९० ॥
भोज्यं भक्ष्यं च लेह्यं च पेयं चेति चतुर्विधम् ॥
तत्र भोज्यं भवेद्धस्त्यानान्नार्थं तृणविस्तरम् ॥ ९१ ॥

१ ख. दारुणाः ।

१ अन्नपानविधिरध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५६५
संस्कृतमसंस्कृतं चैव द्विविधं संप्रवक्ष्यते ॥
तत्र संस्कृतमेवाग्रे प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ ९२ ॥
भर्जं मांसरसं स्नेहं कतकं च तथा दधि ॥
संस्कृतं त्वेकतः प्रोक्तमसंस्कृतमतः शृणु ॥ ९३ ॥
एतैर्विवर्जितं त्वन्यं तण्डुलाद्य नराधिप ॥
वक्ष्यामि भक्ष्यं नागानां तन्मे निगदतः शृणु ॥ ९४ ॥
कुवलं पल्लवं भङ्गं शाखान्वृक्षमूलमेव च ॥
तृणानि चेति जानीयाद्भक्ष्यं राजन्विशेषतः ॥ ९५ ॥
पेयान्यपि च वक्ष्यामि यानि नागाः पिबन्त्यतः ॥
यवागूक्षीरमद्याश्च रसाश्च विविधा नृप ॥ ९६ ॥
स्नेहाः सर्वे महीपाल संस्कृतासंस्कृताश्च ये ॥
पंवकं घृतं चैव महास्नेहश्च पार्थिव ॥ ९७ ॥
तैलं पूतं पबकं च वसा च गृहतं स्मृतम् ॥
स्नेहाः सर्वेऽथ मांसानि मेदोमज्जारसास्तथा ॥ ९८ ॥
वसा चाप्येकतः पक्त्वा महास्नेह इति स्मृतः ॥
पेयान्येतानि चोक्तानि लेहान्यपि विबोध मे ॥ ९९ ॥
उत्कारिका बेसवारा मेदकाश्च नराधिप ॥
उत्कारिकां प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १०० ॥
[विपाकबीजं खर्जूरीं मस्तकं पनसानि च ॥
पद्मोत्पलमृणालानि घृतेन सह पाचयेत् ॥ १ ॥
मत्स्यण्डिका शर्करा वा तत्र देया यथाक्रमम् ॥
ह्रस्वगोपुच्छचूर्णानि पिप्पलीस्तण्डुलास्तथा ॥ २ ॥
घृते गुडं च संपोष्य पाचयेन्मतिमान्भिषक् ॥
सक्तवश्च सुहृष्टा वै क्षौद्रं वाऽप्य कतेडकः ॥ ३ ॥
तथा पुष्करबीजानि ह्रस्वचूर्णानि कारयेत् ॥
घृतेन मरिचैश्चाऽपि युक्त्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ ४ ॥
एतद्दद्यात्तु नागस्य कायाग्निवलवर्धनम् ॥
इत्युत्कारिका ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि बेसवारं महीपते ॥ ५ ॥
१ स. घ. बब्बकं ।

५६६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ ४ उत्तरस्थाने—
प्रातं निरस्य सुस्विन्नं पुनर्हषद्वि चूर्णितम् ॥
पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् ॥ ६ ॥
एकस्थं पाययेत्तन्मद्वेसवारस्ततः स्मृतः ॥

• ........... —(द्वितीयमपि मे शृणु) ॥ ७ ॥
  एतेनेव च कल्पेन रसा संयोज्य पाययेत् ॥
  एतद्दद्यानु नागानां बलमांसविवर्धनम् ॥ ८ ॥
  इति वेसवारः ॥
  मेदकांश्च प्रवक्ष्यामि नागानां बलवर्धनान् ॥ ९ ॥
  गोधमानथ सुस्विन्नान्घृतांश्चभ्रगमायुतान् ॥
  गुडेन द्विगुणीकृत्य देयो बलविवर्धनः ॥ १० ॥
  विडङ्गतैलमद्यांश्च तैलेन सह योजयेत् ॥
  द्वितीय एष विक्षेपः कृमिकोष्ठावनाशनः ॥ ११ ॥
  सुस्विन्नं यवकल्पानं निजशृंगसमन्वितम् ॥
  क्षीरं घृतं गुडं चैव एकस्थं पाययेद्बुधः ॥ १२ ॥
  एवं दद्यानु नागेभ्यो बलमांसविवर्धनम् ॥
  इत्येते मेदकाः प्रोक्ताः वारणानां यथाक्रमम् ॥ १३ ॥
  यस्माद्बलं वर्धयन्ते मांसं मेदोऽथ शोणितम् ॥
  मेदका इति निर्दिष्टास्तस्मादेते नराधिप ॥ १४ ॥
  इति मेदकाः ॥
  स्यात्पञ्चविंशतिपलः स्नेहद्रव्यप्रभाजनः ॥
  पञ्चविंशत्यधः प्रायो मेदके परिणामतः ॥ १५ ॥
  शेषाणां पञ्चषष्टिस्तु रसानामुपद्रपद्यते ॥
  क्षीरस्य तु त्रयः प्रस्थाः पयसः प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥
  रसद्रोणं च दातव्यं दशभागांशकं तथा ॥
  स्नेहस्याष्टांशकं तस्या-वोनमस्यार्धमुद्ग तथा ॥ १७ ॥
  मेदकस्याऽऽढकं देयं पञ्चप्रस्थम एव च ॥
  श(स)क्तु कोष्ठाढकं चैव गुडस्याष्टपलं तथा ॥ १८ ॥
• कखपुस्तकयोः ‘ ’ इति त्रुटिचिह्नं वर्तते । अपुस्तके तु त्रुटिचिह्नं नोप-
  लभ्यते । † ‘धनुर्विद्धयन्त्यान् ज्यो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥

१ क. 'इडांश्चापि घ' ।

(no),म, र्म्मा, then न्वि? There is a loop below, मर्माऽन्वितम्? Wait! Is that मर्माऽन्वितम्? Syllables: क्रि-मि-भिर्-वा (4) मर्-मान्-वि-तम् (4) = 8!! YES! मर्मान्वितम्orमर्माऽन्वितम्! Wait, look at the word: म र्म्मा न्वि त म्! Wait, the character before तम्: it is न्वwith anिorऽ? It looks like न्विorन्व! Wait, मर्मान्वितम्! Wait, why would elephant food be मर्मान्वितम्? Elephant food: भवेद्भोजनदुष्टं वा क्रिमिभिर्वा मर्माऽऽवतम्? Wait, what is food spoiled by? In Ayurveda, food spoilage: भवेद्भोजनदुष्टं वा क्रिमिभिर्वा मलावृतम्? Wait! Look at the first letter: म! Second letter: लाwith ra-phala? No,मलावृतम्? Wait, look at footnote 1: १

१९० गजा** [२ उपस्थाने-
वातोपहृतवेगाश्च ये चान्येऽङ्गेऽधिकशूलिनः ॥
ये च वातबलाद्धाता दीर्घाध्वा ये च वारणाः ॥ ३३ ॥
बहुसत्त्वापि तन्द्यन्ते ये च भारेण कुञ्जराः ॥
तप्तां हुतवहे बालं तेषां पाद्यमथोजने ॥ ३४ ॥
तैलं तेभ्यः प्रदातव्यं ये चापि कृमिकोष्ठिनः ॥
धेनुकानां च विहितं तैलमेव महीपते ॥ १३५ ॥
तासां च बहुसिक्तानामेकान्ताभ्यस्तमस्यते ॥
तैलं वातहरं प्रोक्तं स्फुटमांसविवर्धनम् ॥ ३६ ॥
कृमिकोष्ठप्रशमनं धातुवृद्धिकरं तथा ॥
उत्साहजननं चैव तेजोबलविवर्धनम् ॥ ३७ ॥
मर्दितो येन विविधैर्दृढो मुञ्चीत वारणः ॥
स्नेहेन सहिता हस्ता सम्यग्गूढं रयन्ति शिवम् ॥ ३८ ॥
वर्जयेच्चापि मन्दाग्निं सम्यक्परिजयत्यपि ॥
तैलं यत्रोद्धृतं पद्य ततःशतपत्रकम् ॥ ३९ ॥
भवेत्स्वादुरसं पद्यं तेन पुष्टिः प्रजायते ॥
पञ्चाम्ले भवेत्स्निग्धं कृमिघ्नं दृष्टिपदं च यत् ॥ १४० ॥
यद्वा कषायसंयुक्तं पञ्चाम्लरसदूषितम् ॥
अतीसारकरं ज्ञेयं हैमवर्णकरमेव च ॥ ४१ ॥
एवंविधं तु वर्जयेत्सेकं नागस्य पार्थिव ॥
अतो लवणदानस्य गुणान्वक्ष्यामि भूपते ॥ ४२ ॥
अरिष्टं चैव पक्तांश पच्छाद्य चास्य प्रतापयेत् ॥
क्षोणितं वर्जयेच्चास्य वातं चास्यानुलोमयेत् ॥ ४३ ॥
वातस्तेजोऽस्थिमज्जानो विवर्धयति दन्तिनाम् ॥
शोषयेन्मूत्रवस्तिं च पवनं चाभिनन्दयेत् ॥ ४४ ॥
व्याधिप्रशमनं श्रेष्ठं तेजोबलविवर्धनम् ॥
छेदनं पाचनं चैव वमनं रक्तवर्धनम् ॥ १४५ ॥
लवणं दीपयेदग्निं पथ्यमाहारमेव च ॥
*रुचिपथ्ययोरविज्ञानं निसर्गं हि लवणं भवेत् ॥ ४६ ॥
कृमिकोष्ठप्रशमनं वातरोगानिवर्हणम् ॥
लवणं मजघित्वा तु जलं पिबति वारणः ॥ ४७ ॥

• रुच्योः इति सकलदर्शपाठः ।

१ अवपातनिर्याणाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५९९
शोणितस्य जलं योगिस्तेजसा तच्च रज्यते ॥
तच्च भुक्तवते देयं विधासेवेन शंसितम् ॥ ४८ ॥
पश्चात्तदाने शुश्रूष्य हेतुं स्पष्टनिदर्शनम् ॥
बह्विन्धनसंभारं कृत्वा वह्निर्नियोजितः ॥ ४९ ॥
भस्मी करोति क्षपणं तद्वत्पचति भोजनम् ॥
आहारोपचितांश्चैव दोषांन्नास्त्यत्र संशयः ॥ ५० ॥
न चाऽऽहारोऽन्यसत्त्वानां गजाहारेण संमितः ॥
स्तम्भकृन्नागशुश्रूषणशब्दादिभिर्गुणैः ॥ ५१ ॥
विधायोगश्च सुतरां लवणेन विना कृतः ॥
अभक्ष्य इव पक्षाणि बहुदोषकरो भवेत् ॥ ५२ ॥
कोपयत्यनिलं क्षिप्रमजीर्णं जनयत्यपि ॥
पक्तृपांश्चाशनैका मुक्ता तद्देवाल्वणा विधा ॥ ५३ ॥
तस्माल्लवणदाने तु न प्रमुह्येत्कदाचन ॥
रोमकं सैन्धवं चैव विडं सौवर्चलं तथा ॥ ५४ ॥
स्वर्जिकोऽथ यवक्षारं सामुद्रमथवोद्भिदम् ॥
अष्टावेतानि करिणां लवणांनि यथार्विध ॥ १५५ ॥
दशाहेाणे दशपलं सामुद्रस्यैव भीषप ।
शेषाणां पञ्चपालिकमशनं विद्धि पार्थिव ॥ ५६ ॥
इक्षुः क्षीरं घृतं मांसं वसा मेदक एव च ॥
उत्कारिका वेसवारो मेदक्रेन समो तथा ॥ ५७ ॥
नैवद्द्याप चैतानि दद्यात्क्षीणाप वा पुनः ॥
नवग्रहं दृश्यमानमृक्षयं प्रांत लम्भयेत् ॥ ५८ ॥
गुडतण्डुलकेर्पूर्वा प्रद्यात्प्रथमेऽहनि ॥
केवलैः प्राकृतैर्विध्यो लोध्र भक्ष्यतस्सतः ॥ ५९ ॥
पलं पलं वर्धयते यावच्च कुडवो भवेत् ॥ •
ततो द्विपलिका वृद्धिस्तण्डुलानां गुडस्य च ॥ १६० ॥
अत्र त्रिगुणितं देयं तस्माच्चापि चतुर्गुणम् ॥
अनेन क्रमयोगेन(ण) विंशद्द्वाविंशाढकम् ॥ ६१ ॥
अतः प्रस्थाद्विवृद्धिः स्याद्यावत्पूर्णा विधा भवेत् ॥
कृत्वा गुडस्य तु पले प्रथमे तण्डुलकवे ॥ ६२ ॥
७९.

२७० पालकाप्यमुनिविरचितं— [३ उत्तरस्थाने-
यावत्तस्यावसानं तु पूर्वोक्तं वे नया गुण ॥
अनेनानेन हस्तिस्तु वयस्त्वापि निवृता ॥ ९३ ॥
यदा शतं तु वयसं तास्वी भवति हस्तिनः ॥
ह्रासो गुडस्य कर्तव्यस्तथैव हथिवीपते ॥ ९४ ॥
अथ दद्यात्परं मात्रां दन्तिनां वपुषापि ॥
सक्तवस्तण्डुलाः सर्पिर्गुडेन सह योजिताः ॥ १५९ [९५] ॥
प्रदद्याद्दन्तिने तोयं बद्धमांसविवर्द्धनम् ॥

• यदा सर्वांस्तथान्त्वेक्षतः पेयेषु योजयेत् ॥ ९६ ॥
  क्रमेण पूर्वयोगेन(न) विशेषस्त्विह वक्ष्यते ॥
  तैलं तोयेन संयुक्तं सर्पिस्तेलेन संप्लुतम् ॥ ९७ ॥
  सर्पिष नैव(ः)संयुक्तं मेदश्च वसया सह ॥
  वसया योजयित्वा च मज्जा देया यथाक्रमम् ॥ ९८ ॥
  एतानाविह शेषाणां पूर्वोक्तो यो भवेत्क्रमः ॥
  अभ्यासाशनपाने तु निपुणे तस्य हस्तिनः ॥ ९९ ॥
  अथ भोज्ये क्रमह्लापं कर्तव्यो वक्ष्यते तु यः ॥
  पिण्डमेकं ततो द्वौ त्रींश्चतुरश्च प्रदापयेत् ॥ १०० ॥
  अनेन क्रमयोगेन(ण) या च पूजा विधा भवेत् ॥
  स्नेहस्य व्यवहारे तु क्रमो ऽलान्यवक्ष्यते ॥ ७१ ॥
  कुडवं प्रथमं दद्यात्ततो द्विगुणिंतं पुनः ॥
  तस्मात्त्रिगुणितं दद्याच्चतुर्गुणमतः परम् ॥ ७२ ॥
  वृद्धिरैषा भवेत्कार्या यावत्स्नेहप्रभाजतः ॥
  स्नेहयुक्ता विधा दत्ता सम्यम्बृंहयति द्विपम् ॥ ७३ ॥
  वर्षयेच्च षडप्यांत्ति सम्यक्परिणतेवपि ॥
  स्नेहं च पीत्वा विविधह्रोच्यते वारणो यदा ॥ ७४ ॥
  तदा तम शुभा रक्षाः शाकार्थकुसलेरिमे ॥
  अयनाम्नाहरहस्तम्बो माडवो मुपसाम्प्रतं ॥ १०५ ॥
  ज्वररोगाश्च नागानां न भवन्त्युग्रवेदनाः ॥
  सुखं परिणमत्यन्नं शस्तस्नेहस्ययोजनात् ॥ १०६ ॥
  प्रशमं च प्रपद्यन्ते व्याधयोऽनिलसम्भवाः ॥
  नागानां (* वातसमने) तृष्णा वाऽप्युपसाम्प्रते ॥ ७७ ॥

• न शृणुध्वमयोर्वृणुविधानानरमतः पाठो नोपलभ्यः ।

३ ज्वरगणितस्याध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५७१
वंसश्रुभुविस्तस्यः पक्षयोश्चैव मारुतः ॥ ७८ ॥
न कुप्यति भवेच्चापि वारणः स्थिरतां गतः ॥ ७९ ॥
संशुष्कपवनाहारेष्वंगग्लासनेः कृशेः ॥
जायन्ते ये गजानां वे तद्विद्धा चैव मातृषु ॥ १८० ॥
गर्भ एवानिलस्तेषां कुपितो गात्रसंधिषु ॥
संविद्धन्(?) कुप्यति मुहुः सङ्गं च कुरुते सकृत् ॥ ८१ ॥
गात्रावंकुनमित्याहुस्तं द्विपं शास्त्रकोविदाः ॥
चेष्टा न लभ्यतेऽत्यर्थं विशेषो गात्रसेचनेः ॥ ८२ ॥
तेषामपि भवेत्पानमथ तैलस्य पूजितम् ॥
महोदराश्च ये नागास्तथा येऽपि च शारदाः ॥ ८३ ॥
प्रसन्नां सर्वलवणेरन्वितां तेषु दापयेत् ॥
शाड्गी दीपयत्यग्निं जनयत्यङ्गलाघवम् ॥ ८४ ॥
प्रतारणीया हृष्या च बृंहणी वीर्यवर्धिनी ॥
कमिघ्ना तैलसंयुक्ता श्लेष्माणं च निरस्यति ॥ १८५ ॥
हिता ध्यानप्ररूद्वाय तथा वाऽनिलरोगिणे ॥
सुभिषाविद्धदंशानां विषयुक्त्तस्त्वक्शलान् ॥ ८६ ॥
मदिरा द्राक्षया युक्ता हिता स्नेहेन चान्विता ॥
भाराध्वगमनश्रान्ता वयबन्धार्दिताश्च ये ॥ ८७ ॥
सहसा ये च विहिता गजाः संथानकर्मसु ॥
( १तेभ्यो मुद्रयुता देया हस्तिभ्यो मदिरा सदा ॥ ८८ ॥
दन्तसंनिपातेषु विहिता ये भवेन्द्दिपेः ॥
शाङ्गी पञ्चामियुक्ता रतैर्लवणवर्जितेः ) ॥ ८९ ॥
हेभ्यो गजेभ्यो दातव्या पथाऽन्यापं महीपते ॥
समानाहेऽग्निरोधेक्ष्ये दृष्टिकानाह एव च ॥ १९० ॥
मदिरा दीपने पच्या द्रव्येः सह योजिताः ॥
वातोल्वणितदेहाश्च जामशूदाश्च ये गजाः ॥ ९१ ॥
तेषा मपि सुरा देयो पञ्चाम्लंलवणेर्युता ॥
श्रान्ता ये तृषिता ये च विशुष्कमूत्रपुरीषिणः ॥ ९२ ॥
१ धनुश्चिह्नवान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।
१ क. न कुप्यति मुहुः सङ्गं नागस्य कुरुते सकृत् । २ क. ॰या यथान्यायं
महीपते ॥ आ॰ ।

• ५७२ पालकाप्यमुनिविरचिते— [ ४ उत्तरस्थाने-
अरोचकार्पिता ये स्युरामासवविकारिणः ॥
मन्दाग्नयश्च ये नागास्तथा च कलशाङ्कुशः ॥ ९३ ॥
तेभ्यो कादम्बरी देया शारदेभ्यो विशेषतः ॥
असंघातं तथाऽम्लं च लवणं च विवर्जितम् ॥ ९४ ॥
अग्निना दृषितं यच्च यच्च भाजनदूषितम् *।
एभिर्दोषैर्विमुक्तानि मद्यानि कांस्यपेषयेत् ॥ ९५ ॥
यत्स्वस्थं तैलवर्णं स्याद्धृतमण्डाभं च यत् ॥
• करवीरोत्पलाम्भोजतुल्यगन्धं रमस्कृतम् ॥ ९६ ॥
आस्वादे तिक्तमधुरं प्रकृतित्थं बलान्वितम् ॥
ईदृशं दापयेन्मद्यमदुष्टं दोषवर्जितम् ॥ ९७ ॥
तत्र दोपानवस्थांश्च दुष्टमद्यस्य पार्थिव ॥
पानोपाङ्गमथैतेषां द्विषाय प्रयतात्मनः ॥ ९८ ॥
विदाह्योऽम्लका कुर्याद्रोमहर्षं विशीतिका ॥
त्वग्दोषं पूयिता कुर्यात्प्रणां व्यक्ता स्वरोब्दकम् ॥ ९९ ॥
उष्णवाताभिसंतप्ता दना पित्तं प्रकोपयेत् ॥
अथ मद्यमदीर्घा स्यात्कण्ठरोगः परनीजकम् ॥ २०० ॥
बाष्पदुष्टा तथाऽऽध्यानं श्वयथुना स्वादुवर्जिता ॥
एवमेते सुरादोषास्तत्र मद्यप्रदाहृताः ॥ १ ॥
सुरा श्रमं नाशयति श्लेष्माणं चापकर्षति ॥
दीपयेज्जठरं चास्य भुक्तं चास्यामलोपमम् ॥ २ ॥
स्पष्टं करोति हृदयंमाहारं चाभिनन्दति ॥
मनोहर्षकरी चैव शक्तेन्द्रियप्रबोधिनी ॥ ३ ॥
सुराया इति ते गज-गुणदोषाः प्रकीर्तिताः ॥
हस्तिभ्यो दापयेद्राजन्वश्यार्थं वा वपुष्टये ॥ ४ ॥
मद्योपयोगे नागानां (उक्तोऽयं विहितो विधिः ॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि मेदकस्य गुणोदयम् ॥ २०५ ॥
गजान्प्रवरकण्ठीनान्मेदकः सह संपुतः(?) ॥
बृहत्त्वस्यच नागानां) मदं चैव विवर्धयेत् ॥ ६ ॥
• अनुचितद्रव्यानल्यो चापि पाठः कपुस्तके ।
१ क. 'च यत्' ।

३ जलपानविधिरध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५७३
• पित्तप्रशमनो बल्यस्तृष्णोपशमनस्तथा ॥
मेदकः संप्रदातव्यो ग्रीष्मे तु ग्रहकारिणा ॥ ७ ॥
विडङ्गानां कषायेण मुद्रान्स्वस्त्यग्रमानतः ॥
कषायं खादिरे चैव प्रभाते च सुशीतलान् [१] ८ ॥
कुटजस्येक्षुरस्यापि किण्वस्य च गुडस्य च ॥
सूक्ष्मचूर्णं समालोड्य निम्बस्य च धवस्य च ॥ ९ ॥
पञ्चानां तु पञ्चपञ्चाशत्समाशानामरांशनाम् ॥
सौवीरस्याऽऽढकेनाथ तिलतैलेन वा पुनः ॥ २१० ॥
समं संमर्च्य तत्सर्वं प्रातरेव प्रदापयेत् ॥
मांसं च वर्धते तेन न च कुप्यन्ति धातवः ॥ ११ ॥
दोषाश्चास्य न कुप्यन्ति विडङ्गान्मेदकादतः ॥
अभीरूणां कषाये तु कुन्तन्याःपात्रषोडशक ॥ १२ ॥
रजन्या

ातिकीर्णपा?
Wait: स्या (syā) द्धा (ddhā) or द्वा (dvā)? It is 'द्वा': d-vā.
ति (ti)
की (kī)
र्त्त (rtta) or र्ण (rṇa)?
पा (pā) or या (yā)?
Wait, look at: "स्याद्वातिकीर्तपा"? No, "स्याद्वातकिल्विषी"?
Let's look at the letters:
स्या (syā)
द्वा (dvā)
ति (ti)
की (kī)
र्ण (rṇa) with repha?
पा (pā) ॥
Wait, look at the end of line 16: 'पा ॥'.

Line 17:
अतीवस्वेदकस्तस्मै दातव्यो दन्तिनं नृप ॥ २९ ॥
Wait, "अतीवस्वेदकस्तस्मै दातव्यो दन्तिनं नृप ॥ २९ ॥"
Wait, 'दन्तिने' or 'दन्तिनं'?
Look at 'नं': it has a dot on top! 'दन्तिनं'.

Line 18:
प्रथमायाँ द्वितीयायां देयो गोधूमस्वेदकः ॥
Wait, "प्रथमायां" - is there a candrabindu or anusvara? "प्रथमायां" with anusvara.
"द्वितीयायां देयो गोधूमस्वेदकः ॥"

Line