हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३ ज्वरगणितस्याध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५७१
वंसश्रुभुविस्तस्यः पक्षयोश्चैव मारुतः ॥ ७८ ॥
न कुप्यति भवेच्चापि वारणः स्थिरतां गतः ॥ ७९ ॥
संशुष्कपवनाहारेष्वंगग्लासनेः कृशेः ॥
जायन्ते ये गजानां वे तद्विद्धा चैव मातृषु ॥ १८० ॥
गर्भ एवानिलस्तेषां कुपितो गात्रसंधिषु ॥
संविद्धन्(?) कुप्यति मुहुः सङ्गं च कुरुते सकृत् ॥ ८१ ॥
गात्रावंकुनमित्याहुस्तं द्विपं शास्त्रकोविदाः ॥
चेष्टा न लभ्यतेऽत्यर्थं विशेषो गात्रसेचनेः ॥ ८२ ॥
तेषामपि भवेत्पानमथ तैलस्य पूजितम् ॥
महोदराश्च ये नागास्तथा येऽपि च शारदाः ॥ ८३ ॥
प्रसन्नां सर्वलवणेरन्वितां तेषु दापयेत् ॥
शाड्गी दीपयत्यग्निं जनयत्यङ्गलाघवम् ॥ ८४ ॥
प्रतारणीया हृष्या च बृंहणी वीर्यवर्धिनी ॥
कमिघ्ना तैलसंयुक्ता श्लेष्माणं च निरस्यति ॥ १८५ ॥
हिता ध्यानप्ररूद्वाय तथा वाऽनिलरोगिणे ॥
सुभिषाविद्धदंशानां विषयुक्त्तस्त्वक्शलान् ॥ ८६ ॥
मदिरा द्राक्षया युक्ता हिता स्नेहेन चान्विता ॥
भाराध्वगमनश्रान्ता वयबन्धार्दिताश्च ये ॥ ८७ ॥
सहसा ये च विहिता गजाः संथानकर्मसु ॥
( १तेभ्यो मुद्रयुता देया हस्तिभ्यो मदिरा सदा ॥ ८८ ॥
दन्तसंनिपातेषु विहिता ये भवेन्द्दिपेः ॥
शाङ्गी पञ्चामियुक्ता रतैर्लवणवर्जितेः ) ॥ ८९ ॥
हेभ्यो गजेभ्यो दातव्या पथाऽन्यापं महीपते ॥
समानाहेऽग्निरोधेक्ष्ये दृष्टिकानाह एव च ॥ १९० ॥
मदिरा दीपने पच्या द्रव्येः सह योजिताः ॥
वातोल्वणितदेहाश्च जामशूदाश्च ये गजाः ॥ ९१ ॥
तेषा मपि सुरा देयो पञ्चाम्लंलवणेर्युता ॥
श्रान्ता ये तृषिता ये च विशुष्कमूत्रपुरीषिणः ॥ ९२ ॥
१ धनुश्चिह्नवान्तःस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।
१ क. न कुप्यति मुहुः सङ्गं नागस्य कुरुते सकृत् । २ क. ॰या यथान्यायं
महीपते ॥ आ॰ ।