हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

[२ हस्त्यायुर्वेदाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः ५६१
यज्ज्ञानुभावः कार्यो स्यादिति मे निश्चिता मतिः ॥
अरत्नीनां भवेत्तेनूराढकस्य प्रमाणतः ॥ ३३ ॥
उत्तमा मध्यमस्याप्यथमध्यमा चाधमस्य च ॥
जघन्यामपि जानीयाच्चतुर्हस्तसमन्विताम् ॥ ३४ ॥
व्यर्धहस्तं विज्ञेयो गजेष्वाहारजो विधिः ॥
*अरत्नेस्तत्र नागानां द्रोणमित्युपदिश्यते ॥ ३५ ॥
कुडवस्य प्रमाणं तु पूर्वं पत्तमुदाहृतम् ॥
स्नेहमकारि नागेभ्यो विधिनाऽनेन दापयेत् ॥ ३६ ॥
भक्तस्नेहप्रमाणं तु शृणुष्वाम्यत उत्तरम् ॥
तत्रारत्नो प्रदातव्यं स्नेहस्यार्धाढकं भवेत् ॥ ३७ ॥
तण्डुलानां भवेद्द्रोणमरत्नो न्वणस्य तु ॥
पलानि दश तावन्ति गुडस्यापि प्रमाणतः ॥ ३८ ॥
द्वादश द्रोणपर्यापो माषाणां तुनपा घृतः ॥
भारः स विहितो द्रोणो यवमस्य प्रमाणतः ॥ ३९ ॥
आर्द्रस्य पञ्चसप्तैतन्प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥
शुष्काणां च शृङ्गाणां च शण्यानां च नराधिप ॥ ४० ॥
यथाद्विगुणितं भारं पञ्चलाधै महीपते ॥
फांफतानां तु धान्यानामर्धभारं प्रदापयेत् ॥ ४१ ॥
तेषामेव सगर्भाणां त्रिभागोनं प्रदापयेत् ॥
भवेत्सकवचां शतर्विधा मुञ्जीत वारणः ॥ ४२ ॥
सर्पिर्गुडसमायुक्तं दध्ना सपरुक्रेन वा ॥
तोयमर्धो सकवचां सस्नेहरसकां नृप ॥ ४३ ॥
विधापोगानुभागंः कवलाद्यापनाहिकः ॥
ग्रीष्मे प्रदेयो नागानां मोदकश्च महीपते ॥ ४४ ॥
ह्रस्वत्वाच्चापि नागानां वह्नो••••तृणराठय्यः ॥
आढकीयं भवेद्द्रोणं पञ्चता मेशकस्य च ॥.४५ ॥
गोतस्य पञ्चपञ्चाशरेषा स्वाद्द्द्रोणसंख्यया ॥
वराहोऽथर्महिषाः शशाजहरिणा मृगाः ॥ ४६ ॥
स्वच्छन्दतो प्रदातव्या रसार्थे हस्तिनां नृप ॥
कुक्कुटाश्च मयूराश्च कार्वातित्तिरिभिः सह ॥ ४७ ॥

• 'अराउठाथ' इति भवेत् ॥
  ७१