हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

आयामस्तु यदास्तम्भो रज्ज्वा दण्डेन योजयेत् ॥
तदा भवेन्नराशो वा तेषामायामसंज्ञितो ॥ १८ ॥
उक्तमाद्यमवयवानामरत्नीनां द्वयंविधिः ॥
परिणाहः प्रदातव्यः कलाभागप्रमाणितः ॥ १९ ॥
एषा चत्वारि नागानां प्रमाणं संप्रवक्ष्यते ॥
तत्राष्टौ परिणाहः स्यादधमो नव मध्यमः ॥ २० ॥
दश रत्नीपरीणाहो गजस्तत्रोत्तमो भवेत् ॥
वर्म्यं त्रिविधमप्युक्तं गजानां नृपकोविदैः ॥ २१ ॥
तत्र प्रमाणं नोक्तं तु हस्तिनीनां महामुने ॥
तदहं ज्ञातुमिच्छामि त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम ॥ २२ ॥
त्रिविधं हस्तिनीनां तु वर्म्ययोगं प्रवस्व मे ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ २३ ॥
षडरत्नीसमुत्सेधा त्वष्टाविंशत्प्रमापतः ॥
कलाभागप्रदेशे च नवरत्निप्रमाणतः ॥ २४ ॥
मानविस्तारेऽस्तु यदि स्यात्सत्त्वतः समा ॥
उत्तमं वर्म्ययोगं तु हस्तिनीनां विनिर्दिशेत् ॥ २५ ॥
पञ्चहस्तसमुत्सेधा आयामे सप्तसंमिता ॥
अष्टारत्निपरीणाहा मध्यमवर्म्येण पूजिताः ॥ २६ ॥
चतुर्हस्तसमुत्सेधा आयामे षटु(ष्ठु)संमिताः ॥
अथवा सप्तहस्ता तु परिणाहेन कीर्तिता ॥ २७ ॥
इति वर्म्यप्रमाणं तु प्रोक्तं हस्तिनीषु ते ॥
बलप्रमाणमथैतासां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् ॥ २८ ॥
जात्युत्थकं भवेदेकं वेगगमसंज्ञकं तथा ॥
शतकुञ्जरस्य मध्यस्य प्रयोगे पञ्चकं स्मृतम् ॥ २९ ॥
उत्तमायां प्रयोगे तु हस्तिन्यां सप्तकीर्तितम् ॥
मध्यमं बलमिच्छद्भिस्तस्याः भेदं प्रमीयजः ॥ ३० ॥
पञ्चयोजनगा राजन्मध्यमा हस्तिनी भवेत् ॥
योजनानि तु चत्वारि जघन्यायास्तथा बले ॥ ३१ ॥
वेगप्रामसिकीं संज्ञां वने चैव विभाषयेत् ॥
गुणानामवस्तानेवाह सम्प्रवेतांस्तु लक्षयेत् ॥ ३२ ॥