दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

" at the beginning of line 16!
स्यात् + इत्यर्थः = स्यादित्यर्थः!
The hyphen breaks it: स्या- / दित्यर्थः ।
Look at line 16: दित्यर्थः! The first letter is दि!
"दि" has an i-matra with द!
Then "त्य" with "र्" and "थः"!
"दित्यर्थः ।"
Brilliant! That makes 100% perfect grammatical and semantic sense:
Line 15: सुते दत्ते इत्यस्य व्याख्यानावसरे सत्यौरसे परिगृहीतश्च न धनभाक् स्या-
Line 16: दित्यर्थः । पुत्रोत्पत्तावौरसाभावस्यापि विशेषणत्वात् । तथा दत्ते

Let's check line 17:
यथाविधि परिगृहीते सति योऽकृतविधानकः पुत्रश्चाद्योत्पन्न दत्तएव
Wait, look at line 17:
यथाविधि परिगृहीते सति योऽकृतविधानकः पुत्रश्चाद्योत्पन्नो दत्तएव
Is it चाद्योत्पन्नो or चाद्योत्पन्न?
Look after न्न: there is an 'ो' (o-matra)! "चाद्योत्पन्नो"!
Wait, look at "योऽकृतविधानकः":
Wait, is it "योऽकृतविधानक

दत्तकमीमांसा । ५
आपत्काले तु कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा । अन्यथा न प्रकर्त्तव्य-
मिति शास्त्रविनिश्चय इति । मनुरपि । अपुत्रेण सुतः कार्य्यो
यादृक् तादृक् प्रयत्नतः । पिण्डोदकक्रियाहेतोर्नामसङ्कीर्त्तनाय
च । अपुत्रोऽनेन विधिना सुतां कुर्वीत पुत्रिकामिति ॥
यत्तु विश्वामित्रादीनां पुत्रवतामपि देवरातादिपुत्रपरिग्रह-
लिङ्गदर्शनं तदपुत्रेणैवेत्यादिश्रुतिविरोधात् श्वाजाघनीभक्षणादिवन्न
पुनः प्रत्यवायो नास्तीति भावः । मातापित्रोर्दुर्भिक्षादिरूपायामापदि
दाने प्रमाणमाह तथाचेति आपदिति । तथाच आपत्काल इत्यस्य
दानं कर्त्तव्यमिति क्रियायाः कर्त्तृत्वेनोपस्थितेन दात्रा सम्बन्धो युक्तो
न त्वनुपस्थितेन प्रतिग्रहीत्रेति भावः । यादृक् तादृगिति तृतीयान्त-
मव्ययम्, प्रयत्नतः इत्यस्य सामानाधिकरण्येनान्वयानुरोधात् । प्रयत्नतः
इति प्रयत्नसामान्योपादानेऽपि क्षेत्रजादीन् सुतानेतानित्येकादश-
पुत्रप्रतिनिधिश्रवणात् एकादशप्रयत्ना बोद्ध्याः । पिण्डोदकेति,
मिलितानामेषां निमित्तत्वं न प्रत्येकं, तेन सर्वार्थमेकएव पुत्रीकार्य्य
इत्यग्रे वक्ष्यति ।
यत्त्विति, देवरातेति । अथ शुनःशेफो विश्वामित्रस्याङ्कमाससाद
सहोवाच जामदग्निः सौशर्वं वशिष्ठऋषिः पुनर्मे पुत्रं देहीति, नेति
होवाच विश्वामित्रो देवावामह्यमरासतेति, सहदेवरातो विश्वामित्र
थ्यासेति बह्वृच ब्राह्मणादिति शेषः । 'तदपुत्रेणैवेति' अपुत्रेणैव कर्त्तव्य
इति श्रुत्यनुमितश्रुतिविरोधादित्यर्थः । 'श्वाजाघनीभक्षणादिवदिति'
क्षुधार्त्तेनात्तुमुभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वाजाघनीमिति मनुवचनेनेति शेषः ।
तथाच तेषामृषित्वात् देवकल्पत्वाद्वा तदाचारो न पुरस्करणीयो
नापि तिरस्करणीयः । तदुक्तं, कृतानि यानि कर्म्माणि दैवतैर्मुनिभि-
स्तथा । नाचरेत्तानि धर्मात्मा श्रुत्वा चापि न कुत्सयेदिति ॥ नचेति ।

An accurate, line-by-line transcription of the page into Devanagari Markdown:

६ दत्तकमीमांसा।
श्रुत्यनुमापकमिति ध्येयम् । न च स्मार्त्ता श्रुतिः श्रौतस्य लिङ्गस्य न
बाधिकेति वाच्यम् । नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यादिप्रत्यक्षश्रुत्युपष्टम्भेन
तस्या एव बलवत्त्वात् । अथापि स्मार्त्तश्रुतितः श्रौतलिङ्गबलवत्त्व
एव धीमतामाशयातिशयश्चेत् तर्हि पुत्रानुज्ञया पुत्रवतोऽप्यस्तु
पुत्रान्तरपरिग्रहाधिकारः । यन्नः पिता सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे
वयम् । पुरस्तात् सर्वे कुर्महे त्वामन्वञ्चो वय स्मधीति श्रौत-
लिङ्गात् । नचेदं ज्येष्ठीकरणे लिङ्गं न पुत्रीकरण इति वाच्यम् ।
तस्य तद्भावेनैवाधिष्ठितेरित्यलं पल्लवितेन ।
अपुत्रेणेति पुत्रपदं पौत्रप्रपौत्रयोरप्युपलक्षकम् । पुत्रेण
लोकान् जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्र

लोकोऽसीत्याद्यलोकतापरिहारात्। न च पिण्डोदकदानार्थे
तत्करणमिति वाच्यम्। पुत्रः पौत्र प्रपौत्रश्च तद्वद्वा भ्रातृसन्त-
तिरित्यनेन तयोरेव तदधिकारावगमात्।
अपुत्रेणेति पुंस्त्वश्रवणात् न स्त्रिया अधिकार इति गम्यते।
अतएव वशिष्ठः। न स्त्री पुत्रं दद्यात् प्रतिगृह्णीयाद्वा अन्यत्रानु-
ज्ञानाद्भर्तुरिति। अनेन विधवाया भर्तुरनुज्ञानासम्भवात् अनधि-
कारो गम्यते। न च सधवायाः स्वभर्तुरनुज्ञापेक्षापारतन्त्र्यात् न
विधवाया इति वाच्यम्। स्त्रीसामान्योपादानेन पारतन्त्र्यस्य
प्रयोजकत्वात्, अभावे ज्ञातयस्तेषामिति ज्ञातिपारतन्त्र्यस्य
सद्भावाच्च।
तर्हि ज्ञात्यनुज्ञयैव तस्याः पुत्रीकरणमस्त्विति चेन्न भर्तृप-
दस्योपलक्षणतापत्तेः प्रयोजनासिद्धेश्च। प्रयोजनन्तु भर्तुरनुज्ञानस्य।

असिद्धेरिति पुत्रीकरणाभावे सिद्धे ज्येष्ठीकरणस्याप्रसक्तेरिति
भावः। तयोरेवेति एवकारोऽप्यर्थकः। 'तयोः' पौत्रप्रपौत्रयोरित्यर्थः।
'पुंस्त्वश्रवणादिति' पुंस्त्वस्य विधेयविशेष्यत्वेन विवक्षितत्वादिति
भावः। 'अनेनेति' भर्तुरनुज्ञानासम्भवेन भर्तृभावेनेति शेषः। भर्तुरनु-
ज्ञानासम्भवादित्यनेन सति भर्तरि पूर्वं तदनुमतौ अधिकारो
भवत्येवेति बोध्यम्। 'पारतन्त्र्यादिति' रक्षेत् कन्यां पिता विन्नां
पतिः पुत्राश्च वार्द्धके। अभावे ज्ञातयस्तेषां न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हतीति
याज्ञवल्क्यवचनादिति शेषः। स्त्रीसामान्योपादानेन न स्त्री पुत्रं
दद्यात् प्रतिगृह्णीयादिति वचने इति शेषः।
ननु अभावे ज्ञातयस्तेषामित्यनेन भर्तृभावे ज्ञातिपारतन्त्र्यावग-
मात् अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरित्यत्र भर्तृपदस्योपलक्षकता युज्यते इत्याह

स्त्रीकृतपरिग्रहेणापि भर्तृपुत्रत्वसिद्धिः । अतएव अथोढचेत्स-
कृत्रिमपुत्रिकापुत्रस्त्रीदारजासुरायूढजदक्षिणाजानां पित्र्येथेति
सत्याषाढसूत्रे स्त्रीदारजस्य गोत्रद्वयसम्बन्धोऽभिहितः । मातु-
रुत्तरं पितुः प्रथममिति सूत्रेणापि । पितृगोत्रसम्बन्धश्च पितुः
पुत्रत्वेन । पुत्रत्वञ्च पितुरनुज्ञानेनैव न परिग्रहेण । तस्य तत्र
स्त्रीकर्त्तृकत्वात् । 'ऊढः' सहोढः । 'स्त्रीदारजः' स्त्रीयाचितः,
स्त्रीसत्ताकः । यज्ञेन दक्षिणात्वेन प्राप्तायां कन्यायां जातः
'दक्षिणजः' । अन्ये प्रसिद्धाः इति शवरस्वामिनः ।
अत्र च स्त्रिया दारताभिधानेन दारी पुरुषो लभ्यते अन्यथा
स्त्रीपरिगृहीतस्य तन्मात्रपुत्रत्वेन तद्भर्तृगोत्रसम्बन्धाभावात् तद्भर्तृ-
क्रियायामनधिकारापातात् तद्विवाहादौ च पित्रभावेन पितृगोत्रा-

प्रयोजनासिद्धेरिति । 'भर्तृपुत्रत्वसिद्धिरिति' यतएव स्त्रीकृतपरिग्रहेण
भर्तृपुत्रत्वसिद्धिरतएवेत्यर्थः । 'तस्येति' तस्य पुत्रपरिग्रहस्य । 'स्त्रीकर्तृ-
कत्वात्' स्त्रीमात्रकर्तृकत्वात् इत्यर्थः । 'स्त्रीसत्ताकः' भर्तुर्विप्रवासादिना
स्त्रीमात्रसत्ताकः नतु पतिसत्ताकः । तथात्वे प्राधान्येन भर्तृकर्तृकपरिग्रह-
स्योचितत्वात् स्त्रीकर्तृकपरिग्रहस्याप्रसक्तेरित्यर्थः । 'प्राप्तायां कन्यायां'
पश्चादुद्वाहायामिति शेषः । दक्षिणज इति । अनेन दैवविवाह उक्तः,
यज्ञे तु वितते सम्यग् ऋत्विजे कर्म कुर्वते । अलंकृत्य सुतादानं दैवं
धर्मं प्रचक्षते इति मनुवचनात् । अतो दक्षिणजस्य नातिरिक्तपुत्रत्वं,
तस्य तावदौरसत्वेऽन्तर्भावात् नास्ति पुत्रद्वादशसंख्याविरोध इति
बोध्यम् । अन्ये इति क्षेत्रादय इत्यर्थः ।
ननु स्त्रीदारजस्य स्त्रीमात्रकर्तृकपरिग्रहात् भर्तुर्व्यापाराभावेन कथं
तद्पुत्रत्वसिद्धिरत आह अथेति । तथाच स्त्रीदारजेतियोगात् सदर्थ-

दत्तकमीमांसा । ६
द्यनुल्लेखप्रसङ्गाच्च । यद्येवं तर्हि भर्त्तुरपि स्वानुज्ञापेक्षा स्यात्
प्रयोजनतौल्यादिति चेन्न । भर्त्तृप्राधान्यात् तत्परिग्रहेणैव स्त्रिया
अपि तस्मिन् पुत्रत्वसिद्धेः भर्त्तृपरिगृहीतवस्त्वन्तरस्वत्ववत् । किञ्च
व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव प्रतिगृह्णीयादिति
समानकर्तृताबोधकक्त्वाप्रत्ययश्रवणात् होमकर्त्तुरेव प्रति-
ग्रहसिद्धेः स्त्रीणां होमानधिकारात् प्रतिग्रहानधिकार इति
वाचस्पतिः ।
न च शौनकीये चाचार्य्यवरणाम्नानात् तद्द्वारा होमसिद्धि-

लाभ इति भावः । 'अन्यथेति' श्राद्धे गोत्रत्रयसम्बन्धिनामेवाधिकार-
दर्शनात्फलभागिनामधिकारापातादित्यर्थः । नन्वस्तु यमधिकारः का
क्षतिरित्यत आह तद्विवाहादाविति । तथाच मात्रनामकत्तृकविवाहेऽपि
मातृभर्त्तृगोत्रसम्बन्धं विना गोत्रान्तरसम्बन्धासम्भवात् मातृगोत्रसम्ब-
न्धेऽपि भर्त्तृगोत्रप्राप्तेरविरोधात् क्षतिविरहेऽपि भर्त्तृपुत्रत्वेन भर्त्तृगोत्र-
सम्बन्धाभावात् पितृपेक्ष्यैव गोत्रानुल्लेखस्य शास्त्रीयत्वात् न मातृपे-
क्षया । यतो भर्त्तुः पुत्रत्वाभावेन पुत्रत्वेन तत्क्रियायामनधिकारप्र-
सङ्गः । सुतरां तस्य पितृभावेन विवाहादौ मातृनिरपेक्षेण पितृगोत्रा-
द्यनुल्लेखप्रसङ्गश्च स्यात् । श्राद्धे फलभागिनां गोत्रानुल्लेखदर्शनात्
तदितरत्र तदुल्लेखाचारसमाचारविरोधादिति भावः । 'प्रयोजनतौ-
ल्यादिति' पुत्रत्वसिद्धिलक्षणप्रयोजनसाम्यादित्यर्थः । 'भर्त्तृपरिगृही-
तेति' दम्पत्योर्मध्यगं धनमिति वचनादिति भावः । स्त्रीणां स्वात-
न्त्र्येणानधिकारे वाचस्पतिसंवादं दर्शयति किञ्चेति । हुत्वेति क्त्वाप्रत्य-
यात् होमानन्तरं प्रतिग्रह इति सिद्धम् । प्रथमं अदूरबान्धवं सन्नि-
हितसपिण्डं तदभावे बन्धुसन्निकृष्टं असन्निहितसपिण्डमित्यर्थः ।
“शौनकीये इति चाचार्येति” चाचार्योधर्मसंयुक्तं वैष्णवं वेद-

रिति वाच्यम् । होमसिद्धावपि प्रतिग्रहमन्त्रानधिकारेण प्रतिग्रहा-
सिद्धेः । तदाह शौनकः । देवस्य त्वेति मन्त्रेण हस्ताभ्यां परि-
गृह्य च । अङ्गादङ्गेत्यृचं जप्त्वा 'आघ्राय शिरोऽमूर्द्धनीति । न चैवं
शूद्राणामनधिकारप्रसङ्गः शूद्राणां शूद्रजातिस्थिति-व्यवस्थापक-
लिङ्गेन तदधिकारकल्पनात् । एतेन शूद्राणां होमप्रतिग्रहमन्त्रा-
नधिकारेण पुत्रपरिग्रहानधिकार इति वदन् वाचस्पतिः
परास्तः । विधवानां स्त्रीणान्तु यथाविनियोगमधिकारसमर्थनात्
न पुत्रपरिग्रहाधिकार इति सिद्धम् । न चैवं सधवानामप्यनधि-
कारापत्तिः होममन्त्राद्यनधिकारादिति वाच्यम् । अन्यत्रानुज्ञाना-
र्भर्तुरिति प्रतिप्रसवेन प्रधानाधिकारसिद्धावधिकृताधिकारात्
होममन्त्रादिप्राप्तौ स्त्रीशूद्राणाममन्त्रकमिति मन्त्रपर्युदाससिद्धे-
र्मन्त्रकप्रतिग्रहसिद्धिः वस्त्वन्तरप्रतिग्रहवत् । किञ्च न स्त्री पुत्रं
दद्यात् प्रतिगृह्णीयादेत्यौत्सर्गिकनिषेधस्य अन्यत्रानुज्ञानाद्भर्तुरि-
त्यपवादकः प्रतिप्रसवः । तत्र च निमित्तं भर्त्रनुज्ञानं । ततश्च विध-
वाया भर्त्रभावेनानुज्ञानासम्भवात् निर्निमित्तकप्रतिप्रसवाप्रवृत्त्या
मापकान्तराभावाचानधिकार इति सर्व्ववादिसम्प्रतिपन्नमेव । न
चैवमलोकतापरिहारो न स्यादिति वाच्यम्, मृते भर्त्तरि साध्वी
स्त्री ब्रह्मचर्य्यव्रते स्थिता । स्वर्गं गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्म-
चारिण इति वचनात् । "अधिकृताधिकारादिति" यस्मिन्कृते प्रतिग्रहे
अधिकारस्तदित्यर्थः । "होममन्त्रादिप्राप्तौ" इति अङ्गत्वेनेत्यादिः ।
"मृतेऽयमिति" मृते इति । "ब्रह्मचारिण" बालखिल्यादय इत्यर्थः ।

दत्तकमीमांसा । ११

चारिण इति मनुना ब्रह्मचर्येणैव तत्परिहाराभिधानादिति
सकलमकलङ्कम् ।
अपुत्रेणेत्येकवचनाच्च न द्वाभ्यां त्रिभिर्वा एकः पुत्रः
कर्त्तव्य इति गम्यते । नन्वेवं दत्तकादीनां द्व्यामुष्यायणत्वस्मरणं
विरुद्ध्येत । तथा च प्रयोगपारिजाते स्मृत्यन्तरम् । द्व्यामुष्यायणा
ये स्युर्द्दत्तकक्रीतकादयः । गोत्रद्वयेऽप्यनुद्वाहः शुङ्गमैरग्निरयोर्द्य-
थेति । मैवं । द्व्यामुष्यायणत्वस्य जनकपरिग्रहीतृद्वयाभिप्राय-
कृत्वात् । निषेधश्च परिग्रहीतृद्वयमभिप्रेत्येति न विरोधः । प्रति-
निधिश्च क्षेत्रादिरेकादशविधः । क्षेत्रजादीन् सुतानेतानैकादश
यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति
मानवात् । तत्र च येषु दम्पत्योरन्यतरावयवसम्बन्धस्तेषां न्यायादेव

अपुत्रेणेति । तथाच एकत्वस्य विधेयविशेषणतया विवक्षितत्वा-
दितिभावः । “न द्वाभ्यामिति” प्रतिग्रहीतृद्वयाभिप्रायको निषेध इति
वक्ष्यति। “प्रतिनिधिश्चेति” तत्र चौरसपुत्रिकयोर्मुख्यत्वेन न प्रति-
निधित्वं तदुक्तम् । आज्यं विना यथा तैलं सद्भिःप्रतिनिधीकृतम् ।
तथै

"?
Wait! Let's re-read line 7 very carefully!
First word:
प्र (pra)
ति (ti)
नि (ni)
धि (dhi)
Then:
श (śa)
ब्ध / ब्द (bda)
श्चो (śco)
भ (bha)
य (ya)
त्रा (trā)
पि (pi)
It is definitely: "प्रतिनिधिशब्दश्चोभयत्रापि" !
Look at: 'श' + 'ब्द' + 'श्चो'!
Yes! "प्रतिनिधिशब्दश्चोभयत्रापि भूम्ना सृष्टिरुपदधातीतिवत् ।"
And look at :
यथा क्षेत्रजपौत्रिकेयपुत्रिका- -> wait, is it पौत्रिकेय or पौत्त्रिकेय?
In : 'पौत्रिकेय' (one त).
In : 'पौत्त्रिकेये' (double त).
Let's preserve exact orthography!

In :
कानीन-पौनर्भव-सहोढज-गूढजानां (it has ढ with under-dot or ढ़? In Devanagari it's सहोढज- or सहोढ़ज-, standard is सहोढज-).
In :
विकलोभयसम्बन्धादिकत्वावयवत्वेन (or विकलोभयसम्बन्धा

[Header] .दत्तकमीमांसा । १३
कर्मणोऽगुणकर्मत्वात् तेन सत्येव क्षेत्रजादीनां पुत्रशब्दे प्रतिनिधि-
त्ववचनमौरसप्रशंसार्थं उपकारापचयाभिप्रायत्वात् प्रतिनिधि-
व्यवहारस्य, यथौरसो भूयांसमुपकारं कर्त्तुं शक्नोति न तथेतर
इत्युक्तम्, तच्चिन्त्यं । दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वाभावे साध्ये पुत्रोत्-
पादनकर्मणोऽनङ्गत्वस्य हेतोरपक्षधर्मत्वात् तेषां भिन्नत्वेनोत्पाद-
नयोग्यत्वात् । अथ पुत्रोत्पादनविधौ पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गत्वं ।
सत्यं अनङ्गत्वं किन्तुत्पादनविधावेव न तु विध्यन्तरे । एष वा अनृणो
यः पुत्रीत्यादिवाक्येषु पुत्रेणानृण्यः भावयेदिति विधिपर्य्यवसानेन
पुत्रस्यादृष्टकरणतया अङ्गतासिद्धेः । उक्तञ्च साक्षादेव मनुना
पुत्रस्य करणत्वं पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिना । यद्येवं तर्हि
पौत्रप्रपौत्रयोरपि आनन्त्यब्रध्नविष्टपप्राप्त्यर्थे पुत्रप्रतिनिधिः
स्यात् । स्यातां नाम किन्नश्छिन्नम् ।

कर्मत्वादित्यर्थः । 'पुत्रशब्दे' पुत्रशब्दवाच्ये इत्यर्थः । 'चिन्त्यं, दूष्यते-
नेति शेषः । 'दत्तकादीनामिति' दत्तकादिनं प्रतिनिधिः अपत्योत्पादनक-
र्मेतरतनङ्गत्वादित्यनुमाने अपत्योत्पादनस्यानङ्गत्वरूपहेतोः पक्षस्य दत्त-
कादिरूपत्वेनानाश्रयत्वात् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमहेतोः पर्व-
तरूपक्षाश्रयत्ववत् नात्रास्तीति भावः । 'पुत्रोत्पादनविधाविति' ऋतुगम-
नेन पुत्रं भावयेदिति विधावित्यर्थः । "भाव्यत्वेन" विधेयत्वेन । 'न तु
विध्यन्तरे, एष वा अनृणो यः पुत्रीत्यादिश्रुतिविहितपुत्रेणानृण्यं भाव-
येदिति विध्यन्तरे इत्यर्थः । तत्र पुत्रस्य तृतीयाबोधितकरणत्वेनाङ्गत्वात्
प्रतिनिधित्वं स्यादिति भावः । 'पुत्रप्रतिनिधिः' पुत्रवत् तयोरपि प्रति-
निधिः स्यादित्यर्थः । ध्यानन्त्यमभ्रिष्टपप्राप्त्यर्थं प्रतिनिधिः स्यादिति

[Header] १४ दत्तकमीमांसा ।

नचोभयैकवाक्यतयैकविधित्वसम्भवः । ऋतुगमनपुत्त्रयोः कर-
णयोः पुत्त्रानृण्ययोर्भाव्ययोश्चैकविधावनन्वयात् अन्वये च विरुद्ध-
त्रिकद्वयापत्तेः । तस्मादानृण्यभाविकायां भावनायां पुत्त्रस्य करण-
क्वचित् पाठः । तदा यस्त्वेवार्थः । 'व्यस्तं नामेति' व्यस्तपदप्रयो-
गस्तु एतस्यां व्यवस्थायामिनास्थासूचनार्थमिति बोध्यम् ।
न चेति । तथाच क्रियाद्वयश्रवणात् उभयोर्भिन्नवाक्यत्वादिति
भावः । ननु 'अमावास्यायां श्राद्धं कुर्यात् रात्रौ श्राद्धं न कुर्यात्' इत्यादा-
वेकवाक्यत्वेऽपि एकक्रियाया भेदकल्पनेनैव ऋतुगमनपुत्त्राभ्यां पुत्त्रानृ-
ण्यत्वे भावयेदितिविधिपर्य्यवसानेनान्वयसिद्धौ कथममन्वय इत्यत आह
ऽन्वये चेति । 'विरुद्धत्रिकद्वयेति' तथाहि ऋतुगमनेन पुत्त्रं भावयेदिति
विधौ पुत्त्रस्योद्दिश्यमानत्वम् अनूद्यमानत्वं प्रधानत्वम् एते त्रयो धर्मा
वर्त्तन्ते । पुत्त्रेणानृण्यं भावयेदितिविधौ पुत्त्रस्य उपादेयत्वं विधेयत्वं
शेषत्वम् एते त्रयो धर्मा वर्त्तन्ते । प्रथमविधौतु पुत्रोद्देश्यक ऋतुगमन-
साधकः प्रवृत्तिजनकः । तत्रोद्देश्यत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं पूर्वविधौ पुत्र-
मनूद्य ऋतुगमनं विधीयते । अतः पुत्रस्यानूद्यमानत्वम् । एवं ऋतुगमनस्य
फलत्वेनाङ्गत्वं पुत्रस्य कार्य्यत्वेन प्रधानत्वं इति प्रथमविधौ पुत्रे त्रिकं,
द्वितीयविधौतु पुत्रसाध्यकानृण्योद्देश्यकप्रवृत्तिजनकः, तस्य साध्यत्वरूपो-
पादेयत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं द्वितीयविधौ वानृण्यमुद्दिश्य पुत्रो विधी-
यते इति पुत्रे विधेयत्वं प्रथमाऽविधेयतद्रूपम्, एवं द्वितीयविधौ
भाव्यस्यानृण्यस्य करणत्वात् पुत्रे ऽङ्गत्वरूपं शेषत्वम् एतत्त्र

. दत्तकमीमांसा । १५
तथा तदपचारे दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वमविरुद्धं सोमापचारे
पूतिकानामिव । एतदेव स्पष्टीकृतं मनुना क्रियालोपान्मनीषिण
इति । 'क्रिया' पिण्डोदकादिक्रिया । चौरसाभावे प्रतिनिध्यकरणे
तल्लोपापत्तेः । तथा अत्रिणापि पिण्डोदकक्रियाहेतोरिति
पूर्व्वमनुवदशम् ।
यदपि न स्वामित्वस्य भार्य्यायाः पुत्रस्य देशस्य कालस्याग्ने-
र्देवतायाः कर्मणः शब्दस्य च प्रतिनिधिरिति सत्याषाढवचनेन पुत्र-
यत्र भावनायां पुत्रेणानृण्यं भावयेदितिविधिरूपायामित्यर्थः । 'सोमा-
पचारे इति' सोमेन यजेत इत्यत्र सोमस्य करणत्वेनाङ्गत्वत् तदपचारे
यदि सोमं न विन्देत् तदा पूतिकामभिषुणूयादिति श्रुतिबलात् पूति-
कानां प्रतिनिधित्ववदित्यर्थः । 'एतदेवेति, स्पष्टीकृतमिति' क्षेत्र-
जादीन् सु

१६ दत्तकमीमांसा ।
प्रतिनिधिनिराकरणं तत् तन्तवे ज्योतिष्मतीन्नामाग्निष्टोमाङ्गास्त
इत्यादावपुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा चाशीराशंसननिवृत्त्यर्थे । अत-
एव श्रुतिः । यस्य पुत्रो जातः स्यात्तन्तवे ज्योतिष्मतीमिति ब्रूया-
दिति । तथा पिता पुत्रीये सामनि अमुकस्य पिता यजत इत्यादाव-
पुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा तत्प्रवचननिराकरणार्थं न पुनः सर्व-
थैव पुत्रप्रतिनिधिनिराकरणार्थे , पुत्रप्रतिनिधीनाञ्चरित्यादि
स्मृतिविरोधात् ।
चेन्न, तस्य याज्ञाङ्गाग्नीकरणहोममात्रविषयत्वात् । 'तन्तवे ज्योति-
ष्मतीमिति' तन्तुरपत्यमित्यर्थः, 'ज्योतिष्मतीं' बलवतीम् । व्यथायं
भावः । यस्य पुत्रो नास्ति तस्याशीराशंसनविधिः पुत्रवतोनासौ किन्तु
पुत्रप्रतिनिधिना अपुत्रेणाशीराशंसननिवृत्त्यर्थं 'पुत्रप्रतिनिधिर्नैव
कर्त्तव्यः पिण्डोदकार्य्यं पुनः पुत्रप्रतिनिधिः कर्त्तव्य एवेति भावः ।
ननु पिण्डोदकार्यार्थं पुत्रप्रतिनिधिकरणपक्षे प्याशीराशंसननिवृत्तिः
साङ्गिक्येव निषेधो विफल इति वाच्यं । केवलमाशीराशंसननिवृ-
त्त्यर्थं पुत्रप्रतिनिधिनिषेधे तद्वचनस्य तात्पर्यात् ब्राह्मण्या क्षत्रिया-
यामुत्पन्नस्य क्षेत्रजादेर्वा निषेधे सदाश्रयात् तादृशक्षेत्रजादेरसत्त्व-
तया ब्राह्मण्यापिण्डोदकादानर्हत्वादिति बोध्यम् । केचित्तु 'अपुत्रस्य'
औरसपुत्ररहितस्य । 'पुत्रप्रतिनिधिं' क्षेत्रजादिकं । तथाच प्याशी-
राशंसनकर्म्मादावेव पुत्रप्रतिनिधिनिषेधकं सत्याषाढसूत्रं नतु सर्व-
थेति भावः । अथ श्रुतिप्रमाणं दर्शयति यस्य पुत्रो जातः इत्यादि ।
यस्य पुत्रो जातः स्यात् , 'जातः' औरसः पुत्रो यस्य स्यादित्यर्थः ।
तथाच औरसपुत्रस्यैव प्याशीराशंसनं कर्त्तव्यं न पुनः क्षेत्रजादि-
पुत्रस्येति भावः । 'निराकरणार्थमिति' तथाच सत्याषाढसूत्रे यः
पुत्रप्रतिनिधिनिषेधः स पर्याप्ताशीराशंसनपितापुत्रीयसामप्रवचनपर-

अथेदं चिन्त्यते योऽयं प्रतिनिधिविधीयते स किं पुत्रोत्पादन-
विधावुत पिण्डोदकादिविधाविति,उभयथाश्रवणात् । यथा अपुत्रे-
णैव कर्त्तव्य इत्यनेन पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्य-
नेन च पिण्डोदकादिविधाविति । तत्र नाद्यः पुत्रोत्पादनविधौ
पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गतया प्रतिनिध्ययोग्यत्वात् । न द्वितीयः विरो-
धात् । अपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिः श्रूयते न तत्कृता पिण्डोदक-
क्रिया, पुत्रकर्त्तृका च पिण्डोदकादिक्रिया, न तं प्रति प्रतिनिधि-

इति न कश्चिद्विरोध इति प्राञ्चः । प्रमाणान्तरं दर्शयति पितापुत्रीय
इति । पितापुत्रीये पितापुत्रनामघटिते अमुकस्य पिता यजते इत्येतत्-
स्वरूपे सामनि गौनेषु सामाङ्गेति श्रुतेः । तथाच प्रवचनविधिस्तु
पुत्रवतै नापुत्रस्य, तन्निष्पत्त्यर्थं अपुत्रेण पुत्रप्रतिनिधिर्नैव कर्त्तव्य
इति भावः ।
अथेदमिति । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यनेन औरसपुत्रोत्पादनाभावे
तदर्थं किं दत्तकादिः प्रतिनिधीयत पिण्डोदकाद्यपचारे तदर्थं दत्तकादिः,
क्रमेण पक्षद्वयं दूषयति तत्र नाद्य इति । पुत्रोत्पादेति—ऋतुगमनेन
पुत्रमुत्पादयेदितिविधावित्यर्थः । तथाचात्र पुत्रस्य भाव्यत्वेन विधेय-
त्वेन प्राधान्यादङ्गत्वाभावेन व्यङ्गापचारे प्रतिनिधिरिति प्रतिनिधिन्या-
यविरोधादितिभावः । न द्वितीय इति विरोधादिति—विरोधमुप-
पादयति अपुत्रमिति । न तत्कृतेति ।—पिण्डोदकक्रिया तत्कृता
अपुत्रकर्तृका न, पुत्रकर्त्तृकैव पिण्डोदकक्रिया इत्यन्वयः । न तं
प्रति प्रतिनिधिरिति ।—तं प्रति पुत्रं प्रति न प्रतिनिधिः श्रूयत
इति पूर्वेणान्वयः । तथाच पुत्रकर्त्तृके कर्मण्येव तं प्रति प्रतिनिधि-
विधानं सम्भवति न स्वान्यकर्त्तृके । एवञ्च पुत्रकर्त्तव्येऽपि पिण्डो-
३

१८ .दत्तकमीमांसा ।
विधिरिति । किञ्च पिण्डोदकादिविधिः पुत्रकर्तृको न च कर्तुः-
प्रतिनिधिः । अथापि क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधिर्न फलभोगांशे,
यथा सत्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधि-
स्तथात्रापीति वाच्यम् । तदपि न, वैषम्यात् । सत्रे ह्यारब्धक्रियस्य
प्रतिनिधिः । प्रकृते त्वाद्यन्त्याकृतः क्रियारम्भस्यैवासम्भवात् कथं प्रति-
निधिसम्भवः न च प्रतिनिधिना क्रियारम्भो न्यायवित्सम्मतः ।
दकादिकर्मणि यदपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिविधानं तदन्याय्यमिति
विरोध इति भावः । नन्वगत्या अन्यकर्तृकक्रियायामपि अन्यं प्रति
प्रतिनिधिविधानमङ्गीकर्त्तव्यमित्येतद्दृष्टान्तरमाह किञ्चेति । 'कर्तुः'
क्रियाकर्त्तुः, 'प्रतिनिधिः' प्रतिनिधित्वं, धर्मधर्मिणोरभेदात् । तथाच
क्रियाकर्त्तवैक्येन सौसादृश्याभावात् प्रतिनि

अथापुत्रस्य जीवच्छ्राद्धे स्वकर्त्तृक एव पिण्डादिविधिरिति
तत्रैव प्रतिनिधिरिति वाच्यं । तदपि न, पुत्रप्रतिनिधिसम्भवे जीव-
च्छ्राद्धविधेरेवाप्रवृत्तेः । किञ्च जीवच्छ्राद्धस्य स्वकर्त्तृकत्वेन स्वस्यैव
प्रतिनिधिः स्यात् न पुत्रस्य, पुत्रकर्त्तृकत्वाभावात् । तस्मान्नोक्त-
विधिद्वयेऽपि पुत्रप्रतिनिधिसम्भवः । किञ्च पिण्डोदकक्रियाहेतो-
रिति हेतुवचनमप्ययुक्तमेव व्यपक्षधर्मत्वात् । न ह्यपुत्रस्य पिण्डो-
दकक्रियाप्राप्तिरस्तीत्युक्तमेवेति । अत्रोच्यते नापुत्रस्य लोको-
ऽस्तीत्याद्यर्थवादानुगृहीते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ
पुत्रापचारे क्षेत्रजाद्येकादशविधः प्रतिनिधिविधीयते, तत्र च लोक-

'श्रौतं कर्म स्वयं कुर्यादन्योऽपि स्मार्त्तमाचरेत् । अशक्तौ श्रौतमप्यन्य-
कुर्यादाचारमन्ततः' इति वचनात् ।
ननु ह्यपुत्रस्य स्वकर्तृकश्राद्धविधिरस्ति स एव क्रियाकर्त्ता तदप-
चारे क्रियाकर्तृत्वार्थं प्रतिनिधिः सुलभ एव इत्याशङ्कते अथेति । दूष-
यति तदपि नेति । स्वस्यैव प्रतिनिधिः—दत्तकादिरितिशेषः । तथाच
दत्तकादेः स्वप्रतिनिधित्वं स्यात् न पुनः पुत्रप्रतिनिधित्वम् । नचेष्टा-
पत्तिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यादिबचनविरोधादितिभावः । तस्मान्नो-
क्तविधिद्वयेऽपीति पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकादिविधौ चेत्यर्थः ।
दूषणान्तरमाह किञ्चेति, व्यपक्षधर्मत्वादिति । अपुत्रः पुत्रप्रतिनिधि-
मान् पिण्डोदकक्रियावत्त्वादित्यनुमाने हेतोरव्यपक्षधर्मत्वात्, अपुत्रस्य
पुत्रकर्तृकक्रियाप्राप्त्यभावेन न हेतोरमुख्यपक्षवृत्तित्वमितिभावः ।
पूर्वपक्षं समाधत्ते अथेहं चिन्त्यत इति । अत्रोच्यत इति सिद्धान्त
इति शेषः । नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यस्य निन्दार्थवादत्वात् तेनानुगृहीते
उत्तमिते तत्सहचरिते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ इत्यर्थः ।

२० दत्तकमीमांसा ।
पुत्रयोः साध्यसाधनभावनिर्वाहकावान्तरव्यापारभूतक्रियापेक्षायां
पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्युच्यते ।
यदेति । वन्ध्याष्टमेऽधिवेत्तव्येत्यादिवदत्रावधिं प्रतीक्षाभावं
बोधयति । 'पिण्डः' श्राद्धम् । 'उदकम्' अञ्जलिदानादि । 'क्रिया'
और्ध्वदेहिका दाह्यादि, ता एव हेतुः पुत्तीकरणे निमित्तं । हेतो-
रित्येकत्वनिर्देशात् मिलितानामेषां निमित्तं न प्रत्येकमिति
गमयति । तेन चैकैकार्थेन पृथक् पुत्तीकरणं किन्तु सर्वार्थमे-
कमेव पुत्तीकरणमित्यर्थः । पुत्राभावे पिण्डादिलोपप्रसङ्गात् ।
अतएव मनुः—पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति ।
क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः । पुत्रप्रतिनिध्यभावे क्रियालोपा-
दित्यर्थः । यद्वा अलोपादितिपदच्छेदः अलोपादिति ल्यब्लोपे
क्रियापेक्षेति—तथाच पुत्रेण लोकान् जयतीत्यनेन पुत्रस्य साधनत्वं
लोकस्य साध्यत्व यदुक्तं तदवान्तरव्यापारभूतश्राद्धादिक्रिययैव भवति
नतु स्वतः, चान्यथा क्रीतादिभिः पुत्रैरपि अलोकतापरिहारो भवतु
इति भावः ।
यदेति । अपुत्रेणैव कर्तव्य इत्यत्र वचने । वन्ध्याऽष्टमेऽधिवेत्तव्या
दशमे च मृतप्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनीत्यादौ
प्रथमर्तपेच्या षण्मासादिकाष्टविषेदनादिवत् नात्र काचप्रतीक्षा ।
अपुत्रतावधारणमात्रेण ब्राह्मणादिभिरुपनीतः शूद्रेण विवाहयोग्येने
युत्ति ग्राह्य इति भावः । इदमुलक्षणम् । यदेत्यनेन कालाशुद्ध्यादि-
रपि नापेक्षणीयः पुत्तोत्पादनविधेर्नित्यत्वात् निरवकाश नैमित्तिकत्वाच्च ।
नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्याणि न
कालस्तु विधीयते । स्वरूपस्याप्यवकाश इति बोध्यम् । ननु चौरसा-

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

पञ्चमी, अलोपार्थमित्यर्थः। यद्यपि पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्या-
दिना पुत्राभावे पत्न्यादीनामपि क्रियाधिकारः श्रूयते तथापि
नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यादिश्रवणात् पुत्रकृतक्रियाजन्या लोकाः, न
स्त्र्यादिकृतक्रियया जन्यन्त इत्यवश्यं वाच्यम्। अन्यथा पुत्रपत्न्यादीनां
तुल्यफलकक्रियाधिकारे तुल्यतया विकल्पापत्या अभावविधाना-
नुपपत्तेः। तस्मात् पुत्रकृतक्रियाजन्यलोकविशेषसिद्धौ पुत्रप्रतिनिधि-
रावश्यक इति। उक्तञ्च मेधातिथिना, तत्र च यदौरसस्य प्रथम-
कल्पिकत्ववचनं तन्न व्यवहारोपयोगि किन्तूपकारातिशयाय। यद्यौ-

भावे कथं दत्तकादिः प्रतिनिधिः क्रियते पिण्डोदकादिक्रियायाः पत्न्या
द्यपि निर्वाहादित्यत आह क्रियाधिकार इति। प्रेतक्रियाधिकार
इत्यर्थः। जन्यन्त इति -। इदमप्युपलक्षणं पत्न्याः पार्व्वणपिण्डदानानधि

' or is it 'म'?
Wait, look: 'त्य', 'ग्रि', 'म', 'वा', 'क्यै'!
Wait, look at 'ग्रि': the 'ि' is on 'ग्र'. After 'ग्र' there is 'म'!
Wait, is it 'म'? Yes, it's a small 'म', very clear! "त्यग्रिमवाक्यै-".

Line 14:
कवाक्यत्वादित्यलं ।
Wait, "कवाक्यत्वादित्यलं ।"
Yes, 'कवाक्यत्वादित्यलं ।' (इति + अलं).

Line 15:
प्रयत्नत इति पञ्चम्यन्तमिदम्, यस्मात्तस्मादिति सामानाधि-
Wait: "पञ्चम्यन्तमिदम्," -> yes, comma.

Line 16:
करण्यात् । ततश्च येन केनापि प्रयत्नेन पुत्रप्रतिनिधिः कार्य इत्यर्थः ।

Line 17:
तत्र च प्रयत्नसामान्यश्रुतावप्येकादशपुत्रश्रवणादेकादशैव प्रयत्नाः
Yes, "प्रयत्नाः" with visarga!

Footnote line 18:
क्रिया, तथाच क्रियापदं कर्मव्युत्पन्नमिति भावः । 'द्वितीयः' पुत्रोत्पा-
Wait,

दत्तकमीमांसा। २३
अभ्यनुज्ञायन्ते। तेषापि कलौ, अनेकेधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये
पुरातनैः । न शक्यास्तेऽधुना कर्तुं शक्तिहीनतया नरैरिति बृहस्प-
तिस्मरणात्, दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन
पुत्रान्तरनिषेधात् दत्तौरसावेवाभ्यनुज्ञायेते । दत्तपदं कृत्रिमस्या-
प्युपलक्षणम्, औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिमकः सुत इति कलि-
धर्मप्रस्तावे पराशरस्मरणात् ।
नचैवं क्षेत्रजोऽपि पुत्रः कलौ स्यादिति वाच्यं। तच्च नियोग-
निषेधेनैव सन्निषेधात्। अस्तु तर्हि विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति
चेन्न, दोषाष्टकापत्तेः । कथन्तर्ह्यत्र क्षेत्रजग्रहणमिति चेत्, औरस-
जकानीनगूढजाद्यपुत्राणां शुद्धिजन्ममन्त्राच्छन्नादितोजन्माद्युत्पत्ति-
हीनतया प्रायशः कलौ जनानां तादृशशक्तेरभावात्। तथाच बृह-
स्पतिः ।—उक्तो नियोगो मनुना निषिद्धः स्वयमेव तु। युगह्रासादश-
क्योंऽयं कर्तुमन्यैर्विधानतः । तपोदानसमायुक्ताः कृतत्रेतायुगे नराः ।
द्वापरे च कलौ नॄणां शक्तिहानिर्हि निर्मिता इति। शौनकेनेति ।—
इमान् धर्मान् कलियुगे वर्ज्यानाहुर्मनीषिण इत्यादिनति ज्ञेयः।
नियोगनिषेधेनेति—यथा नियोगधर्मो नो नानुबन्ध्यावधोऽपि वा।
तथोद्धारविभागस्तु नैव सम्प्रति वर्तते इति याज्ञवल्कीयात्। ‘अनु-
बन्ध्या’ एकवत्सा। अनुबन्ध्येत्युपलक्षणं, वन्ध्यापीति ज्ञेयं, मैत्रावरुणो गां
वशामनुबन्ध्यामालभेतत्यादिष्वेकवाक्यत्वात् । औरसः क्षेत्रजश्चैवेति,
विहितप्रतिषिद्धेति ।—नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजा-
तिभिरित्याभ्यां मनुपराशरवचनाभ्यामिति ज्ञेयः ।
विकल्प इति—ऐच्छिक इति शेषः, वैदिकप्रमाणत्वेन तुल्यबलत्वात् ।
दोषाष्टकं यथा—प्रामाण्याप्रामाण्यलपरित्यागप्रकल्पनात् । तदुज्जीवन-