दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

[Header] .दत्तकमीमांसा । १३
कर्मणोऽगुणकर्मत्वात् तेन सत्येव क्षेत्रजादीनां पुत्रशब्दे प्रतिनिधि-
त्ववचनमौरसप्रशंसार्थं उपकारापचयाभिप्रायत्वात् प्रतिनिधि-
व्यवहारस्य, यथौरसो भूयांसमुपकारं कर्त्तुं शक्नोति न तथेतर
इत्युक्तम्, तच्चिन्त्यं । दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वाभावे साध्ये पुत्रोत्-
पादनकर्मणोऽनङ्गत्वस्य हेतोरपक्षधर्मत्वात् तेषां भिन्नत्वेनोत्पाद-
नयोग्यत्वात् । अथ पुत्रोत्पादनविधौ पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गत्वं ।
सत्यं अनङ्गत्वं किन्तुत्पादनविधावेव न तु विध्यन्तरे । एष वा अनृणो
यः पुत्रीत्यादिवाक्येषु पुत्रेणानृण्यः भावयेदिति विधिपर्य्यवसानेन
पुत्रस्यादृष्टकरणतया अङ्गतासिद्धेः । उक्तञ्च साक्षादेव मनुना
पुत्रस्य करणत्वं पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिना । यद्येवं तर्हि
पौत्रप्रपौत्रयोरपि आनन्त्यब्रध्नविष्टपप्राप्त्यर्थे पुत्रप्रतिनिधिः
स्यात् । स्यातां नाम किन्नश्छिन्नम् ।

कर्मत्वादित्यर्थः । 'पुत्रशब्दे' पुत्रशब्दवाच्ये इत्यर्थः । 'चिन्त्यं, दूष्यते-
नेति शेषः । 'दत्तकादीनामिति' दत्तकादिनं प्रतिनिधिः अपत्योत्पादनक-
र्मेतरतनङ्गत्वादित्यनुमाने अपत्योत्पादनस्यानङ्गत्वरूपहेतोः पक्षस्य दत्त-
कादिरूपत्वेनानाश्रयत्वात् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमहेतोः पर्व-
तरूपक्षाश्रयत्ववत् नात्रास्तीति भावः । 'पुत्रोत्पादनविधाविति' ऋतुगम-
नेन पुत्रं भावयेदिति विधावित्यर्थः । "भाव्यत्वेन" विधेयत्वेन । 'न तु
विध्यन्तरे, एष वा अनृणो यः पुत्रीत्यादिश्रुतिविहितपुत्रेणानृण्यं भाव-
येदिति विध्यन्तरे इत्यर्थः । तत्र पुत्रस्य तृतीयाबोधितकरणत्वेनाङ्गत्वात्
प्रतिनिधित्वं स्यादिति भावः । 'पुत्रप्रतिनिधिः' पुत्रवत् तयोरपि प्रति-
निधिः स्यादित्यर्थः । ध्यानन्त्यमभ्रिष्टपप्राप्त्यर्थं प्रतिनिधिः स्यादिति