दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

अथापुत्रस्य जीवच्छ्राद्धे स्वकर्त्तृक एव पिण्डादिविधिरिति
तत्रैव प्रतिनिधिरिति वाच्यं । तदपि न, पुत्रप्रतिनिधिसम्भवे जीव-
च्छ्राद्धविधेरेवाप्रवृत्तेः । किञ्च जीवच्छ्राद्धस्य स्वकर्त्तृकत्वेन स्वस्यैव
प्रतिनिधिः स्यात् न पुत्रस्य, पुत्रकर्त्तृकत्वाभावात् । तस्मान्नोक्त-
विधिद्वयेऽपि पुत्रप्रतिनिधिसम्भवः । किञ्च पिण्डोदकक्रियाहेतो-
रिति हेतुवचनमप्ययुक्तमेव व्यपक्षधर्मत्वात् । न ह्यपुत्रस्य पिण्डो-
दकक्रियाप्राप्तिरस्तीत्युक्तमेवेति । अत्रोच्यते नापुत्रस्य लोको-
ऽस्तीत्याद्यर्थवादानुगृहीते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ
पुत्रापचारे क्षेत्रजाद्येकादशविधः प्रतिनिधिविधीयते, तत्र च लोक-

---

'श्रौतं कर्म स्वयं कुर्यादन्योऽपि स्मार्त्तमाचरेत् । अशक्तौ श्रौतमप्यन्य-
कुर्यादाचारमन्ततः' इति वचनात् ।
ननु ह्यपुत्रस्य स्वकर्तृकश्राद्धविधिरस्ति स एव क्रियाकर्त्ता तदप-
चारे क्रियाकर्तृत्वार्थं प्रतिनिधिः सुलभ एव इत्याशङ्कते अथेति । दूष-
यति तदपि नेति । स्वस्यैव प्रतिनिधिः—दत्तकादिरितिशेषः । तथाच
दत्तकादेः स्वप्रतिनिधित्वं स्यात् न पुनः पुत्रप्रतिनिधित्वम् । नचेष्टा-
पत्तिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यादिबचनविरोधादितिभावः । तस्मान्नो-
क्तविधिद्वयेऽपीति पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकादिविधौ चेत्यर्थः ।
दूषणान्तरमाह किञ्चेति, व्यपक्षधर्मत्वादिति । अपुत्रः पुत्रप्रतिनिधि-
मान् पिण्डोदकक्रियावत्त्वादित्यनुमाने हेतोरव्यपक्षधर्मत्वात्, अपुत्रस्य
पुत्रकर्तृकक्रियाप्राप्त्यभावेन न हेतोरमुख्यपक्षवृत्तित्वमितिभावः ।
पूर्वपक्षं समाधत्ते अथेहं चिन्त्यत इति । अत्रोच्यत इति सिद्धान्त
इति शेषः । नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यस्य निन्दार्थवादत्वात् तेनानुगृहीते
उत्तमिते तत्सहचरिते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ इत्यर्थः ।