दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

१६ दत्तकमीमांसा ।
प्रतिनिधिनिराकरणं तत् तन्तवे ज्योतिष्मतीन्नामाग्निष्टोमाङ्गास्त
इत्यादावपुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा चाशीराशंसननिवृत्त्यर्थे । अत-
एव श्रुतिः । यस्य पुत्रो जातः स्यात्तन्तवे ज्योतिष्मतीमिति ब्रूया-
दिति । तथा पिता पुत्रीये सामनि अमुकस्य पिता यजत इत्यादाव-
पुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा तत्प्रवचननिराकरणार्थं न पुनः सर्व-
थैव पुत्रप्रतिनिधिनिराकरणार्थे , पुत्रप्रतिनिधीनाञ्चरित्यादि
स्मृतिविरोधात् ।
चेन्न, तस्य याज्ञाङ्गाग्नीकरणहोममात्रविषयत्वात् । 'तन्तवे ज्योति-
ष्मतीमिति' तन्तुरपत्यमित्यर्थः, 'ज्योतिष्मतीं' बलवतीम् । व्यथायं
भावः । यस्य पुत्रो नास्ति तस्याशीराशंसनविधिः पुत्रवतोनासौ किन्तु
पुत्रप्रतिनिधिना अपुत्रेणाशीराशंसननिवृत्त्यर्थं 'पुत्रप्रतिनिधिर्नैव
कर्त्तव्यः पिण्डोदकार्य्यं पुनः पुत्रप्रतिनिधिः कर्त्तव्य एवेति भावः ।
ननु पिण्डोदकार्यार्थं पुत्रप्रतिनिधिकरणपक्षे प्याशीराशंसननिवृत्तिः
साङ्गिक्येव निषेधो विफल इति वाच्यं । केवलमाशीराशंसननिवृ-
त्त्यर्थं पुत्रप्रतिनिधिनिषेधे तद्वचनस्य तात्पर्यात् ब्राह्मण्या क्षत्रिया-
यामुत्पन्नस्य क्षेत्रजादेर्वा निषेधे सदाश्रयात् तादृशक्षेत्रजादेरसत्त्व-
तया ब्राह्मण्यापिण्डोदकादानर्हत्वादिति बोध्यम् । केचित्तु 'अपुत्रस्य'
औरसपुत्ररहितस्य । 'पुत्रप्रतिनिधिं' क्षेत्रजादिकं । तथाच प्याशी-
राशंसनकर्म्मादावेव पुत्रप्रतिनिधिनिषेधकं सत्याषाढसूत्रं नतु सर्व-
थेति भावः । अथ श्रुतिप्रमाणं दर्शयति यस्य पुत्रो जातः इत्यादि ।
यस्य पुत्रो जातः स्यात् , 'जातः' औरसः पुत्रो यस्य स्यादित्यर्थः ।
तथाच औरसपुत्रस्यैव प्याशीराशंसनं कर्त्तव्यं न पुनः क्षेत्रजादि-
पुत्रस्येति भावः । 'निराकरणार्थमिति' तथाच सत्याषाढसूत्रे यः
पुत्रप्रतिनिधिनिषेधः स पर्याप्ताशीराशंसनपितापुत्रीयसामप्रवचनपर-