दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

स्त्रीकृतपरिग्रहेणापि भर्तृपुत्रत्वसिद्धिः । अतएव अथोढचेत्स-
कृत्रिमपुत्रिकापुत्रस्त्रीदारजासुरायूढजदक्षिणाजानां पित्र्येथेति
सत्याषाढसूत्रे स्त्रीदारजस्य गोत्रद्वयसम्बन्धोऽभिहितः । मातु-
रुत्तरं पितुः प्रथममिति सूत्रेणापि । पितृगोत्रसम्बन्धश्च पितुः
पुत्रत्वेन । पुत्रत्वञ्च पितुरनुज्ञानेनैव न परिग्रहेण । तस्य तत्र
स्त्रीकर्त्तृकत्वात् । 'ऊढः' सहोढः । 'स्त्रीदारजः' स्त्रीयाचितः,
स्त्रीसत्ताकः । यज्ञेन दक्षिणात्वेन प्राप्तायां कन्यायां जातः
'दक्षिणजः' । अन्ये प्रसिद्धाः इति शवरस्वामिनः ।
अत्र च स्त्रिया दारताभिधानेन दारी पुरुषो लभ्यते अन्यथा
स्त्रीपरिगृहीतस्य तन्मात्रपुत्रत्वेन तद्भर्तृगोत्रसम्बन्धाभावात् तद्भर्तृ-
क्रियायामनधिकारापातात् तद्विवाहादौ च पित्रभावेन पितृगोत्रा-

प्रयोजनासिद्धेरिति । 'भर्तृपुत्रत्वसिद्धिरिति' यतएव स्त्रीकृतपरिग्रहेण
भर्तृपुत्रत्वसिद्धिरतएवेत्यर्थः । 'तस्येति' तस्य पुत्रपरिग्रहस्य । 'स्त्रीकर्तृ-
कत्वात्' स्त्रीमात्रकर्तृकत्वात् इत्यर्थः । 'स्त्रीसत्ताकः' भर्तुर्विप्रवासादिना
स्त्रीमात्रसत्ताकः नतु पतिसत्ताकः । तथात्वे प्राधान्येन भर्तृकर्तृकपरिग्रह-
स्योचितत्वात् स्त्रीकर्तृकपरिग्रहस्याप्रसक्तेरित्यर्थः । 'प्राप्तायां कन्यायां'
पश्चादुद्वाहायामिति शेषः । दक्षिणज इति । अनेन दैवविवाह उक्तः,
यज्ञे तु वितते सम्यग् ऋत्विजे कर्म कुर्वते । अलंकृत्य सुतादानं दैवं
धर्मं प्रचक्षते इति मनुवचनात् । अतो दक्षिणजस्य नातिरिक्तपुत्रत्वं,
तस्य तावदौरसत्वेऽन्तर्भावात् नास्ति पुत्रद्वादशसंख्याविरोध इति
बोध्यम् । अन्ये इति क्षेत्रादय इत्यर्थः ।
ननु स्त्रीदारजस्य स्त्रीमात्रकर्तृकपरिग्रहात् भर्तुर्व्यापाराभावेन कथं
तद्पुत्रत्वसिद्धिरत आह अथेति । तथाच स्त्रीदारजेतियोगात् सदर्थ-