दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा। २३
अभ्यनुज्ञायन्ते। तेषापि कलौ, अनेकेधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये
पुरातनैः । न शक्यास्तेऽधुना कर्तुं शक्तिहीनतया नरैरिति बृहस्प-
तिस्मरणात्, दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन
पुत्रान्तरनिषेधात् दत्तौरसावेवाभ्यनुज्ञायेते । दत्तपदं कृत्रिमस्या-
प्युपलक्षणम्, औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिमकः सुत इति कलि-
धर्मप्रस्तावे पराशरस्मरणात् ।
नचैवं क्षेत्रजोऽपि पुत्रः कलौ स्यादिति वाच्यं। तच्च नियोग-
निषेधेनैव सन्निषेधात्। अस्तु तर्हि विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति
चेन्न, दोषाष्टकापत्तेः । कथन्तर्ह्यत्र क्षेत्रजग्रहणमिति चेत्, औरस-
जकानीनगूढजाद्यपुत्राणां शुद्धिजन्ममन्त्राच्छन्नादितोजन्माद्युत्पत्ति-
हीनतया प्रायशः कलौ जनानां तादृशशक्तेरभावात्। तथाच बृह-
स्पतिः ।—उक्तो नियोगो मनुना निषिद्धः स्वयमेव तु। युगह्रासादश-
क्योंऽयं कर्तुमन्यैर्विधानतः । तपोदानसमायुक्ताः कृतत्रेतायुगे नराः ।
द्वापरे च कलौ नॄणां शक्तिहानिर्हि निर्मिता इति। शौनकेनेति ।—
इमान् धर्मान् कलियुगे वर्ज्यानाहुर्मनीषिण इत्यादिनति ज्ञेयः।
नियोगनिषेधेनेति—यथा नियोगधर्मो नो नानुबन्ध्यावधोऽपि वा।
तथोद्धारविभागस्तु नैव सम्प्रति वर्तते इति याज्ञवल्कीयात्। ‘अनु-
बन्ध्या’ एकवत्सा। अनुबन्ध्येत्युपलक्षणं, वन्ध्यापीति ज्ञेयं, मैत्रावरुणो गां
वशामनुबन्ध्यामालभेतत्यादिष्वेकवाक्यत्वात् । औरसः क्षेत्रजश्चैवेति,
विहितप्रतिषिद्धेति ।—नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजा-
तिभिरित्याभ्यां मनुपराशरवचनाभ्यामिति ज्ञेयः ।
विकल्प इति—ऐच्छिक इति शेषः, वैदिकप्रमाणत्वेन तुल्यबलत्वात् ।
दोषाष्टकं यथा—प्रामाण्याप्रामाण्यलपरित्यागप्रकल्पनात् । तदुज्जीवन-