दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

२० दत्तकमीमांसा ।
पुत्रयोः साध्यसाधनभावनिर्वाहकावान्तरव्यापारभूतक्रियापेक्षायां
पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्युच्यते ।
यदेति । वन्ध्याष्टमेऽधिवेत्तव्येत्यादिवदत्रावधिं प्रतीक्षाभावं
बोधयति । 'पिण्डः' श्राद्धम् । 'उदकम्' अञ्जलिदानादि । 'क्रिया'
और्ध्वदेहिका दाह्यादि, ता एव हेतुः पुत्तीकरणे निमित्तं । हेतो-
रित्येकत्वनिर्देशात् मिलितानामेषां निमित्तं न प्रत्येकमिति
गमयति । तेन चैकैकार्थेन पृथक् पुत्तीकरणं किन्तु सर्वार्थमे-
कमेव पुत्तीकरणमित्यर्थः । पुत्राभावे पिण्डादिलोपप्रसङ्गात् ।
अतएव मनुः—पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति ।
क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः । पुत्रप्रतिनिध्यभावे क्रियालोपा-
दित्यर्थः । यद्वा अलोपादितिपदच्छेदः अलोपादिति ल्यब्लोपे
क्रियापेक्षेति—तथाच पुत्रेण लोकान् जयतीत्यनेन पुत्रस्य साधनत्वं
लोकस्य साध्यत्व यदुक्तं तदवान्तरव्यापारभूतश्राद्धादिक्रिययैव भवति
नतु स्वतः, चान्यथा क्रीतादिभिः पुत्रैरपि अलोकतापरिहारो भवतु
इति भावः ।
यदेति । अपुत्रेणैव कर्तव्य इत्यत्र वचने । वन्ध्याऽष्टमेऽधिवेत्तव्या
दशमे च मृतप्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनीत्यादौ
प्रथमर्तपेच्या षण्मासादिकाष्टविषेदनादिवत् नात्र काचप्रतीक्षा ।
अपुत्रतावधारणमात्रेण ब्राह्मणादिभिरुपनीतः शूद्रेण विवाहयोग्येने
युत्ति ग्राह्य इति भावः । इदमुलक्षणम् । यदेत्यनेन कालाशुद्ध्यादि-
रपि नापेक्षणीयः पुत्तोत्पादनविधेर्नित्यत्वात् निरवकाश नैमित्तिकत्वाच्च ।
नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्याणि न
कालस्तु विधीयते । स्वरूपस्याप्यवकाश इति बोध्यम् । ननु चौरसा-