दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

[Header] १४ दत्तकमीमांसा ।

नचोभयैकवाक्यतयैकविधित्वसम्भवः । ऋतुगमनपुत्त्रयोः कर-
णयोः पुत्त्रानृण्ययोर्भाव्ययोश्चैकविधावनन्वयात् अन्वये च विरुद्ध-
त्रिकद्वयापत्तेः । तस्मादानृण्यभाविकायां भावनायां पुत्त्रस्य करण-
क्वचित् पाठः । तदा यस्त्वेवार्थः । 'व्यस्तं नामेति' व्यस्तपदप्रयो-
गस्तु एतस्यां व्यवस्थायामिनास्थासूचनार्थमिति बोध्यम् ।
न चेति । तथाच क्रियाद्वयश्रवणात् उभयोर्भिन्नवाक्यत्वादिति
भावः । ननु 'अमावास्यायां श्राद्धं कुर्यात् रात्रौ श्राद्धं न कुर्यात्' इत्यादा-
वेकवाक्यत्वेऽपि एकक्रियाया भेदकल्पनेनैव ऋतुगमनपुत्त्राभ्यां पुत्त्रानृ-
ण्यत्वे भावयेदितिविधिपर्य्यवसानेनान्वयसिद्धौ कथममन्वय इत्यत आह
ऽन्वये चेति । 'विरुद्धत्रिकद्वयेति' तथाहि ऋतुगमनेन पुत्त्रं भावयेदिति
विधौ पुत्त्रस्योद्दिश्यमानत्वम् अनूद्यमानत्वं प्रधानत्वम् एते त्रयो धर्मा
वर्त्तन्ते । पुत्त्रेणानृण्यं भावयेदितिविधौ पुत्त्रस्य उपादेयत्वं विधेयत्वं
शेषत्वम् एते त्रयो धर्मा वर्त्तन्ते । प्रथमविधौतु पुत्रोद्देश्यक ऋतुगमन-
साधकः प्रवृत्तिजनकः । तत्रोद्देश्यत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं पूर्वविधौ पुत्र-
मनूद्य ऋतुगमनं विधीयते । अतः पुत्रस्यानूद्यमानत्वम् । एवं ऋतुगमनस्य
फलत्वेनाङ्गत्वं पुत्रस्य कार्य्यत्वेन प्रधानत्वं इति प्रथमविधौ पुत्रे त्रिकं,
द्वितीयविधौतु पुत्रसाध्यकानृण्योद्देश्यकप्रवृत्तिजनकः, तस्य साध्यत्वरूपो-
पादेयत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं द्वितीयविधौ वानृण्यमुद्दिश्य पुत्रो विधी-
यते इति पुत्रे विधेयत्वं प्रथमाऽविधेयतद्रूपम्, एवं द्वितीयविधौ
भाव्यस्यानृण्यस्य करणत्वात् पुत्रे ऽङ्गत्वरूपं शेषत्वम् एतत्त्र