सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

Dattaka Mimansa of Nanda Pandita on Hindu Adoption Law

नन्दपण्डित (अनुवादक: जे. सी. सी. सदरलैण्ड) द्वारा

DevanagariHindipublished191 पृष्ठ

सुताः । विधिना गोत्रतां यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयते ।
स्वगोत्रेषु मध्ये कृता अपि दत्तकादयो विधिनेव गोत्रं भजन्ते
परन्तु तेषु सापिण्ड्यं नोत्पद्यते स्वगोत्रेष्वपि सापिण्ड्यानुत्पत्तौ
परगोत्रेषु सुतरां सापिण्ड्यानुत्पत्तिरिति । तन्न पुत्त्रान्तरवत्
साप्तपौरुषसापिण्ड्यप्रसक्तौ निषेधकं सापिण्ड्यप्रयुक्तदशाहाशौचा-
दिप्रतिषेधकं वा नतु सामान्यत सापिण्ड्यनिषेधकं उक्तवचन-
त्रासात् ।
अथ दत्तकाशौचनिर्णय ।
तत्र शुद्धदत्तकस्य तु जनककुले परस्परमशौचं नास्त्येव
गोत्रपिण्डनिवृत्त्या अशौचनिवृत्तेरर्थसिद्धत्वात् । द्व्यामुष्यायणस्य तु
उभयचैवाशौचमिति । ब्रह्मपुराणे । दत्तकश्च स्वयन्दत्त कृत्रिमः
क्रीत एव च । अपविद्धाश्च ये पुत्रा भरणीया सदैव ते । भिन्न-
गोत्राः पृथक्पिण्डाः पृथग्वंशकराः स्मृताः । जनने मरणे चैव
त्र्यहाशौचस्य भागिन ॥ पराशरः । भिन्नगोत्रं सगोत्रो वा क्रीतं
संस्कुत्य चेच्छया । जनने मरणे तस्य त्र्यहाशौचं विधीयते । तथा
औरसं वर्ज्जयित्वा च सर्व्ववर्णेषु सर्व्वदा । क्षेत्रजादिषु पुत्रेषु जातेषु


दत्तकादीनां जननमरणे त्रिपुरुषसपिण्डानां त्र्यहाशौचमाह
ब्रह्मपुराण इति । यत्तु त्र्यहाशौचं यद्यपि शुद्धदत्तकस्य जननमरण-
योर्धर्म्यं ब्रह्मपुराणे भिन्नगोत्रा पृथक्पिण्डा पृथक्पिण्डा अप-
विद्धा इत्यनेन तदर्थलाभात् सपिण्डदत्तकेषु चाकाङ्क्षानुदयेन
सामान्यसापिण्ड्यप्रयुक्तदशाहाशौचादि हेत्वभावात् । एवमेव चामरु-

२८ दत्तकचन्द्रिका ।
च मृतेषु च । अशौचं त्रिरात्रं स्यात् समानमिति निश्चयः ।
सर्व्वदा उपनयनानन्तरमपि । अत्र सगोत्रस्यापि विधिना जनक-
गोत्रविच्छित्तिपूर्व्वकग्रहीतृगोत्रप्राप्तावसगोत्रदत्तकाविशेषात् त्र्यहा-
शौचमुक्तं युक्तमेव । तथा दत्तके अकृतोद्वाहे पश्चाज्जातौरसस्य
विवाहे न परिवेदनदोषः 'न वा दत्तकस्याग्रजसोदरात् पूर्व्वं विवाह-
करणेऽपि चेति' ।
ननु शुद्धदत्तकस्य, जनककुले सापिण्ड्यविच्छेदस्य दर्शितत्वात्
तत्र विवाहः प्रसज्येत प्रसज्येत च द्व्यामुष्यायणस्यापि त्रिपुरुषा-
न्तरितकन्यासन्ततिपरम्परया विवाहः । मैवम् । 'असपिण्डा च या
मातुरसगोत्रा च या पितुः' । 'सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्म्मणि
मैथुने । चकारात् पितुरसपिण्डा च इति मनुवचने ग्रहीतृमात्र-
गोत्रस्यापि दत्तकस्य जनकस्यापि सपिण्डासगोत्रावर्ज्जनाय पितु-
रिति पदोपादानात् । न च तथापि दत्तकस्य पितुरपि दत्तकत्वे
तत्तिपुरुषान्तरितकन्यासन्ततेर्विवाहः केन वार्य्यते पितृसापिण्ड्य-


करभट्टाः । भिन्नगोत्र इति । यद्यपि सगोत्रो वेत्यनेन सपिण्डदत्त-
कस्य दशाहाशौचाभ्यनुज्ञानात् अन्यथा तत्र सगोत्रो वा इति न
विलिख्य सपिण्डो वा इत्येवावदिष्यत् । दत्तकपुत्रस्य जननादौ
दत्तकसपिण्डानां दशाहाशौचमेव येषां दत्तकत्वनिबन्धनं सापिण्ड्यं
तेषां जननमरणे परस्परं त्र्यहाशौचव्यवस्था अन्यथा त्रिपुरुष-
व्यापकसापिण्ड्यं पृथक् स्थितं स्यात् ग्रहीतृप्रथाव्यवहारे दृष्टचरः । न
परीति ।—कुब्जोन्मत्तचोराद्या परिविन्दन्न दुष्यतीति वचनात् ।

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Devanagari script:

दत्तकचन्द्रिका। २६
षगोत्रत्वयोरभावादिति वाच्यम्। यतो विवाहे न तत् साविण्ड्य-
मुपयुज्यते किन्तु सर्वसाधारणं परिभाषितं पितृपक्षे साप्तपौरुषं
मातामहपक्षे पाञ्चपौरुषञ्चेति न काप्यनुपपत्तिः। तत्प्रपञ्चस्तु
तत्र तत्र वक्तव्य इति।
अथ दत्तकविभागः।
तत्र वृहस्पतिः। एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः।
शेषाणामानृशंस्यार्थं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम्। शेषाणां ये तत्रांश-
भागित्वेन निषिद्धास्तेषाम्। 'आनृशंस्यं' दया। 'प्रजीवनं'
भरणम्।
तथा यमः। पुत्रास्तु द्वादश प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः।
तेषां षड् बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः। स्वयमुत्पादित
स्त्वेको द्वितीयः क्षेत्रजः स्मृतः। तृतीयः पुत्रिकापुत्रो जाति-
धर्मविदो विदुः। पौनर्भवश्चतुर्थस्तु कानीनः पञ्चमः स्मृतः।
गृहे च गूढ़ उत्पन्नः षड़ेते पिण्डदायिनः। अपविद्धः सहोढ़श्च
दत्तः कृत्रिम एव च। क्रीतश्च पञ्चमः पुत्रो यश्चोपनयते स्वयम्।
इत्येते षड़रोत्पन्नाः षड़दायादबान्धवाः॥
नारदः। औरसः क्षेत्रजश्चैव पुत्रिकापुत्र एव च। कानी
नश्च सहोढ़श्च गूढ़ोत्पन्नस्तथैव च॥ पौनर्भवोऽपविद्धश्च दत्तः क्रीतः
कृतस्तथा। स्वयं चोपागतः पुत्रा द्वादशैते प्रकीर्त्तिताः। तेषां
षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः। पूर्व्वः पूर्व्वः स्मृतोज्येष्ठो
जघन्यो यो य उत्तरः॥ क्रमादेते प्रवर्त्तेरन् मृते पितरि सङ्गमे।

३० | दत्तकचन्द्रिका ।

ज्यायसो ज्यायसोऽभावे जघन्यो यो य आप्नुयात् ॥ पूर्वपूर्वाभावे
उत्तरोत्तरेषां द्रविणार्हत्वमित्यर्थः । औरसक्षेत्रजपुत्रिकापुत्र-
पौनर्भवकानीनगूढोत्पन्नसहोढदत्तकक्रीतस्वयमुपागतपविद्धयत्क-
चनोत्पादितानभिधाय विष्णुः । तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् स एव
दायहरः स चान्यान् बिभृयात् । औरसपुत्रिकापुत्रक्षेत्रजगूढज-
कानीनपौनर्भवदत्तकक्रीतकृत्रिमस्वयन्दत्तसहोढापविद्धानभिधाय
पिण्डदोऽंशहरश्चैषां पूर्ब्बाभावे परः परः ॥
मनुः । न भ्रातरो न पितरः पुत्रा रिक्थहराः पितुः ।
तथा । श्रेयसः श्रेयसोऽभावे यवीयान् रिक्थमर्हति । बहवश्चेत्तु
सदृशाः सर्वे रिक्थस्य भागिनः । सदृशा गुणेन औरसत्वक्षेत्र-
जत्वाद्युपाधिना वा । श्रेयस औरसादेः । यवीयान् न्यूनः क्षेत्रजा-
दिरित्यर्थः । तथा चौरसक्षेत्रजौ पुत्रौ पितुर्ऋक्थस्य भागिनौ ।
दशापरे च क्रमशः पितृरिक्थांशभागिनः । दश दत्तकादयः ।
हारीतः । स्वयमुत्पादितः क्षेत्रजः पौनर्भवः कानीनः पुत्रि-
कापुत्रो गूढोत्पन्नश्चेति बन्धुदायादाः । दत्तः क्रीतोऽपविद्धः
सहोढः स्वयमुपागतः सहमादृष्टश्चेत्यबन्धुदायादाः ।
मनुः । पुत्रान् द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवोमनुः । तेषां
षड् बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः । औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः
कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवास्तु षट् ।
कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयन्दत्तश्च शौद्रश्च
षडदायादबान्धवाः ॥

दत्तकचन्द्रिका। ३१
बौधायन । औरस 'पुत्रिकापुत्र' क्षेत्रज दत्तकृत्रिमौ ।
गूढश्चैवापविद्धश्च रिक्थभाज प्रचक्षते॥ कानीनश्च सहोढश्च
क्रीत पौनर्भव तथा । तथा। स्वयन्दत्त निषादश्च गोत्रभाज
प्रचक्षते ॥ एतच्च कानीनादीनां गोत्रमात्रभागित्वकथन मोरसा-
दीनां मध्ये कस्यापि सम्भवेऽ शहरणप्रतिषेधार्थम् । सहोढदत्तक
क्रीतस्वयमुपागतापविद्धशौद्रानभिधाय औरसादीन् परामृश्य
पुनर्वसिष्ठ । यस्य तु सर्वेषां वर्णानां न कश्चिद्दायादः स्यादेते
तस्य भागं हरेयु ॥
औरसपुत्रिकापुत्रक्षेत्रजकानीनगूढोत्पन्नापविद्धसहोढपौनर्भ
वदत्तकस्वयमुपागतकृतकक्रीतानभिधाय देवल । एते द्वादश
पुत्रास्तु सन्तानार्थमुदाहृताः । आत्मजा परजाश्चैव लब्धा याह-
च्छिकास्तथा ॥ तेषा षड् बन्धुदायादा पूर्वेऽन्ये पितुरेव षट् ।
विशेषश्चापि पुत्राणामानुपूर्व्या विधीयते ॥ सर्वे ह्यनौरसस्यैते
पुत्रा दायहरा स्मृता । औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्यैष्ठं न विद्यते ॥
'तेषां सवर्णा ये पुत्रास्ते तृतीयांशभागिन । हीनास्तमुपजीवेयु
र्ग्रासाच्छादनसम्भृता ।
कात्यायन । उत्पन्ने त्वौरसे पुत्रे तृतीयांशहरा स्मृता ।
सवर्णा असवर्णास्तु ग्रासाच्छादनभागिन ॥ चतुर्थांशहरा स्मृता
इति द्वितीयचरणे क्वचित् पाठ ॥ वसिष्ठ । तस्मिं श्चेत् प्रति
गृहीते औरस उत्पद्यते स चतुर्थभागभागी यदि नाभ्युदयिकेषु
प्रयुक्तं स्यात् । स प्रतिग्रहीतपुत्र नाभ्युदयिकेषु यज्ञादिषु यदि

३२ दत्तकचन्द्रिका।

औरसेन प्रयुक्तं न स्यात् प्रभूतं धनमितिशेषः॥ अत्र नानाविध
मुनिवचनानां परस्परविरोधपरिहारार्थमेवं व्याख्यायते बृह-
स्पतिवचने औरसमात्रस्य धनभागित्वकथनमन्येषां भरणमात्र-
कथनञ्च असवर्णक्षेत्रजदत्तकादिविषयं देवलकात्यायनवचनैकवाक्य-
त्वात्। नारदादिवचनेषु च औरसाद्यभावे क्षेत्रजदत्तकादीनां
ऋक्थग्रहणविधिरपि सर्व्वधनग्रहणविषयः। अतश्च दत्तकग्रहणा-
नन्तरमौरसोत्पत्तौ तदौरसचतुर्थांशविधिर्वशिष्ठोक्तो ः दत्तक-
विषये ज्ञेय । तथा देवलकात्यायनवचने तृतीयांशग्रहणविधि-
रत्युत्कृष्टगुणदत्तकविषयो वाच्य । उपपन्नो गुणैः-सर्वैः पुत्रो
यस्य हि दत्त्रिमः॥ स हरेतैव तदृक्थं सम्प्राप्तोऽप्यन्यगोत्रतः॥ इति
मनुवचनैकवाक्यत्वात्। गुणै जातिविद्याचारैः। समग्रधन-
भोक्तास्यादौरसोऽपि जघन्यज ॥ विभागं क्षेत्रजो भुङ्क्ते चतुर्थं
पुत्रिकासुत इति ब्रह्मपुराणदर्शनात्। क्षेत्रजविषय इत्यन्ये।
तथा केनापि मुनिना दत्तकस्य बन्धुदायादत्वमन्येन चादायादत्व-
मुक्तम् तत् गुणवद्भेदेन समाधेयम्॥ पितुरिव बन्धूनां सपि-
ण्डाना मपि दायहरत्वादन्धुदायादत्वं पितृमात्रदायहरत्वात् अबन्धु-
दायादत्वं तेषां षडबन्धुदायादा पूर्वेऽन्ये पितुरेव षट् इत्यत्र
पितुरेवेत्येवकारश्रवणात्। एवं दत्तकस्य धनग्रहणादौ मुनि-
भेदेन पूर्वापरीक्तिवैषम्यं गुणागुणविवेकेनापास्तम्। एतेनौरसस्य
भ्रात्रादिधने येनैव भ्रातृत्वादिना सम्बन्धेनाधिकारित्वं तादृशेनैव
सम्बन्धेन तादृशदत्तकस्यापि यथासम्भवमुचितोऽंशभागित्वमवधेयम्।

दत्तकचन्द्रिका । ३३
एवं धनिन पुत्रान्तरसत्त्वे मृतपितृकस्य दत्तकपौत्रस्यापि दत्तो-
चितांशभागित्वं तदसत्त्वे सर्वहरत्वमपीति । नच पौत्रस्य स्वपितृ-
योग्यांशभागित्वनियमात् दत्तकस्य ग्रहीतुः पितामहौरसत्वे तादृ-
शपितृव्यतुल्यस्यैवांशस्य तद्योग्यत्वादत्तकपौत्र पितृव्यतुल्यमेवांशं
लभतामिति वाच्यं, पुत्रस्य दत्तकस्य चतुर्थांश, पौत्रस्य तु सद्भावे
समानांश इति वैषम्यात् । ततश्च ससमानरूपस्य पितुर्योऽद्धांशः
शास्त्रविहितस्तस्यैव स्वपितृयोग्यांशतेति यथोक्तमेव साधु । एवं रीति
प्रपौत्रेऽप्यनुसन्धयेति ।
ननु क्षेत्रजदत्तकादीनां सामान्यधनाधिकारित्वेऽपि राज्येऽन-
धिकार श्रूयते । यथा औरस क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।
गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागार्हास्तनया इमे ॥ कानीनश्च सहोढश्च
क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयन्दत्तश्च दासश्च षडिमे पुत्रपांसुलाः ॥
अभावे पूर्वपूर्वेषां परान् समभिषेचयेत् । पौनर्भवं स्वयन्दत्तं
दासं राज्येन योजयेत् ॥ तथा न क्षेत्रजादींस्तनयान् राजा राज्ये
ऽभिषेचयेत् । पितृणां साधयेन्नित्यमौरसे तनये सतीति ।
उच्यते । शास्त्रान्तरसद्भावे विशेषशास्त्रस्य सामान्यपरत्वमेव साधु-

दत्तकस्येति । ग्रहीतुदौरसत्वे इत्यर्थः । ससमानेति । —पुत्र पौत्र
प्रपौत्राणां दत्तकरूपस्य चतुर्थभागभागी औरसरूप, समांशी भव-
तीति तात्पर्य्यम् । 'पुत्रपांसुला' पुत्राधमा इत्यर्थः । पांसून् पापानि
लाति गृह्णातीति व्युत्पत्तेः । पुत्रपाशना इति पुस्तकान्तरमध्यपाठे तु स
एवार्थं पाशनशब्दोऽधमवाचीतिप्रसिद्धेः । नित्यं श्राद्ध पितॄणां साध-
५

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

वात् । अतएव पूर्वपूर्वाभावे परपराधिकारबोधकं हि पूर्ववाक्यं
प्रागुक्तनारदादिवचनैकवाक्यतया समग्रराज्यमेव विषयीकरोति,
परवचनञ्च सत्यौरसे क्षेत्रजदत्तकादीनां समानांशनिषेधकम् अस-
वर्णक्षेत्रजदत्तकादिविषयं वा । अन्यथा वाक्यभेदे गौरवम् । तत्-
स्वीकारेऽपि नानेन वचनेन क्षेत्रजदत्तकादीनां सत्यौरसे स्वस्वो-
चितांशो निषिध्यते किन्त्वौरसमत्त्वे तेषामभिषेकं निषिध्यौरसस्य
राज्येऽभिषेको विधीयते । तथा च क्षेत्रजदत्तकादय सामान्य-
शास्त्रप्राप्तमंशं लभन्त एव तत्सङ्कोचकाभावात् । नचेतदेव वर्णयं
येत् कुर्य्यादित्यर्थः । शास्त्रान्तरसद्भाव इति ।—शास्त्रान्तरन्तु ( षड्भागे
पूर्वपूर्वेषामिति । विशेषशास्त्रन्तु न त्वेवमादींस्तनयानिति । तत्-
स्वीकारेऽ

[Page 35]

[Header]
दत्तकचन्द्रिका। ३५

[Main Text & Commentary]
बाधक भिन्नविषयत्वात्। अतएव भागार्हास्तया इमे इत्यनेन
पूर्व्ववचने भागार्हत्व स्पष्टीकृतम्। राज्यातिरिक्तस्य भाग इति
न शक्यते वक्तु, राज्यस्यैव तत्रोपस्थितत्वात् पौनर्भवादीनान्तु पूर्व्व-
पूर्व्वाभावेऽपि राज्यनियोजनाभाव पृथगभिधानसामर्थ्यादिति।
एतावता प्रबन्धेनाभिहितोऽय क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसेन सह
विभागप्रकार स तु शूद्रस्य न सम्भवति तस्य तु दास्यां वा दास-
दास्यां वा य शूद्रस्य सुतो भवेत्। सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति
धर्मो व्यवस्थित इति मनुवचनेन जातोऽपि दास्या शूद्रेण काम-
निषेधात्तथात्वात्। पृथगिति।—पौनर्भव स्वयदत्त दास राज्ये न
योजयेदिति विधानात्। अन्यथा तदपत्येष्वपरो न क्षेत्रजादी-
नित्यनेनैव तदर्थलाभात् औरससत्वेऽपि दत्तकादयो यथायोग्य
राज्यस्य तदितरस्य वाश लभन्त एव राज्यनियोजनन्तु औरसस्येव
सद्भावे क्षेत्रजादिक्रमेण राज्यनियोजनं पुत्रसामान्याभावेऽपि
पौनर्भवादीनां राज्यनियोजनाभाव एव तत्र सपिण्डानां तदेव
अन्यधनन्तु समग्रमेव पौनर्भवादयोऽपि प्राप्नुवन्त्येव पुत्रत्वात्
ऋक्थं तस्य ह्यपुत्रस्येति याज्ञवल्क्यवचनादिति।

  • एतावतेति। विभागप्रकारश्चतुर्थांशरूप मनु तृतीयांशरूप भातृ-
    रस्तृतीयभागिन इत्यनेनोक्तत्वात् विषमशिष्टत्वाभावात्। शूद्रस्य न
    सम्भवति विषमशिष्टत्वादिति शेष । तदेव प्रतिपादयति तस्य त्विति।
    दासदाश्यामिति दासोढायां दास्यामित्यर्थ । दासेनोढा त्वदासी या
    सापि दासीत्वमाप्नुयादिति स्मृते । हरेदंशमिति ।—सामान्यश्रवणात्
    सम स्यादश्रुतत्वाद्विशेषस्येति न्यायात् समांश एव लभते। अयं-

तोऽंशहरी भवेत्। मृते पितरि कुर्युस्तां भ्रातरस्त्वर्द्धभागिनम्।
अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते इति याज्ञवल्कीयेन च
दासीपुत्रस्याप्यौरसेन समांशाभिधानेन पितुरनन्तर भ्रातृरहितस्य
तस्यैव दौहित्रेण सह विभागदर्शनेन च दण्डापूपायित सति पितरि
क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसेन समांशं असति तु तदर्द्धांश। अन्यथा
यच्च 'क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसश्चतुर्थांशिन' तच्च तदपेक्षया च-
भागिन समभागादर्द्धभागिन तृतीयभागिनमित्यर्थ । दुहितॄणां सुता
दृते इति।—दौहित्रादित्यर्थ । दुहितॄणां सुतादृते इति दुहितृ पृथक्
निर्देशात् तस्या अप्यधिकार सूचित तदधिकारात सुतरां अधिकारो
दण्डापूपायिते लभ्यते। अन्यथा दुहितॄणा सुतादृते इति नोक्त्वा
दौहित्रादित्येवावदिष्यत् इति बोध्यम्। असतीति।—तदर्द्धांशः
तृतीयांश इत्यर्थ । इदमतीवायुक्त शूद्रस्य दास्या जातस्य क्षेत्रज
पुत्रतयाङ्गीकर्त्तव्यत्वात् न दासीपुत्रतया क्रीताया विवाहिताया जातस्य
दासीपुत्रत्वाभिधानात् क्रयक्रीता तु या नारी न सा पत्न्यभिधीयते ।
न सा दैवे न सा पैत्रे दासीं तां कवयो विदु । क्रीता या रमिता
मूल्ये सा दासीति निगद्यते। तस्यां यो जायते पुत्रो दासपुत्रस्तु
स स्मृत इति वचनाभ्यां तथापि तयोरेवान्तर्भावात् अन्यथा पुत्र
द्वादशसख्याविरोधापत्ते तथाचास्य क्षेत्रजत्वेन सति पितरि पौरस
समांश मृते पितरि तदर्द्धांश उक्त तद्युक्तियुक्त एव, तदभिप्रेत्य शुद्धि
तत्त्वे कार्योक्तम्। वस्तुतस्तु प्रागुक्तादित्यपुराणवचनात् कलौ क्षेत्रज-
पुत्रकरणनिषेधात् स च पुत्रो यौनिजामेव शूद्राणामेव व्यवहारेऽपि तथा
ज्ञातोऽपि दास्यां शूद्रेण कामतोऽंशहरी भवेत्। मृते पितरि कुर्युस्त
भ्रातरस्त्वर्द्धभागिमिति याज्ञवल्क्यप्रदर्शनात् शूद्राणामेव तथाविधा

त्यन्तविभक्तस्य दासीपुत्रस्यौरससमंशित्वमिति महद्वैषम्यं स्यात् ।
एवं सत्सु क्षेत्रजादिषु सत्योश्च पत्नीकन्ययोर्दौहित्राधिकारे पित्रा-
धिकारविधिबाधापत्तिः । तेन दौहित्रपर्यन्ताधिकारिश्रृङ्खलायां
तदेकतमे सत्यपि न दासीपुत्रस्य सर्वहरत्वं किन्तु तत्समांशं ।
अतएव दत्तपुत्रे यथा जाते कदाचित्तौरसो भवेत् । पितु-
र्वित्तस्य सर्वस्य भवेतां समभागिनौ इत्यपि वचनं शूद्रविषय एव
योजनीयम् । तथा शूद्रस्य तु सवर्णैव नान्या भार्योपदिश्यते ।
तस्यां जाताः समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत् ॥ इत्यत्र वचने
शूद्राणां भार्योत्पन्नानां सर्वेषां समांशमभिधाय पुनर्यदि पुत्र-
शतमित्यनेन पुत्रान्तराणामपि समांशता प्रतिपादिता । औरस
मात्रपरत्वे पूर्वेणैतत्प्राप्ता पुनरेतदभिधानं व्यर्थं स्यात् ।
द्व्यामुष्यायणदत्तकस्य तु जनकप्रतिग्रहीत्रोरुभयोरेपुत्रत्वे सर्व-
रिक्थहरत्वं सत्यौरसे गृहीतस्य तु त्र्यंशहरत्वं यद्वचनान्तर-
स्याहो तान्वेव स्वामिनइति । अतएव प्रागुक्तब्रह्मपुराणवचनमप्येतत्-
परम् । ब्रह्मपुराणवचनन्तु आदाविकस्य दत्तानां कुत्रचित् पुत्रयो-
र्द्वयोः । पितुर्यश्च त्रिरात्रं स्यात् एकं तत्र सपिण्डिनाम् । एका
माता द्वयोर्यत्र पितरौ द्वौ च कुत्रचित् । तत्रो स्यात् सूतकादेक-
मतद्याच्च परस्परम् इति ।
अतएवेति । दत्तपुत्रे यथा जात इति । इदन्तु दत्तकस्याप्यन-
न्यगुणवत्वे यथाजात इत्यभिधानात् यथाशब्दस्य गुणे सादृश्ये च शक्ति
र्नेयंदयितैत्यभिहितत्वात् अन्यथा सदृशोय इति पूर्वग्रन्थविरोधात्
इति वोध्यम् । द्वामुष्यायणेति । सर्वेति ।—पूर्णाभावे पर पर इति

३८ दत्तकचन्द्रिका ।

मौरसोत्पत्तौ तु १ जनकधने तदौरसार्द्धहरत्वं २ ग्रहीतुस्साधारण
दत्तकस्य यादृशोऽंश शास्त्रीयः तदर्द्धहरत्वञ्चेति । यदाह प्रवरा-
ध्याय । यद्येषां खास भार्य्यासु अपत्यं न स्यात् तदा ^रिक्थं
हरेयुरिति । तथा नारद । द्व्यामुष्यायणा दद्युर्द्वाभ्यां पिण्डो-
दके पृथक् । रिक्थादर्द्धमभादद्युर्बीजिक्षेत्रिकयोस्तथेति । बीजि-
क्षेत्रिकपदयोर्जनकप्रतिग्रहीत्रुभयोपलक्षकत्वं प्रागेवाभिहितम् ।
अथान्धपङ्गुप्रभृतिपुत्राणां धनानधिकारितया तदौरसत्वेव


वचनात इति शेषः । ग्रहणानन्तरमिति चौरसोत्पत्तौ जनकग्रहीत्रो-
रुभयोरिति १ शेष । जनकधन इति ।—तदौरसाद्धैहरत्व चौरस-
तृतीयांशहरत्वमित्यर्थः । ग्रहीतुरिति ।—यादृशोऽंश इति गुणवतां तृती-
या

दत्तकचन्द्रिका । ३६
द्वयोरेव पितामहधनभागित्वश्रुतेर्न तद्गृहीतदत्तकपुत्रादेः पिता-
महधनाधिकारः किन्तु भरणमात्रम्, अन्धादिभार्याणां भरण-
विधिनैव तद्भरणस्य दृष्टान्तापादितत्वात् । तथाहि अन्धपङ्ग-
दीनानधिकृत्योक्तानभिधायाह औरसाः क्षेत्रजास्तेषां निर्दोषा
भागहारिणः । अपुत्रा योषितश्चैषां भर्त्तव्याः साधुवृत्तयः ।
सुताश्चैषां प्रभर्त्तव्या यावन्न भर्तृसात् कृता इति । एवं ग्रहणा-
नन्तरमुत्पन्नौरसेन सह दत्तकस्य विभागदर्शनात् सत्यौरसे गृहीत-
स्यापि नांशभागित्वमिति । तथा विधानं विना परिगृहीतस्यापि
नांशभागित्वमित्याह । तस्मिन् जाते सुते दत्ते न कृते च विधा-
नके । सन्तं स्वं तस्यैव वित्तस्य यः स्वामी पितुरञ्जसा । तथा

प्रकारान्तरं दर्शयति अथेति । एषां क्लीवादीनामित्यर्थः । क्लीबस्य
क्षेत्रजा अन्येषां औरसाः क्षेत्रजाश्च सम्भवन्तीत्यर्थः । औरसक्षेत्रज-
ग्रहणात् तद्गृहीतदत्तकादीनां नाधिकार इति सूचितम् । एवं पुत्रिका-
पुत्रस्य तद्धनाधिकारो भवत्येव तस्य औरसतुल्यत्वादितिभावम् ।
प्रभर्त्तव्या इत्यादिनासां चतुर्थांशदानं नास्तीति प्रतिपादितम् । नांश-
भागित्वमिति ।—पुत्रत्वाभावादिति शेषः । पुत्रोत्पत्तौ औरसाभा-
वस्यापि विशेषणत्वादिति भावः । विधानं विनेति ।—शौनकवशि-
ष्ठाभ्यामेवोक्तविधानं विनेत्यर्थः । नांशेति ।—पुत्रत्वाभावादिति शेषः ।
विधानस्यापि पुत्रोत्पत्तौ हेतुत्वादिति भावः । तस्मिन् इति ।—तस्मिन्
औरसे सति दत्ते सुते जाते इत्यन्वयः, विधानके विधाने न कृते दत्ते
इत्यनुषज्यते, विधानं विना परिगृहीते दत्तके इत्यर्थः । सन्तं स्वमिति ।—
यः पितुर्वित्तस्य अञ्जसा हठात् स्वामी पुत्रत्वेन इत्यर्थः औरसः कृत-

४० दत्तकचन्द्रिका।
मनुः। संविधाय विधानं यः परिगृह्णाति पुत्रकम्। विवाह-
विधिभाजं तं न कुर्य्यात् धनभाजनमिति। अन्यजातीयदत्तक-
स्यापि नांशभागित्वमित्याह यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोऽपि
सुतः क्वचित्। अंशभाजं न तं कुर्य्यात् शौनकस्य मतं हि तत्।
इत्युक्तप्रायमित्यास्तां विस्तरः।
रम्येषा चन्द्रिका दत्तपद्धतेर्दर्शिका लघु।
मनोरमा संनिवेशैरङ्गिनां धर्मतारणिः॥
इति महामहोपाध्यायश्रीकुबेरकृता दत्तकचन्द्रिका समाप्ता।
विधानको दत्तकादिश्च इति यावत्। तस्यैव चौरसस्य कृतविधानक-
दत्तकादेश्च तद्धनं स्वं स्वत्वास्पदीभूतं भवतीति शेषः। मनुरिति।
विवाहविधिरिति।—कर्त्ता स्वधनव्ययेन विवाहनीय इत्यर्थः। वि-
वाहविधिभाजमित्युपलक्षणं ग्रासाच्छादनभाजमपि कुर्य्यात् सर्व्वेषाम-
मपि तु न्याय्यं दातुं शक्त्या मनीषिणा। ग्रासाच्छादनमत्यन्तं पतिते-
ष्वददद्भवेदित्यस्य समानन्यायत्वात्। अपरश्च विशेषोऽस्मत्कृतायां
दत्तकमीमांसाटीकायां द्रष्टव्य इति। सुत इत्यनेन तस्य पुत्रत्वमुत्पद्यत
एव किन्तु यादृशौर्ध्वदेहिकक्रियाधिकारित्वाभावेनोपकाराभावात्
नांशभागित्वम् उपकारस्य धनाधिकारप्रयोजकत्वादितिभावः। अंश-
भाजमित्यनेन ग्रासाच्छादनदानमस्त्येवेति सूचितं पूर्वोक्तवचनाच्चेति।
रम्येति। एषा चन्द्रिका मत्कृतिरूपा 'रम्य।' रमणीया इत्यर्थः।
रमणीयत्वे हेतुमाह दत्तेति। दत्तपद्धतेर्दत्तविधानपद्धत्या लघु शीघ्रं
दर्शिका प्रकाशिका इत्यर्थः। अन्यचन्द्रिका विलम्बेन दर्शिका इयन्तु
लघु दर्शिका इति भावः। 'संनिवेशैः' सम्यगभिनिवेशैः। 'रङ्गिणाम्'

': it has a loop at bottom left: it's 'न'! Wait, "कथन मे"? No, look at 'म' in 'मे' right next to it: 'म' has the same loop!
Wait, is it 'कथम मे'? Yes, three letters: 'क', 'थ', 'म' followed by 'मे'!
Wait, why "कथम मे"? In Sanskrit "कथं मे" is standard, but here it's printed "कथम मे" or "कथं मे"?
Wait, look at the letter between 'थ' and 'मे':
It is 'न' or 'म'?
In 'कथन', 'थ' connects to 'न'. But here 'थ' is separate, then 'न' or 'म'?
Wait, the loop is on the left bottom, like 'म' without a top bar?
Wait, if it's "कथं मे", then where does the extra letter come from?
There are clearly three aksharas: 'क', 'थ', then a letter, then 'मे'!
Wait, 10: ka, 11: tha, 12: ma/na?
Wait! In Shardulavikridita:
10th syllable: laghu ()
11th syllable: laghu (
)
12th syllable: guru (-)
If it is:
10: क (laghu)
11: थ (laghu)
12: न (

[ ২ ]
সঙ্কীর্ত্তনের নিমিত্ত বিজাতীয় পুত্রও গ্রহণ করিতে পারে কিন্তু
ঐ পুত্র গ্রহীতার, ধনাধিকারী ও শ্রাদ্ধাধিকারী হইতে পারে
না কেবল গ্রাসাচ্ছাদন পাইতে পারিবে ৫।১।
ব্রাহ্মণের আদিপুরুষকে গোত্র বলে এইনিমিত্ত ক্ষত্রিয়াদির
তাহা সম্ভব হয় না বটে তথাপি পুরোহিতের গোত্রই তাহা-
দিগের গোত্র ৬।১০। আসন্নসপিণ্ডের মধ্যে ভ্রাতুষ্পুত্রকে অগ্রে
লইবে তৎসত্বে অন্যপুত্রগ্রহণ নিষিদ্ধ, গৃহীত হইলে অসিদ্ধ নহে
বটে কিন্তু তজ্জন্য গ্রহীতা পাপী হয় এবং সেই পুত্রও প্রশস্তহইবে
না ৬।১৫। অন্য পুত্রগ্রহণের ন্যায় ভ্রাতুষ্পুত্র-গ্রহণবিষয়েও
বিধানের আবশ্যক তদ্ব্যতিরেকে পুত্রত্বসিদ্ধি হয় না ৭।৩।
অপুত্রা স্ত্রী সপত্নীপুত্রসত্বে দত্তকান্তর গ্রহণ করিতে পারে না
করিলে, অসিদ্ধ ৯।২। অকৃতদার এবং বিবাহোত্তর
যাহার স্ত্রীবিয়োগ হইয়াছে তাহারাও দত্তকগ্রহণ করিতে পারে
৯।১০। বহুপুত্রক ব্যক্তি পুত্র দান করিতে পারে কিন্তু দ্বিপু-
ত্রক ব্যক্তি ও একপুত্রক ব্যক্তি পুত্র দান করিতে পারে না।
একপুত্রক ব্যক্তি ঐ পুত্রকে দ্ব্যামুষ্যায়ণ করিতে পারে ৯।১৪।
কিন্তু যে কোন ব্যক্তি হউক, জ্যেষ্ঠপুত্র দান করিতে পারে
না দান করিলে তাহা অসিদ্ধ। কারণ জ্যেষ্ঠপুত্র শ্রাদ্ধাদি-
করণে মুখ্য হয়। ভর্ত্তার অনুমতিতে স্ত্রীলোকও পুত্র দান
করিতে পারে। পতি দূরস্থ থাকিলে কিম্বা পতির মৃত্যুতে
স্বামীর বিনা অনুমতিতেও পুত্রদান করিতে পারে ১০।২।
পুত্রগ্রহণকালে রাজা এবং জ্ঞাতিবর্গকে ব্যবহারসৌকর্য্যের
নিমিত্ত জানাইতে হইবে ১০।৩। রাজা দূরে থাকিলে
অন্ততঃ গ্রামস্বামীকে জানাইবে। কোন কারণবশতঃ রাজা

[ ৩ ]
এবং জ্ঞাতিকে জানান না হইলেও পুত্রত্বের অসিদ্ধি
হয় না। শূদ্র দৌহিত্র ও ভাগিনেয়কে দত্তক করিতে পারে
কিন্তু ব্রাহ্মণাদি পারে না ৬।৮। যাহার কান্তাতে নিয়োগ দ্বারা
পুত্রোৎপত্তি করিতে পারে এমন সপিণ্ডসন্তানকে সকল বর্ণই
দত্তক করিতে পারে বিরুদ্ধসম্পর্কীয় সন্তানকে কেহ দত্তক
করিতে পারে না ১০।১১। শৌনকবশিষ্ঠাদ্যুক্ত যে কোন বিধানে
পুত্রগ্রহণ করিলে পুত্রত্বসিদ্ধি হয় ১২। ৯। গ্রহীতা যদি ব্রাহ্মণ
হয় তবে আচার্য্যকে যথাশক্তি দক্ষিণা দিবে ১২। ১০। রাজা
সমুদয়রাজ্যে একবৎসরের যত করআদায় হয় তাহার অর্দ্ধেক
দক্ষিণা দিবেন ১২।১২। বৈশ্যের মুখ্যকল্প তিনশত সুবর্ণদক্ষিণা,
মধ্যমকল্প তিন শত রৌপ্যমুদ্রা দক্ষিণা, ন্যূনকল্প ৩০০ পয়সা
দক্ষিণা এবং শূদ্রের একবর্ষের বেতন ১২। ১৭। অসমর্থ হইলে
সকলেই শক্ত্যনুসারে দক্ষিণা দিবে। তিত্তিরিশাখিরা
বৌধায়নোক্তবিধানদ্বারা পুত্র গ্রহণ করিবে ১২। ১৮। উক্ত
শাস্ত্রীয় বিধান ব্যতিরেকে গৃহীত পুত্র সিদ্ধ হইবে না কেবল-
মাত্র গ্রাসাচ্ছাদনভাগী ও বিবাহযোগ্য হইবেক ১৩। ১৪।
গ্রহণের পরক্ষণেই গ্রহীতার পুত্রত্বসিদ্ধি হয় এজন্য গ্রহণের
পূর্ব্বে জনক যে সকল সংস্কার করিয়া থাকেন সে সকল
সংস্কার গ্রহীতাকে করিতে হইবে না অবশিষ্ট সংস্কারমাত্র
করিতে হইবে ১৪। ৩। সংস্কার শরীরশুদ্ধিজনকব্যাপার
এ জন্য যদি জনক পূর্ব্বকর্ত্তব্য সংস্কার সম্পাদন না করিয়া
থাকেন গ্রহীতা সে সকল সংস্কার সমাধা করিবেন ১৫। ২।
উপনয়নমাত্র সংস্কারেও পুত্রত্বসিদ্ধি হয়। শূদ্রের বিবাহ
মাত্র সংস্কারেই পুত্রত্বসিদ্ধি। উপনয়নমাত্র সংস্কারে যে

[ ৪ ]
পুত্রত্ব হয় ১৫ । ৩। তাহা ব্রাহ্মণাদি তিন বর্ণের পক্ষে
১৫ । ৫। পুত্র পরিগ্রহবিষয়ে উপনয়নের মুখ্যকালই ধরিতে
হইবে অর্থাৎ ব্রাহ্মণের গর্ভাষ্টমবর্ষে ক্ষত্রিয়ের গর্ভৈকাদশে
বৈশ্যের গর্ভদ্বাদশে। ইহার পরে অসংস্কৃত পুত্রগ্রহণ করিলেও
পুত্রতা সিদ্ধ নহে। কৃতচূড়পুত্র গ্রহণ করিতে হইলে পুত্রেষ্টির
আবশ্যকতা অকৃতচূড় গ্রহণে পুত্রেষ্টির আবশ্যকতা নাই।
পুত্রেষ্টি কেবল ব্রাহ্মণাদি তিন বর্ণের পক্ষে বিহিত ১৮। ৭।
সুতরাং শূদ্রের পক্ষে সংস্কারমাত্রেই পুত্রত্ব সিদ্ধি ১৮। ৮।।
শূদ্র অকৃতদার ষোড়শবর্ষীয় বালককেও দত্তক করিতে পারে
তাহার পর গ্রহণ করিতে পাবে না। ১৭। ১।
কৃতচূড় পুত্র গ্রহণে ‘এপুত্র আমাদিগের উভয়েরই পুত্র হইবে’
যদি এরূপ অভিসন্ধি থাকে তবে ঐ পুত্র দ্ব্যামুষ্যায়ণ হইবে
অভিসন্ধি থাকিলেও অকৃতচূড় পুত্র দ্ব্যামুষ্যায়ণ হইতে
পারে না। -
দত্তককর্তৃকশ্রাদ্ধনির্ণয়।
দত্তকগ্রহণানন্তর ঔরস উৎপন্ন হইলে গ্রহীতার আদ্যাদি
সপিণ্ডীকরণান্ত ষোড়শপ্রধান শ্রাদ্ধে ঐ ঔরসেরই অধিকার
তৎসত্ত্বে দত্তকের অধিকার হয় না ২২ । ৩। অন্য সকল
প্রকার শ্রাদ্ধে ঔরস ও দত্তক উভয়েরই অধিকার হয়
২২ । ৬। ক্ষ্যাহে অর্থাৎ মৃততিথিতে বার্ষিক ঔরস ও ক্ষেত্রজ
পুত্রই পার্ব্বণ করিবেক ২২ । ৭। অন্যপুত্র একোদ্দিষ্টবিধানে
শ্রাদ্ধ করিবেক। নিরগ্নির সর্ব্বদাই একোদ্দিষ্টবিধানে শ্রাদ্ধ
ব্যবস্থা ২২ । ১৪। গ্রহীত্রীমাতার পিত্রাদি শুদ্ধ দত্তকের

[ [ ৫ ] ]

মাতামহাদি হইবে। ২২। ১৭। দ্ব্যামুষ্যায়ণের গ্রহীত্রীমাতার
পিত্রাদি এবং জননীর পিত্রাদি মাতামহাদি হইবে। অকৃত
দার এবং বিবাহানন্তর যাহার স্ত্রী মরিয়াছে তদ্‌গৃহীত
দত্তকের মাতামহ পক্ষ থাকিবে না।
দত্তক সাপিণ্ড্য-নির্ণয়।
জনককুলে অবয়বান্বয়সাপিণ্ড্য গ্রহীতৃপক্ষে পিণ্ডদানপ্রযুক্ত
ত্রৈপৌরুষিকসাপিণ্ড্য অর্থাৎ গ্রহীতার পিতামহের পিতামহ
প্রভৃতি পুরুষত্রয়ে সাপিণ্ড্যনিবৃত্তি। ২৫। ৫।
দত্তকের অশৌচনির্ণয়।
জনককুলের জননমরণে দত্তকের অশৌচ হয় না।
২৭। ১০। এবং জনকাদিরও তদ্রূপ। দ্ব্যামুষ্যায়ন দত্তকের
উভয়কুলে অশৌচ হইবে ২৭। ১১। স্বগোত্রসপিণ্ড দত্তকের
গ্রহীতার মরণে সামান্য সাপিণ্ড্যনিমিত্ত দশরাত্রাশৌচ হইবে।
কারণ সপিণ্ডদত্তকে কি অশৌচ হইবে এমন আকাঙ্ক্ষা হয় না
এজন্য সামান্য সাপিণ্ড্যনিমিত্ত দশরাত্রাশৌচ না হইবার
কোন সম্ভাবনা নাই। অন্যত্র ত্রিরাত্রাশৌচ। দত্তকের
জননমরণে দন্তজননাদিকালভেদে অশৌচভেদ হইবে না।
২৮। ২। দত্তকের মরণমাত্রেই ত্রিরাত্রাশৌচ হইবে।
দত্তকগ্রহণের পর যদি ঔরসপুত্র জন্মে তবে ঐ জ্যেষ্ঠদত্তক
থাকিতেও যদি বয়ঃকনিষ্ঠ ঔরস বিবাহাদি করে তবে জ্যেষ্ঠ
কনিষ্ঠের পরিবেদনাদিনিমিত্ত দোষ হইবে না ২৮। ৫।
দত্তকের জনক পক্ষে সপ্তপুরুষ এবং মাতামহপক্ষে পাঁচপুরুষ
সপিণ্ড বিবাহবিষয়ে ত্যাজ্য হইবেক ২৯। ২।

[ ৫ ]

দত্তকের ধনবিভাগব্যবস্থা। ২৯। ৫।
দত্তকগ্রহণানন্তর, যদি ঔরসপুত্র জন্মে, তবে গুণবান্ দত্তক
তৃতীয়ভাগ এবং নির্গুণ দত্তক চতুর্থভাগ পাইবে, ৩২। ৭। দত্তক
যেমন পিতার ধনে অধিকারী তদ্রূপ পিতামহাদি এবং মাতা-
মহাদি বন্ধুর ধনেও অধিকারী হয় ৩২। ১৮। ইহা দত্তক-
চন্দ্রিকার মতে বোধ হয় বটে কিন্তু অনেক মুনিবচনে যদ্যপি
পূর্ব্বষট্কমধ্যে দত্তকের গণনা করেন নাই তথাপি সকল স্মৃতি
হইতে মনুস্মৃতির প্রাধান্য মনু পূর্ব্বষট্ক মধ্যে দত্তকের গ্রহণ
করিয়াছেন এবিধায় নিবন্ধুরা এই ব্যবস্থা স্থির করিয়াছেন যে
দত্তক সগোত্রবন্ধুর ধন পাইতে পারিবেন ভিন্নগোত্রবন্ধু মাতা-
মহাদির ধনে অধিকারী হইবেন না। তদনুসারে আদালত
পর্য্যন্তও এই ব্যবস্থা চলিতেছে এবং এরূপ মীমাংসায় সকল
বচনের সমাধাও হইয়া উঠে যে, যেযে মুনি দত্তককে বন্ধুদায়াদ
বলেন নাই সে বন্ধু অসগোত্রবন্ধু অর্থাৎ মাতামহাদিরূপ বন্ধু
জানিবে। আর যে যে মুনি বন্ধুদায়াদ রূপে দত্তককে পরি-
গণিত করিয়াছেন সে সগোত্রবন্ধু পিতামহভ্রাতৃপ্রভৃতি
জানিবে ইহার প্রমাণ ২১৫ পৃষ্ঠা মনু সংহিতার ১৫৮ সংখ্যক
শ্লোকের টীকায় দৃষ্টি করিলে পাইবে। পিতৃধনে হউক বা
পিতামহাদিধনেই হউক দত্তক পুত্র, পৌত্র, প্রপৌত্র আপন
যোগ্যাংশ অর্থাৎ তৃতীয় বা চতুর্থ অংশ মাত্র পাইবে ৩৩। ১০।
ঔরসপুত্র পৌত্র প্রপৌত্রের সমানাধিকারী হইতে পারিবে না
৩২। ৩। ঔরসসত্বেও দত্তক রাজ্যের যোগ্যাংশে পাইতে
পারিবে বটে কিন্তু রাজ্য নিয়োজনে অধিকারী হইতে পারি-