दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

[Page 35]

[Header]
दत्तकचन्द्रिका। ३५

[Main Text & Commentary]
बाधक भिन्नविषयत्वात्। अतएव भागार्हास्तया इमे इत्यनेन
पूर्व्ववचने भागार्हत्व स्पष्टीकृतम्। राज्यातिरिक्तस्य भाग इति
न शक्यते वक्तु, राज्यस्यैव तत्रोपस्थितत्वात् पौनर्भवादीनान्तु पूर्व्व-
पूर्व्वाभावेऽपि राज्यनियोजनाभाव पृथगभिधानसामर्थ्यादिति।
एतावता प्रबन्धेनाभिहितोऽय क्षेत्रजदत्तकादीनामौरसेन सह
विभागप्रकार स तु शूद्रस्य न सम्भवति तस्य तु दास्यां वा दास-
दास्यां वा य शूद्रस्य सुतो भवेत्। सोऽनुज्ञातो हरेदंशमिति
धर्मो व्यवस्थित इति मनुवचनेन जातोऽपि दास्या शूद्रेण काम-
निषेधात्तथात्वात्। पृथगिति।—पौनर्भव स्वयदत्त दास राज्ये न
योजयेदिति विधानात्। अन्यथा तदपत्येष्वपरो न क्षेत्रजादी-
नित्यनेनैव तदर्थलाभात् औरससत्वेऽपि दत्तकादयो यथायोग्य
राज्यस्य तदितरस्य वाश लभन्त एव राज्यनियोजनन्तु औरसस्येव
सद्भावे क्षेत्रजादिक्रमेण राज्यनियोजनं पुत्रसामान्याभावेऽपि
पौनर्भवादीनां राज्यनियोजनाभाव एव तत्र सपिण्डानां तदेव
अन्यधनन्तु समग्रमेव पौनर्भवादयोऽपि प्राप्नुवन्त्येव पुत्रत्वात्
ऋक्थं तस्य ह्यपुत्रस्येति याज्ञवल्क्यवचनादिति।

• एतावतेति। विभागप्रकारश्चतुर्थांशरूप मनु तृतीयांशरूप भातृ-
  रस्तृतीयभागिन इत्यनेनोक्तत्वात् विषमशिष्टत्वाभावात्। शूद्रस्य न
  सम्भवति विषमशिष्टत्वादिति शेष । तदेव प्रतिपादयति तस्य त्विति।
  दासदाश्यामिति दासोढायां दास्यामित्यर्थ । दासेनोढा त्वदासी या
  सापि दासीत्वमाप्नुयादिति स्मृते । हरेदंशमिति ।—सामान्यश्रवणात्
  सम स्यादश्रुतत्वाद्विशेषस्येति न्यायात् समांश एव लभते। अयं-