बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
५८२ बृहत्संहिता
समुद्राश्चत्वारः। ऋतवः षट्। लोका भूर्लोकादयः सप्त। एतैर्विरामैर्मन्दाक्रान्ता।।९।।
न्यासः— म भ न त त गु
ऽऽऽ ऽ।। ।।। ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ
नवमदशमैकादशद्वादशस्थचन्द्रमसः फलं वृषभचरितेनाह—
नवमगृहगो बन्धोद्वेगश्रमोद्दररोगकृद्
दशमभवने चाज्ञाकर्मप्रसिद्धिकरः शशी।
उपचयसुहृत्संयोगार्थप्रमोदमुपान्त्यगो
वृषभचरितान् दोषानन्त्ये करोति च सव्ययान् ॥१०॥
यदि चन्द्रमा नवम राशि में स्थित हो तो बन्धन, उद्वेग, खेद और उदररोग करता
है। दशम में हो तो प्रभुता और कर्म की सिद्धि करता है। एकादश में हो तो धन की
वृद्धि, मित्र के साथ समागम और धन का प्रमोद करता है तथा द्वादश राशि में चन्द्र हो
तो धन की क्षति और बैल के सींग, खुर आदि से पीड़ित करता है। यह वृषभचरित छन्द
है।।१०।।
नवमगृहग इति । शशी चन्द्रो नवमगृहगः। जन्मराशेर्नवमस्थानप्राप्तो बन्धो बन्धनम्।
चलवृत्तिरुद्वेगः। श्रमः खेदः। उदररोगान् जठररोगांश्च करोति। दशमभवन इति। दशमभवने
दशमगृहे चन्द्रः। आज्ञां प्रभुत्वं कर्मणां च प्रसिद्धिं साधनं करोति। उपचयसुहृदिति ।
उपान्त्यग एकादशस्थः। उपचयोऽर्थानाम्। सुहृत्संयोगो मित्रसमागमः। अर्थानां धनानां
प्रमोदो हर्षम्। एतान् करोति। वृषभचरितान् इति । अन्त्ये द्वादशे स्थाने वृषभचरितान्
दोषान्। वृषभस्य बलीवर्दस्येव चरितं स्वरूपं येषां दोषाणां दुःखानाम्। स्वखुरेण भूमि-
ताडनात् स्ववक्षोहननम्। भूमेर्मृद्विदारणात् स्वविषाणोपघात इत्यादिकम्। अथवा वृषभेण
चरितानुत्पादितान् दोषान् शृङ्गाणां हननेन खुराभिघातेन चोपतापान्। तांश्च सव्ययान् व्यये-
नार्थक्षत्या युक्तान् करोति। वृषभचरितं वृत्तम्। एतल्लक्षणम्—
वृषभचरितं नसौ म्रौ स्लौ गो रसोदधिसप्तकैः।
नखिलघुः। सोऽन्तगुरुः। मस्त्रिगुरुः। रलमध्यः। सोऽन्तगुरुः। लघुगुरू अन्ते। रसा
षट्। उदधयश्चत्वारः। सप्त प्रसिद्धाः। एतैर्विरामैर्वृषभचरितम्। अन्येषां हरिणी।
न्यासः— न स म र स ल गु
।।। ।।ऽ ऽऽऽ ऽ।ऽ ।।ऽ । ऽ
तथा च यवनेश्वरः—
स्वस्थानगो भोजनगन्धमाल्यनारीसुहृद्वस्त्ररतिप्रदः स्यात्।
चन्द्रो द्वितीयर्क्षगतस्तु तस्माद् बहुव्ययायासविवादकारी।।
तृतीयगो वस्त्रहिरण्ययोषित्सुहृद्यशोभोजनदो हिमांशुः।
स्वबन्धुपीडाधननाशजानि कुर्वीत दुःखानि चतुर्थसंस्थः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५८३
धनक्षयाजीर्णरुगध्वदैन्यविक्षोभकृत् पञ्चमगः शशाङ्कः।
शत्रुक्षयारोग्यसुखार्थसिद्धिं स्निग्धागमप्रीतिकरश्च षष्ठः॥
जामित्रगः स्त्रीजनबन्धुशय्याहिरण्यभोज्याम्बरदः शशाङ्कः।
क्षुद्व्याधिचिन्ताकलहार्थनाशो मृत्युक्षयोपद्रवदोऽष्टमस्थः॥
धनक्षयारिव्ययमानभङ्गरोगादिकारी नवमः शशाङ्कः।
मेषूरणस्थो बहुमानहर्षचेष्टाफलौदार्यविरोघकारी॥
एकादशः स्निग्धविवाहशय्यास्त्रीभोजनप्राप्तिसुखार्थकारी।
निशाकरो द्वादशगस्तु दैन्यमालस्यमीर्ष्यापचयं च कुर्यात्॥ इति॥१०॥
अथ भौमस्य जन्मद्वितीयगतस्य फलमुपेन्द्रवज्रयाऽऽह—
कुजेऽभिघातः प्रथमे द्वितीये नरेन्द्रपीडाकलहारिदोषैः।
भृशं च पित्तानलचौररोगैरुपन्द्रवज्रप्रतिमोऽपि यः स्यात्॥११॥
यदि जन्मराशि में मंगल हो तो उपद्रव और द्वितीय में हो तो राजपीडा़, कलहदोष,
शत्रुदोष, धातुदोष, अग्नि, चोर, रोग—इन सबों से इन्द्रवज्र-सम कठोर मनुष्य को भी
अतिशय उपघात करता है। यह उपेन्द्रवज्रा छन्द है॥११॥
कुजे भौमे जन्मराशिगते अभिघात उपद्रवो भवति। द्वितीये कुजे नरेन्द्रपीडा राजपीडा।
कलहारिदोषैः, कलहदोषः शत्रुदोषः। एतैः। तथा पित्तेन धातुदोषेण। अनलेनाग्निना।
चौरैस्तस्करैः। रोगैर्गदैश्च। भृशमत्यर्थम्। उपघातः। अपिशब्दः सम्भावनायाम्। उपेन्द्र-
वज्रप्रतिमोऽपि, उपेन्द्रो नारायणः, तत्प्रतिमस्तत्सदृशः। वज्रं कुलिशम्, तत्प्रतिमोऽपि यदि
स्याद्भवेत् तथाप्युपघातो भवतीति। वृत्तमिदमुपेन्द्रवज्रा। तल्लक्षणम्—
उपेन्द्रवज्रा तु जतौ जगौ गः।
जो गुरुमध्यगतः। तोऽन्तलघुः। पुनरपि जकारः। अन्ते गुरुद्वयम्॥११॥
न्यासः— ज त ज गु
ISI SSI ISI SS
अथ तृतीयस्थभौमस्य फलमुपजात्याऽऽह—
तृतीयगश्चौरकुमारकेभ्यो भौमः सकाशात् फलमादधाति।
प्रदीप्तिमाज्ञां धनमौर्णिकानि धात्वाकराख्यानि किलापराणि॥१२॥
यदि मंगल तृतीय राशि में हो तो चोर और कुमारों (अष्टवर्षीय बालकों) के द्वारा
फल, आदेश, धन, ऊनी वस्त्र, खान से उत्पन्न द्रव्य और अन्य द्रव्यों का भी लाभ
कराता है। यह उपजाति छन्द है॥१२॥
तृतीयगो भौमः। चौरेभ्यस्तस्करेभ्यः। कुमारकेभ्योऽष्टवर्षेभ्यः। सकाशाद्धेतोः। फलमा-
दधाति करोति। प्रदीप्तं कान्तिम्। आज्ञामादेशम्। प्रभुत्वं धनं वित्तम्। और्णिकानि कम्बला-
५८४ बृहत्संहिता
दयः। धात्वाकराख्यानि। धातवः सुवर्णादीनि। तेषामाकर उत्पत्तिस्थानम्। धात्वाकर इत्याख्या
येषां तानि। अपराण्यन्यानि। आदधाति। किलशब्द आगमार्थः। अपराण्यन्यानि वृत्तानि।
उपजातिकाख्येत्यर्थः। यतः सा समिश्रा उपेन्द्रवज्रेन्द्रवज्रपादैर्मिश्रैर्भवति। तल्लक्षणम्—
अनन्तरापादितलक्ष्मशोभौ पादौ भवेतां विविधैर्विकल्पैः।
यासामिभौ श्रव्ययतिप्रपञ्चौ स्मृताः स्मृतीशैरुपजातयस्ताः॥
यासां पादावनन्तरापादितलक्ष्मशोभौ। अनन्तरमापादितमुक्तं यद् लक्ष्म लक्षणम्।
तौ जो गुरू चेन्द्रवतीन्द्रवज्रा। उपेन्द्रवज्रा तु जतौ जगौ गः। अनयोर्यल्लक्षणमापादितमुक्तम्।
तेन लक्षणद्वयेन शोभा चारुता ययोः पादयोस्तौ तथाभूतौ पादौ भवेतां स्याताम्। इमौ
च पादौ श्रव्ययतिप्रपञ्चौ श्रव्यः कर्णसुखजनको यतिप्रपञ्चो यतिविस्तारो ययोस्तौ तथाभूतौ।
तत् स्मृतीशैः पण्डितैः। स्मरणं स्मृतिः। तस्या ईशाः स्वामिनः। तैः। ता उपजातय इति
स्मृता उक्ताः॥१२॥
न्यासः— ज त ज गु
⎴।ऽ। ⎴ऽऽ। ⎴।ऽ। ⎴ऽऽ
त त ज गु
⎴ऽऽ। ⎴ऽऽ। ⎴।ऽ। ⎴ऽऽ
अथ चतुर्थस्थस्य भौमस्य फलं प्रसभेनाह—
भवति धरणिजे चतुर्थगे ज्वरजठरगदासृगुद्भवः।
कुपुरुषजनिताच्च सङ्गमात् प्रसभमपि करोति चाशुभम् ॥१३॥
यदि मंगल चतुर्थ राशि में स्थित हो तो ज्वर, उदररोग, रक्तविकार और निन्दित
पुरुष के साथ समागम से दृढ़तापूर्वक अशुभ करता है। यह प्रसभ छन्द है॥१३॥
धरणिजे भौमे चतुर्थगे। ज्वरो रोगविशेषः। जठरगद उदररोगः। असृग् रक्तम्। एषामुद्भव
उत्पत्तिर्भवति। तथा कुपुरुषः कुत्सितः पुरुषः। तज्जनितात् तदुत्पन्नात् सङ्गमात् संयोगात्
प्रसभं प्रसह्य बलात्कारादेवाशुभमभद्रं करोति। वृत्तमेतत् प्रसभम्। तल्लक्षणम्—
प्रसभमपि ननौ रलौ गुरुः।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। रलमध्यः। लघुगुरू अन्ते॥१३॥
न्यासः— न न र ल गु
⎴।।। ⎴।।। ⎴ऽ।ऽ ⎴। ⎴ऽ
अथ पञ्चमस्थस्य भौमस्य फलं मालत्याऽऽह—
रिपुगदकोपभयानि पञ्चमे तनयकृताश्च शुचो महीसुते।
द्युतिरपि नास्य चिरं भवेत्स्थिरा शिरसि कपेरिव मालती यथा ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
यदि मंगल जन्मराशि से पञ्चम राशि में स्थित हो तो शत्रु, रोग, क्रोध, भय और
पुत्र के द्वारा शोक होता है तथा जिस तरह वानर के शिर पर मालती-पुष्प अधिक देर
तक स्थिर नहीं रहता है, उसी तरह उस मनुष्य की कान्ति भी बहुत देर तक स्थिर नहीं
रहती है। यह मालती छन्द है॥१४॥
महीसुते भौमे पञ्चमस्थे। रिपुः शत्रुः। गदो रोगः। कोपः क्रोधः। भयं भीतिः। एतानि
भवन्ति। तनयकृताः पुत्रकृताश्च शुचः शोका भवन्ति। अस्य जन्तोर्द्युतिरपि शरीरकान्तिरपि
स्थिरा स्थायिनी चिरं बहुकालं च न भवति। यथा कपेर्वानरस्य शिरसि मूर्धनि। मालती
पुष्पविशेषः। स्थिरा न भवति, चापल्यात्। वृत्तमिदं मालती। अस्या लक्षणम्—
नजजरकैरपि मालती मता।
नस्त्रिलघुः। जो गुरुमध्यः। द्वौ जकारौ। रलमध्यः। एतैर्मालती मताऽभिमता॥१४॥
न्यासः— न ज ज र
⏑⏑⏑ ⏑–⏑ ⏑–⏑ –⏑– ( । । । । ऽ । । ऽ । ऽ । ऽ )
अथ षष्ठस्थस्याङ्गारकस्य फलमपरवक्त्रेणाह—
रिपुभयकलहैर्विवर्जितः सकनकविद्रुमताम्रकामगः।
रिपुभवनगते महीसुते किमपरवक्त्रविकारमीक्षते ॥१५॥
जन्मराशि से षष्ठ स्थान में मंगल हो तो शत्रुभय और कलह से रहित, सुवर्ण,
प्रवाल और ताम्बे का लाभ होता है तथा उसको दूसरे मनुष्य का मुखविकार कभी नहीं
देखना पड़ता। यह अपरवक्त्र छन्द है॥१५॥
महीसुते भौमे रिपुभवनगते षष्ठस्थानस्थे। रिपुः शत्रुः। भयं भीतिः। कलहो विरोधः।
एतैर्विवर्जितो रहितः। सकनकस्य कनकेन सुवर्णेन सहितस्य विद्रुमस्य प्रवालस्य ताम्रस्य
शुल्बस्य चागमो लाभो भवति। एवंविधे सति नरोऽपरस्यान्यस्य वक्त्रविकारं मुखविकृतिं
किमीक्षते किमिति पश्यति; अपि तु न पश्यतीत्यर्थः। अत्याढ्यत्वात्। वृत्तमिदमपरवक्त्रम्।
तल्लक्षणम्—
ननरलगयुतौ नजौ जरौ भवति सदा परवक्त्रमीदृशम्।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। रलमध्यः। लघुगुरू। एतैर्युक्तौ। नजौ जरौ। नकारस्त्रिलघुः।
जो गुरुमध्यः। द्वौ जकारौ। रलमध्यः। एवंविधं सदा सर्वकालमपरवक्त्रं भवति॥१५॥
न्यासः— न न र ल गु
⏑⏑⏑ ⏑⏑⏑ –⏑– ⏑ – ( । । । । । । ऽ । ऽ । ऽ )
न ज ज र
⏑⏑⏑ ⏑–⏑ ⏑–⏑ –⏑– ( । । । । ऽ । । ऽ । ऽ । ऽ )
५८६ बृहत्संहिता
अथ सप्तमाष्टमनवमस्थस्य भौमस्य फलं विलम्बितगतिनाह—
कलत्रकलहाक्षिरुग्जठररोगकृत् सप्तमे
क्षरत्क्षतजरूक्षितः क्षपितवित्तमानोऽष्टमे ।
कुजे नवमसंस्थिते परिभवार्थनाशादिभि-
र्विलम्बितगतिर्भवत्यबलदेहधातुक्लमैः ॥१६॥
यदि जन्मराशि से सप्तम स्थान में मंगल हो तो स्त्री के साथ विरोध, नेत्ररोग और
उदररोग होता है। अष्टम में हो तो निकलते हुये रुधिर से विवर्ण शरीर, धन और मान का
नाश करता है। जिसके नवम में मंगल हो वह पराभव, अर्थनाश आदि से शरीर में
निर्बलता और धातुओं के क्षय से मन्दगति वाला हो जाता है। यह विलम्बितगति छन्द
है।।१६।।
कलत्रकलहाक्षिरुगिति । कुजे भौमे सप्तमे कलत्रं भार्या तेन सह कलहो विरोधः ।
अक्षिरुक् चक्षुष्पीडा। जठररोग उदररोगः। एतान् करोति। क्षरत्क्षतजरूक्षित इति ।
अष्टमे अष्टमस्थे भौमे। क्षरत् स्रवत् क्षतजं रक्तं तेन रूक्षितो विवर्णीकृतः । क्षपितवित्तमानः ।
वित्तं धनं मानं पूजा ते क्षपिते नष्टे यस्य। कुजे नवमसंस्थित इति । कुजे भौमे नवम-
स्थानस्थे परिभवैरभिभवनैः। अर्थनाशैर्वित्तक्षयैः। आदिग्रहणात् पीडाभिः। एवमादिभिर्दोषैः।
तथा अबलत्वेन निष्प्रामाण्यत्वेन देहस्य शरीरस्य। तथा धातूनां क्लमेन ग्लानत्वेन।
वसासृग्मांसमेधोऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः।
एतैर्विलम्बितगतिर्भवति। विलम्बिता विघ्निता गतिर्गमनं यस्य। अशक्तित्वात्।
वृत्तमिदं विलम्बितगतिः। तल्लक्षणम्—
विलम्बितगतिर्जसौ जसयलैर्युतैर्भवेत्।
जो गुरुमध्यगतः। सोऽन्तगुरुः। पुनरपि जकारसकारौ। यकार आदिलघुः। अन्ते लघु-
गुरू। एतैर्विलम्बितगतिः ।।१६।।
न्यासः— ज स ज स य ल गु
┌───┐ ┌───┐ ┌───┐ ┌───┐ ┌───┐ ─ ─
I S I I I S I S I I I S I S S I S
अथ दशमैकादशस्थस्य कुजस्य फलं पुष्पिताग्रयाऽऽह—
दशमगृहगते समं महीजे विविधधनाप्तिरुपान्त्यगे जयश्च ।
जनपदमुपरि स्थितश्च भुङ्क्ते वनमिव षट्चरणः सुपुष्पिताग्रम् ॥१७॥
यदि जन्मराशि से दशम स्थान में मंगल हो तो मध्यम फल और एकादश में हो तो
अनेक प्रकार के धन की प्राप्ति और जय होती है तथा पुष्पित अग्रभाग वाले वृक्षों से
युत वन में भ्रमर की तरह लोगों में प्रधान होकर भोग करता है। यह सुपुष्पिताग्र छन्द
है।।१७।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५८७
महीजेऽङ्गारके दशमगृहगते दशमस्थानं प्राप्ते। समं न शुभं नाप्यशुभं फलम्। उपान्त्यगे
एकादशस्थे विविधानां नानाप्रकाराणां धनानां वित्तानामाप्तिः प्राप्तिश्च भवति। उपरि मूर्ध्नि
सर्वेषां जनानां प्राधान्येन स्थितो जनपदं लोकान् भुङ्क्तेऽश्नाति उपजीवति। यथा सुपुष्पिताग्रं
वनं षट्चरणो भ्रमर उपरि स्थितो भुङ्क्ते। शोभनं कृत्वा पुष्पितानि सञ्जातकुसुमानि अग्राणि
प्रान्तानि यस्मिन् वने। वृत्तमिदं सुपुष्पिताग्रम्। तल्लक्षणम्—
भवति जगति नौ ततश्च रो यो नजसहितैर्जरगैश्च पुष्पिताग्रा।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। ततः परमनन्तरं रलमध्यः। य आदिलघुः। पुनर्नकारः। जो
गुरुमध्यः। आभ्यां सहितैर्जरगैः। जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। अन्ते गुरुः। एतैर्जगति सुपुष्पि-
ताग्रा भवति।।१७७।।
न्यासः— न न र य
।।। ।।। ऽ।ऽ ।ऽऽ
न ज ज र गु
।।। ।ऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ ऽ
अथ द्वादशस्थस्य भौमस्य फलमिन्द्रवंशयाऽऽह—
नानाव्ययैर्द्वादशगे महीसुते सन्ताप्यतेऽनर्थशतैश्च मानवः।
स्त्रीकोपपित्तैश्च सनेत्रवेदनैर्योऽपीन्द्रवंशाभिजनेन गर्वितः ।।१७८।।
जिसके जन्मराशि से व्ययस्थान में मंगल हो, वह इन्द्र के वंश में उत्पत्ति के गर्व
से युत होने पर भी अनेक प्रकार के खर्च, अनेक प्रकार के उपद्रव, स्त्री के ऊपर क्रोध,
पित्त और नेत्ररोगों से पीड़ित होता है अर्थात् श्रेष्ठ कुल में उत्पन्न होकर भी मनुष्य अनेक
प्रकार के खर्च आदि से पीड़ित होता है। यह इन्द्रवंशा छन्द है।।१७८।।
महीसुते भौमे द्वादशगे मानवः पुरुषो नानाप्रकारैर्व्ययैरर्थक्षतिभिरनर्थशतैश्चोपद्रवैर्बहुभिः
सन्ताप्यते सोपतापं क्रियते। स्त्रीकोपैः स्त्रियां कोपैः। पित्तेन च। एतैः स्त्रीकोपपित्तैः। सनेत्र-
वेदनैश्चक्षुष्पीडासहितैरपि मानवः सन्ताप्यते। अपिशब्दः सम्भावनायां वर्तते। इन्द्रवंशा-
भिजनेनापि गर्वितः। इन्द्रवंशः कुलम्। इद्रवंशोऽभिजनः। पूर्ववंशो यस्य तेन यो गर्वितः
साभिमानः सोऽपि सन्ताप्यते, किमुतान्ये। वृत्तमिदमिन्द्रवंशा। तल्लक्षणम्—
ताविन्द्रवंशा जरसंहितौ मता।
तोऽन्तलघुः। तौ द्वौ। तकारौ जरसंहितौ जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। तौ जरसंहितौ
जराभ्यां संयुक्तौ इन्द्रवंशाभिमता।
न्यासः— त त ज र
ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५८८ बृहत्संहिता
तथा च यवनेश्वरः—
नृपानलव्यालविषाग्निशस्त्रव्याध्यर्थनाशी क्षयभङ्गकारी।
भौमः शशिस्थानगतो द्वितीये त्वनर्थसूयामिषवञ्चनाकृत्।।
ऐश्वर्यमानद्युतिहर्षकारी तृतीयसंस्थोऽन्नसुवर्णदश्च।
चतुर्थगस्तूदररुग्जरासृक्प्रवृत्तिनिर्वेदकरो धराजः।।
सुतार्थनाशक्षतवैरमोषव्याधिप्रदः पञ्चमराशिसंस्थः।
षष्ठे कुजेऽरिक्षयमानहर्षप्रख्यापनारोग्यसमृद्धिकारी।।
जामित्रसंस्थो धनमित्रनाशक्लेशोदराक्ष्यामयरोगकृत् स्यात्।
भौमेऽष्टमे रुग्विषशत्रुशस्त्रक्षतक्षयोपद्रवदैन्यकारी।
शस्त्रक्षताक्षेमसुवर्णनाशाखेदाध्वकारी नवमो महीजः।
मेषूरणे व्याध्यरिशस्त्रचौरव्रणार्तिकृत् सिद्धिकरश्च पश्चात्।।
मानात्मजाज्ञाक्षितिताम्रहेमद्युतिप्रदो रुद्रपदेऽरिजिश्च।
स्त्रीविग्रहोद्वेजनपादरोगस्वप्नावभङ्गश्रमदः कुजोऽन्त्ये।। इति।।१८।।
अथ बुधस्य फलानि विवक्षुस्तत्र जन्मराशिस्थस्यास्य फलं स्वागतायाऽऽह—
दुष्टवाक्यपिशुनाहितभेदैर्बन्धनैः सकलहैश्च हतस्वः।
जन्मगे शशिसुते पथि गच्छन् स्वागतेऽपि कुशलं न शृणोति ।।१९।।
जिसके जन्मराशि में बुध हो, वह मनुष्य कठोर वाक्य, चुगलखोरी, शत्रुता और
पारस्परिक भेद से नष्ट धन वाला होता है तथा उसके शुभागमन में भी कुशलवार्त्ता कोई
नहीं सुनता है। यह स्वागता छन्द है।।१९।।
जन्मगे जन्मराशिस्थे शशिसुते बुधे। दुष्टवाक्यैरप्रियाभिधायिभिर्वाक्यैर्वचनैः पैशुन्येन
सूचकत्वेन अहितेन विप्रियेण भेदेन पृथक्करणेन। एतैर्दोषैः। तथा बन्धनैः। किम्भूतैः?
सकलहैः कलहयुक्तैश्च। हतस्वोऽपह्तधनो भवति। पथि गच्छन् अध्वनि व्रजन् स्वागतेऽपि
स्वागतं शोभनमागतं तस्मिन्नपि कुशलं न शृणोति। न तस्य स्वागतेऽपि कुशलवार्ता
भवति, किं पुनः फलत इति। वृत्तमिदं स्वागता तल्लक्षणम्—
स्वागता रनभगैर्गुरुतोऽन्ते।
रलमध्यः। नखिलघुः। भ आदिगुरुः। गुरुश्च। पुनरपि गुरुरन्ते। एतैः स्वागता भवति।
न्यासः— र न भ गु गु
ऽ।ऽ ।।। ऽ।। ऽ ऽ
अथ द्वितीयतृतीयस्थानस्थस्य बुधस्य फलं द्रुतपदेनाह—
परिभवो धनगते धनलब्धिः सहजगे शशिसुते हृदयाप्तिः।
नृपतिशत्रुभयसङ्कितचित्तो द्रुतपदं व्रजति दुश्चरितैः स्वैः ।।२०।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचाराध्यायः ५८९
यदि जन्मराशि से द्वितीय में बुध हो तो अनादर और धन का लाभ, तृतीय में हो तो
मित्र का लाभ कराने वाला, राजा और शत्रु के भय से शङ्कित होकर अपने दुश्चरित्रों के
कारण भागने वाला होता है। यह द्रुतपद छन्द है॥२०॥
धनगते द्वितीयस्थानस्थे शशिसुते बुधे। परिभवोऽसम्मानो भवति। सहजगे तृतीयस्थानस्थे
बुधे सुहृदयाप्तिर्मित्रलाभो भवति। स्वैरात्मीयैर्दुश्चरितैः। नृपतिशत्रुभयशङ्कितचित्तः। नृपती
राजा। शत्रुररिः। तद्भयैः शङ्कितं सञ्जातशङ्कं चित्तं मनो यस्य। तथाभूतो द्रुतपदं त्वरितपदं
व्रजति गच्छति। सापराधत्वात् सभयत्वाच्च। वृत्तमेतद् द्रुतपदम्। तल्लक्षणम्—
द्रुतपदं नभजयैः कथितं तत्।
नस्त्रिलघुः। भ आदिगुरुः। जो गुरुमध्यः। आदिलघुर्यः। एतैर्द्रुतपदमेतद् वृत्तं कथितम्।
न्यासः— न भ ज य
।।। ऽ।। ।ऽ। ।ऽऽ
अथ चतुर्थपञ्चमस्थस्य बुधस्य फलं रुचिरयाऽऽह—
चतुर्थगे स्वजनकुटुम्बवृद्धयो धनागमो भवति च शीतरश्मिजे।
सुतस्थिते तनयकलत्रविग्रहो निषेवते न च रुचिरामपि स्त्रियम्॥२१॥
यदि जन्मराशि से चतुर्थ में बुध हो तो अपने जन और बन्धुओं की वृद्धि एवं धन
की प्राप्ति होती है। पञ्चम में हो तो पुत्र और स्त्री के साथ कलह और अपने उद्वेग के
कारण सुन्दरी स्त्री का भी उपभोग नहीं होता है। यह रुचिरा छन्द है॥२१॥
चतुर्थगे शीतरश्मिजे चन्द्रपुत्रे बुधे। स्वजनकुटुम्बवृद्धयः। स्वजना आत्मीयजनाः।
कुटुम्बा ज्ञातयः। एषां वृद्धयः। धनागमश्च भवति। सुतस्थिते पञ्चमस्थानस्थिते बुधे।
तनयकलत्रविग्रहः। तनयाः पुत्राः। कलत्रं भार्या। तैः सह विग्रहः कलहः। रुचिरां शोभना-
मपि स्त्रियं रामां न निषेवते नोपभुङ्क्ते। सोद्वेगत्वात्। वृत्तमिदं रुचिरा। तल्लक्षणम्—
जभौ सजौ गिति रुचिरा चतुर्ग्रहैः।
जो गुरुमध्यः। भ आदिगुरुः। सोऽन्तगुरुः। पुनर्जकारः। अन्ते गुरुः। इत्येवंप्रकारः।
चतुर्ग्रहैः। चतुर्थवर्णैर्नवमवर्णैश्च विरामः॥२१॥
न्यासः— ज भ स ज गु
।ऽ। ऽ।। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
अथ षष्ठसप्तमाष्टमस्थस्य बुधस्य फलं प्रहर्षण्याऽऽह—
सौभाग्यं विजयमथोन्नतिं च षष्ठे वैवर्ण्यं कलहमतीव सप्तमे ज्ञः।
मृत्युस्थे जयसुतवस्त्रवित्तलाभा नैपुण्यं भवति मतिप्रहर्षणीयम्॥२२॥
यदि जन्मराशि से छठी राशि में बुध हो तो सौभाग्य, विजय और उन्नति कराता है।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५९० बृहत्संहिता
सातवीं राशि में हो तो विवर्णता और कलह कराता है। आठवीं राशि में हो तो विजय,
पुत्र-वस्त्र और धन का लाभ तथा हर्षित करने वाली निपुणता का लाभ कराता है। यह
प्रहर्षणी छन्द है।।२२।।
षष्ठे षष्ठस्थाने ज्ञो बुधः। सौभाग्यं सर्वजनवाल्लभ्यम्। विजयं विशेषजयम्। अथशब्दः
पादपूरणे। उन्नतिं शत्रूणामजितत्वं च कुरुते। सप्तमे सप्तमस्थाने। वैवर्ण्यं विवर्णताम्।
अतीवात्यर्थम्। कलहं विरोधं च करोति। मृत्युस्थेऽष्टमस्थानस्थे। जयः। सुताः पुत्राः।
वस्त्राण्यम्बराणि। वित्तं धनम्। एतेषां लाभा भवन्ति। मतिप्रहर्षणीयम्। येन बुद्धेः प्रहर्ष-
मुत्पद्यते तथाभूतं नैपुण्यं कलासु सूक्ष्मदर्शितत्वं भवति। प्रहर्षणीयं वृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
म्नौ ज्रौ गस्त्रिकदशकैः प्रहर्षणीयम्।
म्स्त्रिगुरुः। नस्त्रिलघुः। जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। अन्ते गुरुः। त्रिकदशकैर्विरामः,
त्रिभिर्दशभिश्च यतिर्यस्य तत् प्रहर्षणीयम्।।२२।।
न्यासः— म न ज र गु
ऽऽऽ ।।। ।ऽ। ऽ।ऽ ऽ
अथ नवमदशमस्थस्य बुधस्य फलं दोधकेनाह—
विघ्नकरो नवमः शशिपुत्रः कर्मगतो रिपुहा धनदश्च।
सप्रमदं शयनं च विधत्ते तद्गृहदोऽथकथां स्तरणं च ॥२३॥
यदि नवीं राशि में बुध हो तो विघ्नकारक, दशवीं राशि में हो तो शत्रुनाशक, धन
देने वाला तथा स्त्री, शय्या, स्त्री के सोने का सुन्दर गृह, ऐतिहासिक वार्त्ता और सुन्दर
आस्तरण ( बिछौना ) देता है। यह दोधक छन्द है।।२३।।
नवमस्थानस्थः शशिपुत्रो बुधो विघ्नकरः सर्वकार्याणां विघ्नं करोति। कर्मगतो दशम-
स्थानस्थो रिपुहा शत्रुहर्त्ता धनदश्च भवति। सप्रमदं सस्त्रीकं शयनं शय्यां च विधत्ते ददाति।
तद्गृहदः, तस्याः प्रमदाया यद्गृहं वेश्म तद्ददाति। अथशब्दश्चार्थे। कथां चैतिहासिकां
ददाति। स्तरणं शय्यापृष्ठं च ददाति। केचित् कुथास्तरणमितिच्छन्ति। कुथो वारण-
कम्बलस्तदेवास्तरणम्। वृत्तमेतद्दोधकम्। तल्लक्षणम्—
भौ तु भगौ गिति दोधकमेतत्।
भ आदिगुरुः। द्वौ भकारौ। पुनर्भकारः। अन्ते गुरुद्वयम्।।२३।।
न्यासः— भ भ भ गु
ऽ।। ऽ।। ऽ।। ऽऽ
अथैकादशद्वादशस्थस्य बुधस्य फलं मालिन्याऽऽह—
धनसुतसुखयोषिन्मित्रवाहाप्तितुष्टि-
स्तुहिनकिरणपुत्रे लाभगे मृष्टवाक्यः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
(9th house)
Wait! "भङ्गापवादाध्वपरिश्रमान्तारायापकारी" is Pada 1! "नवमर्क्षसंस्थः।" is Pada 2!
10. क्रियाप्रसिद्धिं दशमेऽर्थलाभं विस्रब्धमानं च बुधो ददाति॥ (10th house)
11. एकादशे मानचतुष्पदस्त्रीवित्तार्थसौभाग्यविनोदकर्ता। (11th house)
12. बुधोऽन्त्यराशौ विचरंश्च कुर्यादुद्वेजनं कार्यपरिश्रमं च॥ इति॥२४॥ (12th house)
It covers all 12 houses (राशिसंस्थ बुध फल):
- House 1: स्थाने शशाङ्कस्य शशाङ्कसूनुः सौभाग्यविद्यामतिमानहर्ता।
- House 2: द्वितीयसंस्थस्त्वपवादशोकस्वैरक्रियामन्वतिदैन्यकारी ॥
- House 3: तृतीयगो बन्धुविरोधरोधव्यापत्तिकर्ता द्रविणस्य सौम्यः।
- House 4: चतुर्थगो मानगुणप्रशंसाप्रमोदयोषिद्धनलाभकारी॥
- House 5: नैष्ठान्यमुद्वेगमनर्थचर्यां कुर्याद् बुधः पञ्चमगोऽरतं च।
- House 6: षष्ठे विवृद्धिं मनसः प्रहर्षमुत्साहलाभोपचयं करोति
५९२ बृहत्संहिता
अथ जीवस्य फलमाह। तत्रादौ जन्मराशिगतस्य द्वितीयस्थस्य च फलं भ्रमरविल-
सितयाऽऽह—
जीवे जन्मन्यपगतधनधीः स्थानभ्रष्टो बहुकलहयुतः ।
प्राप्यार्थेऽर्थान् व्यरिरपि कुरुते कान्तास्याब्जे भ्रमरविलसितम् ॥२५॥
जिसके जन्मराशि में बृहस्पति हो, उसके धन और बुद्धि का नाश, स्थान का नाश
तथा वह अनेक प्रकार के विरोध से युत होता है। जिसके द्वितीय राशि में बृहस्पति हो,
वह धनों को प्राप्त करके शत्रुरहित होकर स्त्री के मुखकमल पर भ्रमर की तरह विलास
करता है। यह भ्रमरविलसिता छन्द है॥२५॥
जीवे बृहस्पतौ जन्मनि जन्मराशिव्यवस्थिते। पुरुषोऽपगतधनधीर्भवति। अपगतं
नष्टं धनं वित्तं धीर्बुद्धिश्च यस्य। स्थानभ्रष्टः स्वस्थानाच्च्युतः। बहुकलहयुतः प्रभूतविरोधैर्युतः
समेतश्च भवति। अर्थे द्वितीयस्थाने अर्थान् धनानि प्राप्य लब्ध्वा व्यरिरपि विगतशत्रुरपि
कान्तास्याब्जे कान्ता वल्लभा तस्या आस्यं मुखम्। तदेवाब्जं पद्मम्। तत्र भ्रमरवत् षट्पद-
वद्विलसितं क्रीडां कुरुते परिचुम्बत इत्यर्थः। वृत्तमेतद् भ्रमरविलसितम्। तल्लक्षणम्—
मो भ्नौ ल्गान्ताऽभ्रमरविलसिता।
मस्त्रिगुरुः। भ आदिगुरुः। नस्त्रिलघुः। लघुगुरू अन्ते। अभ्रमरविलसिता ॥२५॥
न्यासः— म भ न ल गु
ऽऽऽ ऽ।। ।।। । ऽ
अथ तृतीयस्थानस्थस्य चतुर्थस्थस्य च गुरोः फलं मत्तमयूरेणाह—
स्थानभ्रंशात् कार्यविघाताच्च तृतीयेऽ -
नैकैः क्लेशैर्बन्धुजनोत्थैश्च चतुर्थे।
जीवे शान्तिं पीडितचित्तश्च स विन्देद्
नैव ग्रामे नापि वने मत्तमयूरे ॥२६॥
जिसके तृतीय स्थान में बृहस्पति हो, वह स्थाननाश और कार्यों के नाश से पीड़ित
चित्त वाला होता है। चतुर्थ स्थान में हो तो अनेक प्रकार के क्लेश और बन्धुओं से
पीड़ित चित्त वाला होता है तथा उसको न तो गाँव में और न ही मतवाले मयूरों से युत
वन में शान्ति मिलती है। यह मत्तमयूर छन्द है॥२६॥
तृतीयस्थानस्थे जीवे गुरौ। स्थानभ्रंशात् स्वस्थानव्ययात् कार्याणां विघातान्नाशाच्च
पीडितचित्तो भवति। चतुर्थे जीवे अनेकैः क्लेशैर्बन्धुजनोत्थैः स्वजनोत्पादितैः पीडितचित्तो
व्यथितमनाः। नैव ग्रामे पुरादौ नापि वनेऽरण्ये। किंविशिष्टे? मत्ता मयूरा यस्मिन् तथाभूते।
शान्तिं विश्रामं स विन्देल्लभते। वृत्तमेतन्मत्तमयूरम्। तल्लक्षणम्—
म्तौ यसौ गान्तं सैव यतिर्मत्तमयूरम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५९३
मस्त्रिगुरुः। तोऽन्तलघुः। य आदिलघुः। सोऽन्तगुरुः। अन्ते गुरुः। सैव पूर्वोक्ता
यतिश्चतुर्गहैरिति ।। २६ ।।
न्यासः— म त य स गु
ऽऽऽ ऽऽ। ।ऽऽ ।।ऽ ऽ
अथ पञ्चमस्थस्य गुरोः फलं मणिगुणनिकरेणाह—
जनयति च तनयभवनमुपगतः परिजनशुभसुतकरितुरगवृषान् ।
सकनकपुरगृहयुवतिवसनकृन्मणिगुणनिकरकृदपि विबुधगुरुः ॥ २७॥
पञ्चम भवनगत बृहस्पति परिजन, धर्मादि, पुत्र, हाथी, घोड़ा और बैल का लाभ
तथा सुवर्ण, नगर, गृह, स्त्री, वस्त्र और मणियों के समूहों का लाभ करता है। यह
मणिगुणनिकर छन्द है।।२७।।
विबुधो देवाः। तेषां गुरुर्जीवः। तनयभवनं पञ्चमस्थानमुपगतः प्राप्तः। परिजनः
परिचारजनः। शुभं धर्मादि। सुताः पुत्राः। करिणो गजाः। तुरगा अश्वाः। वृषा बलीवर्दाः।
एतान् जनयति ददातीत्यर्थः। सकनकेति। कनकेन सुवर्णेन युक्तानि। पुरं नगरम्। तत्र
गृहं वेश्म। युवतिः स्त्री। वसनान्यम्बराणि च। एतानि करोति। मणीनां रत्नानाम्, गुणानां
विद्याशौर्यादीनां निकरः समूहस्तं करोति। वृत्तमेतन्मणिगुणनिकरः। तल्लक्षणम्—
वसुमुनियतिरिति मणिगुणनिकरः।
वसवोऽष्टौ। मुनयः सप्त। एतैर्विरमैः। त्रयोदशलघवः। अन्ते लघुगुरू।।२७।।
न्यासः— ला गु
।।।।।।।।।।।।।। ऽ
अथ षष्ठगतस्य गुरोः फलं हरिणप्लुतेनाह—
न सखीवदनं तिलकोज्ज्वलं न च वनं शिखिकोकिलनादितम् ।
हरिणप्लुतशावविचित्रितं रिपुगते मनसः सुखदं गुरौ ॥ २८॥
जिसके छठे स्थान में बृहस्पति हो, उसके गृह में सखी का मुख तिलक से उज्ज्वल
नहीं होता तथा मयूर और कोकिलों से शब्दायमान, मृगों के कूदने-फाँदने से और हरिण
शिशुओं से रम्य वन भी उसके मन के लिये आनन्ददायक नहीं होता है। यह हरिणप्लुत
छन्द है।।२८।।
गुरौ जीवे रिपुगते षष्ठस्थानसंश्रिते सखीवदनमालीवक्त्रं तिलकोज्ज्वलं तमालपत्रोपशोभितं
मनसश्चेतसो न सुखदं सुखं न ददाति। न च वनमरण्यमुपवनं शिखिकोकिलनादितम्।
शिखिभिर्मयूरैः। कोकिलैः परभृतैः। नादितं कृतशब्दम्। हरिणप्लुतैर्मृगाणां प्लवनैः। हरिण-
शावैः, हरिणशिशुभिश्च। विचित्रितं रम्यम्। मनसश्चेतसः। सुखदं सुखं ददाति। वृत्तमेतद्ध-
रिणप्लुतम्। तल्लक्षणम्—
बृ० भ० द्वि०-३८
५९४ बृहत्संहिता
त्रिसकारचितैर्भवतो लगौ नभभरैश्च गणैर्हरिणप्लुतम् ।।
सोऽन्तगुरुः। सकारत्रितयम्। त्रिसकारचितैश्च परात्परतो लगौ लघुगुरू भवत एकपादे।
द्वितीये नस्त्रिलघुः। भ आदिगुरुः। द्वौ भकारौ। रलमध्यः। एतैर्गणैर्हरिणप्लुतम् ।। २८ ।।
न्यासः— स स स ल गु
। । ऽ । । ऽ । । ऽ । ऽ
न भ भ र
।।। ऽ।। ऽ।। ऽ।ऽ
अथ सप्तमगस्य गुरोः फलं ललितपदेनाह—
त्रिदशगुरुः शयनं रतिभोगं धनमशनं कुसुमान्युपवाह्यम्।
जनयति सप्तमराशिमुपेतो ललितपदां च गिरं धिषणां च ॥२९॥
यदि बृहस्पति सातवीं राशि में स्थित हो तो शय्या, सुरतभोग, धन, भोजन, वाहन
तथा ललित पद वाली वाणी और बुद्धि करता है। यह ललितपद छन्द है॥२९॥
त्रिदशगुरुर्जीवः। सप्तमराशिमुपेतः प्राप्तः। शयनं शय्याम्। रतिभोगं सुरतभोगम्।
धनं वित्तम्। अशनं भोजनम्। कुसुमानि पुष्पाणि। उपवाह्यमश्वादिकं जनयति ददाति।
गिरं वाचं ललितपदाम्, ललितानि च पदानि सुप्तिङन्तानि यस्यास्तथाभूतां धिषणां
बुद्धिं च जनयति। ललितपदं वृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
ललितपदं नजयैर्भवतीह।
नस्त्रिलघुः। जो गुरुमध्यः। पुनरपि जकारः। य आदिलघुः। एतैर्ललितपदं भवति॥२९॥
न्यासः— न ज ज य
।।। ।ऽ। ।ऽ। ।ऽऽ
अथाष्टमनवमस्थस्य गुरोः फलं शालिन्याऽऽह—
बन्धं व्याधिं चाष्टमे शोकमग्रं मार्गक्लेशान् मृत्युतुल्यांश्च रोगान्।
नैपुण्याज्ञापुत्रकर्मार्थसिद्धिं धर्मे जीवः शालिनीनां च लाभम् ॥३०॥
यदि जन्मराशि से अष्टम राशि में बृहस्पति हो तो बन्धन, पीड़ा, कठोरता, शोक,
मार्ग में क्लेश और मृत्युसम रोग करता है। नवम राशि में हो तो समस्त कार्यों में
निपुणता, आदेश, पुत्र, कार्य और अर्थ की सिद्धि तथा धान्ययुत भूमि का लाभ करता
है। यह शालिनी छन्द है॥३०॥
जीवो बृहस्पतिरष्टमे स्थाने। बन्धं बन्धनम्। व्याधिं पीडाम्। उग्रं तीव्रम्। शोकं दुःखम्।
मार्गे पथि। क्लेशान् कृच्छ्रान्। मृत्युतुल्यान् मरणसमांश्च रोगान् गदांश्च करोति। धर्मे
नवमे नैपुण्यं सर्वकार्याणाम्। आज्ञां प्रभुत्वम्। पुत्राणां सुतानां कर्मणां कार्याणामर्थानां
ग्रहगोचराध्यायः ५९५
वित्तानां च सिद्धिं करोति। शालयो विद्यन्ते यासु ताः शालिन्यः। अत्रानुक्तमपि भूमिग्रहणं
विज्ञायते। सस्ययुक्तानां भूमीनां लाभं करोतीत्यर्थः। अथवा स्वगुणैर्य्याः स्त्रियः शालन्ते
श्लाघन्ते तासां लाभं करोति। शालिनीवृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
मात् तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः।
मस्त्रिगुरुः। तोऽन्तगुरुः। पुनस्तकारः, अन्तगुरुद्वयम्। वेदैश्चतुर्भिर्लोकैः सप्तभिर्विरामौ
भवतः, सा शालिनी।।३०।।
यथा न्यासः— म त त गु
ऽऽऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ
अधुना दशमैकादशद्वादशस्थस्य गुरोः फलं रथोद्धतयाऽऽह—
स्थानकल्यधनहा दशर्क्षगस्तत्प्रदो भवति लाभगो गुरुः।
द्वादशेऽध्वनि विलोमदुःखभाग् याति यद्यपि नरो रथोद्धतः ।।३१।।
दशम राशि में स्थित बृहस्पति स्थान, आरोग्य और धन का नाश करने वाला होता
है। एकादश राशि में स्थित बृहस्पति स्थान, आरोग्य और धन को देने वाला होता है।
द्वादश राशि में स्थित बृहस्पति हो तो रथ पर चढ़ा हुआ मनुष्य भी मार्ग में कुपथ-गमन
के कारण दुःख भोगता है। यह रथोद्धता छन्द है।।३१।।
गुरुर्जीवो दशर्क्षगो दशमस्थानगतः। स्थानहा स्थानहन्ता। कल्यहा आरोग्यहन्ता।
धनहा वित्तहा वित्तहन्ता भवति। लाभगः, एकादशगतस्तत्प्रदः। तदिति स्थानादीनां परामर्शः।
तान्येव ददाति। स्थानकल्यधनप्रदो भवति। द्वादशे जीवे। अध्वनि पथि विलोमदुःखभाग्
विलोमेन अपथि गमनेन दुःखं भजत। नरः पुरुषो यद्यपि रथोद्धतो याति रथेनोद्धतेनोपयुक्तेन
यद्यपि गच्छति, तथापि विलोमदुःखभाग् भवति। वृत्तमेतद्रथोद्धता। तल्लक्षणम्—
रो नरौ लघुयुता रथोद्धता।
रलमध्यः। नस्त्रिलघुः। पुनरपि रेफः। लघुगुरू अन्ते।
न्यासः— र न र ल गु
ऽ।ऽ ।।। ऽ।ऽ । ऽ
तथा च यवनेश्वरः—
मोहार्थनाशस्थितिमानभङ्गग्रामाध्वरुग्जातिविरोधवैरान् ।
गुरुः शशिस्थानगतः करोति स्थानात्मजाज्ञाधनदो द्वितीये।।
गुरुस्तृतीये स्वजनार्थनाशक्रियावधाध्वश्रमवञ्चनाकृत्।
विमानसेष्टापचयापवादबन्धुक्षयोद्वेगकरश्चतुर्थे ।।
भृत्याम्बरस्थानसुवर्णमानपुत्रप्रदः पञ्चमगोऽरिजित्च।
षष्ठे गुरुर्बन्धुविवादवैरत्रासप्रचेष्टाफलहानिकारी।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
५९६ बृहत्संहिता
जामित्रगः स्त्रीवसनान्नपानसौमुख्यसुस्फीतकलाध्वकर्ता।
जीवोऽष्टमस्थो वधभङ्गबन्धव्याधिश्रमानर्थविवादकारी।।
करोति जीवो नवमे सुतस्त्रीभूस्थानमानार्थसमृद्धिमग्र्याम्।
मेषूरणस्थोऽक्षिरुगिष्टहानिश्लेष्माययाससुतान्तकारी ।।
एकादशे भूभवनात्मजस्त्रीहिरण्यधान्याम्बरवाहनानाम्।
दाता गुरुर्द्वादशगोऽथ चन्द्राद्विदेशचर्याश्रमशोककारी।। इति।।३१।।
अथ शुक्रस्य गोचरः। तत्रादावेवास्य जन्मगतस्य फलं विलासिन्याऽऽह—
प्रथमगृहोपगो भृगुसुतः स्मरोपकरणैः
सुरभिमनोज्ञगन्धकुसुमाम्बरैरुपचयम् ।
शयनगृहासनाशनयुतस्य चानुकुरुते
समद्विलासिनीमुखसरोजषट्चरणताम् ।।३२।।
जन्मराशि में स्थित शुक्र कामदेव के उपकरणों ( शयन, भूषण, आच्छादन,
अनुलेपन, गीत, वाद्य और नृत्यों ), चित्ताह्लादक, सुगन्ध द्रव्य, पुष्प और वस्त्र से लाभ
कराता है तथा शय्या, गृह, आसन और भोजनों से युत पुरुष को मद्यपान से मतवाली
विलासिनी स्त्री के मुखकमल पर भ्रमरत्व का अनुभव कराता है। यह विलासिनी छन्द
है।।३२।।
भृगुसुतः शुक्रः। प्रथमगृहोपगो जन्मराशिगः। स्मरोपकरणैः कामोपकरणैः। शयन-
भूषणाच्छादनानुलेपनैर्गीतवाद्यनृत्यैः। तथा सुरभिभिः सुगन्धैः, मनोज्ञैश्चित्ताह्लादकैः। गन्धै-
र्गन्धद्रव्यैः। कुसुमैः पुष्पैः। अम्बरैर्वस्त्रैश्च उपचयं लाभं करोति। शयनेनास्तरणेन। गृहेण
वेश्मनाऽऽसनेन पर्यङ्केणाशनेन भोजनेन च युतो भवति। एवंविधस्य शयनगृहासनाशनयुतस्य
पुंसः समद्विलासिनीमुखसरोजषट्चरणतामनुकुरुते। समदा या विलासिनी मद्यपानेन समदा
प्रमत्ता। तस्या मुखसरोजे वदनारविन्दे षट्चरणतां भ्रमरत्वमनुकुरुते विदधाति। परिचुम्बना-
दिकमनुददातीत्यर्थः। वृत्तमेतद्विलासिनी। तल्लक्षणम्—
भवति विलासिनी यदि नजौ भजौ भलगुरू।
नस्त्रिलघुः। जो मध्यगुरुः। भ आदिगुरुः। पुनर्जकारः। पुनर्भकारः। अन्ते लघु-
गुरू।।३२।।
न्यासः— न ज भ ज भ ल गु
।।। ।ऽ। ऽ।। ।ऽ। ऽ।। । ऽ
अथ द्वितीयस्थस्य शुक्रस्य फलं वसन्ततिलकेनाह—
शुक्रे द्वितीयगृहगे प्रसवार्थधान्य-
भूपालसन्न्रतकुटुम्बहितान्यवाप्य ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५९७
संसेवते कुसुमरत्नविभूषितश्च
कामं वसन्ततिलकद्युतिमूर्धजोऽपि ॥३३॥
यदि द्वितीय राशि में शुक्र हो तो सन्तान, धन, धान्य, राजप्रियता और बन्धुओं से
हित कार्यों को प्राप्त करके पुष्प और रत्नों से विभूषित होकर वसन्ततिलका वृक्ष के
पुष्पसमान अति श्वेत बाल होने पर भी कामदेव की सेवा करता है। यह वसन्ततिलका
छन्द है॥३३॥
शुक्रे द्वितीयगृहगे द्वितीयस्थानस्थे। प्रसवोऽपत्यम्। अर्थो धनम्। धान्यं शालयः।
भूपालसन्नतः। भूपालो राजा सन्नतः सम्यग् नतः प्रह्वो भवति। राजवाल्लभ्यम्। कुटुम्बेभ्यो
हितम्। एतान्यवाप्य प्राप्य। कुसुमैः पुष्पैः। रत्नैर्मणिभिश्च। विभूषितोऽलङ्कृतः। कामं
मैथुनं संसेवते। कीदृशः? वसन्ततिलकद्युतिमूर्धजोऽपि, वसन्ततिलको वृक्षस्तस्य पुष्पमतीव
श्वेतवर्णं भवति। वसन्ततिलकसदृशी द्युतिः कान्तिर्मूर्धजेषु यस्य। अनभिप्रेतकामोऽपि
कामं संसेवते। जरादितोऽपि स्त्रीष्वनुरतो भवतीत्यर्थः। वृत्तमेतद्वसन्ततिलकम्। तल्लक्षणम्—
न्द्वौ जौ वसन्ततिलकं गुरुद्वयं चेत्।
तोऽन्तलघुः। भ आदिगुरुः। जो गुरुमध्यः। जकारद्वयम्। अन्ते गुरुद्वयम्॥३३॥
न्यासः— त भ ज ज गु
ऽऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। ऽऽ
अथ तृतीयचतुर्थस्थस्य शुक्रस्य फलमिन्द्रवज्रयाऽऽह—
आज्ञार्थमानास्पदभूतिवस्त्रशत्रुक्षयान् दैत्यगुरुस्तृतीये।
दत्ते चतुर्थश्च सुहृत्समाजं रुद्रेन्द्रवज्रप्रतिमाञ्च शक्तिम् ॥३४॥
तृतीय राशिगत शुक्र प्रभुत्व, धन, मान, स्थान, समृद्धि, वस्त्र और शत्रु का नाश
करता है। चतुर्थ राशिगत शुक्र मित्रों के साथ समागम तथा शिव, इन्द्र और वज्र की
तरह शक्ति करता है। यह इन्द्रवज्रा छन्द है॥३४॥
दैत्यगुरुः शुक्रः। तृतीये स्थाने आज्ञां प्रभुत्वम्। अर्थं धनम्। मानं पूजाम्। आस्पदं
स्थानम्। भूतिं समृद्धिम्। वस्त्रमम्बरम्। शत्रुक्षयं रिपुविनाशम्। दत्ते ददाति। चतुर्थश्चतुर्थ-
स्थानस्थश्च। सुहृद्भिर्मित्रैः समाजं संयोगम्। तथा रुद्रप्रतिमां महेश्वरतुल्यामिन्द्रप्रतिमां शक्र-
तुल्यां वज्रप्रतिमां कुलिशप्रतिमां शक्तिं सामर्थ्यं च ददाति। वृत्तमेतदिन्द्रवज्रा। तल्लक्षणम्—
तौ जौ गुरू चेद्भवतीन्द्रवज्रा।
तोऽन्तलघुः। द्वौ तकारौ। जो गुरुमध्यः। अन्ते गुरुद्वयम्॥३४॥
न्यासः— त त ज गु
ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
५९८ बृहत्संहिता
अथ पञ्चमस्थस्य शुक्रस्यानवसितयाऽऽह—
जनयति शुक्रः पञ्चमसंस्थो गुरुपरितोषं बन्धुजनाप्तिम् ।
सुतधनलब्धिं मित्रसहायाननवसितत्वं चारिबलेषु ॥३५॥
पञ्चम राशिगत शुक्र अधिक सन्तोष, बन्धुओं की प्राप्ति, पुत्र और धन का लाभ
तथा शत्रु के सैन्यों में अनवस्थिति करता है। यह अनवसिता छन्द है।।३५।।
शुक्रः पञ्चमसंस्थः पञ्चमस्थानसंस्थो गुरुपरितोषं जनयति उत्पादयति। गुरवः परितुष्टा
भवन्तीत्यर्थः। बन्धुजनाप्तिं बन्धुजनप्राप्तिम्। सुतानां पुत्राणां धनानां वित्तानां लब्धिं प्राप्तिम्।
मित्राणि सहायान् सार्थिनश्च लभते। अरिबलेषु शत्रुसैन्येषु अनवसितत्वमनवस्थितिं च
जनयत्युत्पादयति। शत्रूणामभावो भवतीत्यर्थः। अनवसितावृत्तमेतत्। तल्लक्षणम्—
अनवसिता न्यौ भगौ च यदि स्यात्।
नस्त्रिलघुः। य आदि लघुः। भ आदिगुरुः। अन्ते गुरुद्वयम्।।३५।।
न्यासः— न य भ गु
।।। ।ऽऽ ऽ।। ऽऽ
अथ षष्ठसप्तमाष्टमस्थस्य शुक्रस्य फलं लक्ष्म्याऽऽह—
षष्ठो भृगुः परिभवरोगतापदः स्त्रीहेतुकं जनयति सप्तमोऽशुभम् ।
यातोऽष्टमं भवनपरिच्छदप्रदो लक्ष्मीवतीमुपनयति स्त्रियं च सः ॥३६॥
षष्ठ राशिगत शुक्र अनादर, रोग और सन्ताप करता है। सप्तम राशिगत शुक्र स्त्री के
सम्बन्ध को लेकर अनिष्ट करता है। अष्टम राशिगत शुक्र गृह और वस्त्र देने वाला तथा
लक्ष्मीवती स्त्री का लाभ कराने वाला होता है। यह लक्ष्मी छन्द है।।३६।।
भृगुः शुक्रः। षष्ठः षष्ठस्थानस्थः। परिभवोऽसम्मानम्। रोगो गदः। तापः सन्तापः।
एतान् ददाति। सप्तमः स्त्रीहेतुकं योषित्निमित्तमशुभमनिष्टं जनयत्युत्पादयति। अष्टमं यातः
प्राप्तो भवनपरिच्छदप्रदः, भवनं गृहम्, परिच्छदः परिवार एतौ प्रददाति। लक्ष्मीः श्रीर्विद्यते
यस्याः सा लक्ष्मीवती। स पुरुषो लक्ष्मीवतीं स्त्रियमुपनयति प्राप्नोति। वृत्तमेतल्लक्ष्मीः।
तल्लक्षणम्—
लक्ष्मीरियं तभसजगैरुदाहृता।
तोऽन्तलघुः। भ आदिगुरुः। सोऽन्तगुरुः। जो गुरमध्यः। अन्ते गुरुः। एतैरूदा-
हृता।।३६।।
न्यासः— त भ स ज गु
ऽऽ। ऽ।। ।।ऽ ।ऽ। ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA
ग्रहगोचराध्यायः ५९९
अथ नवमदशमस्थस्य शुक्रस्य फलं प्रमिताक्षरयाऽऽह—
नवमे तु धर्मवनितासुखभाग् भृगुजेऽर्थवस्त्रनिचयश्च भवेत्।
दशमेऽवमानकलहान् नियमात् प्रमिताक्षराण्यपि वदन् लभते ॥३७॥
जिसके नवम राशि में शुक्र स्थित हो वह धर्म, स्त्री और सुख भोगने वाला तथा
धन और वस्त्रों से युत होता है। जिसके दशम राशिगत शुक्र हो, वह मनुष्य परिमित
भाषण करने पर भी अपमान और कलह का लाभ करता है। यह प्रमिताक्षरा छन्द
है॥३७॥
नवमे नवमस्थानगते भृगुजे शुक्रे। धर्मस्य वनितानां स्त्रीणां सुखस्य च भागी भवति।
तथार्थनिचयो धनसमूहो वस्त्रनिचयोऽम्बरसमूहश्च भवेत्। दशमे शुक्रे अवमानं पराभवः।
कलहा विरोधाः। एतान् नियमान्निश्चयाल्लभते। स पुरुषो वदन्नपि जल्पन्नपि अर्थितया
प्रमितानि स्वल्पानि अक्षराणि वर्णान् लभते, न बहुवक्तृतां लभत इत्यर्थः। वृत्तमेतत्
प्रमिताक्षरा। तल्लक्षणम्—
प्रमिताक्षरा सजयुतावथ सौ।
सोऽन्तगुरुः। जो गुरुमध्यः। ताभ्यां युक्तौ द्वौ सकारौ॥३७॥
न्यासः— स ज स स
। । ऽ । ऽ । । । ऽ । । ऽ
अथैकादशद्वादशस्थस्य शुक्रस्य फलं स्थिरेणाह—
उपान्त्यगो भृगोः सुतः सुहृद्धनान्नगन्धदः।
धनाम्बरागमोऽन्त्यगः स्थिरस्तु नाम्बरागमः ॥३८॥
एकादश राशिगत शुक्र मित्र, धन, अन्न और सुगन्ध द्रव्य देने वाला होता है।
द्वादश राशिगत शुक्र धन और वस्त्रों का लाभ कराने वाला होता है; किन्तु वस्त्र का लाभ
स्थिर नहीं रखता। यह स्थिर छन्द है॥३८॥
भृगोः सुतः शुक्रः। उपान्त्यगः। अन्त्यस्य समीपमुपान्त्यमेकादशम्। तत्र यदा गतः।
सुहृन्मित्रम्। धनं वित्तम्। अन्नमशनम्। गन्धाः सुगन्धद्रव्याणि। एतान् ददाति। अन्त्यगा
द्वादशस्थानगतः। धनाम्बरागमः। धनं वित्तम्। अम्बरं वस्त्रम्। एतयोरागमो लाभः। अम्बरा-
गमः स्थिरो न भवति। अम्बरमपहियत इति। वृत्तमेतत् स्थिरम्। तल्लक्षणम्—
लगौ स्थिरः प्रकीर्तितः।
लगौ लघुगुरुर्लघुगुरुरिति यत्र क्रमेण संस्थितम्।
न्यासः— ल गु ल गु ल गु ल गु
। ऽ । ऽ । ऽ । ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA
? Actually, it is a horizontal line spanning the first two strokes: ¯over।।, and then a bar over ऽ? It is just the traditional notation for ganas, where an arc or bar is placed over the syllables. Let's see: Under न्यासः— स स स सThere is: ¯¯¯\ ¯¯¯\ ¯¯¯\ ¯¯¯`
।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ
Wait, look at the characters:
IIऽ IIऽ IIऽ IIऽ or ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ
Wait, they are Roman I or Devanagari danda? They look like ।। or II.
Let's provide it cleanly as:
⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ – ⏑ ⏑ –
or with the dandas and S:
।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ
अथ द्वितीयस्थस्य सौरस्य फलं वंशपत्रपतितेनाह—
चारवशाद् द्वितीयगृहगे दिनकरतनये
रूपसुखापवर्जिततनुर्विगतमदबलः ।
CC-0. JK Sanskrit Academy,
ग्रहगोचराध्यायः ६०१
अन्यगुणैः कृतं वसुचयं तदपि खलु भव-
त्यम्ब्विव वंशपत्रपतितं न बहु न च चिरम् ॥४०॥
जिस मनुष्य के चारवश जन्मराशि से द्वितीय राशि में शनि हो, वह रूप तथा सुख
से रहित शरीर वाला, अहंकाररहित और निर्बल होता है। अन्य विद्या आदि गुणों से धन
को इकट्ठा करने पर भी वंशपत्र पर पतित जलबिन्दु की तरह वह पर्याप्त नहीं होता और
चिरकाल तक नहीं ठहरता। यह वंशपत्रपतित छन्द है॥४०॥
दिनकरतनये शनैश्चरे। चारवशाच्चारक्रमेण। द्वितीयगृहे द्वितीयस्थानगते। रूपसुखा-
पवर्जिततनुः, रूपेण सुवेषेण सुखेन चापवर्जिता तनुः शरीरं यस्य सः। तथा विगतमदबलः,
विगतं नष्टं मदो दर्प बलं वीर्यं च यस्य। अन्यगुणैरपरैर्विद्यादिकैर्गुणैः कृतमर्जितं वसुचयं
धनसमूहो यदि भवति तदपि खलु न बहु प्रभूतं पर्याप्तम् न च चिरं चिरकालं भवति।
खलुशब्दः समुच्चये