सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

पृष्ठ 621, कुल 760 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 621

ग्रहगोचराध्यायः ५९३
मस्त्रिगुरुः। तोऽन्तलघुः। य आदिलघुः। सोऽन्तगुरुः। अन्ते गुरुः। सैव पूर्वोक्ता
यतिश्चतुर्गहैरिति ।। २६ ।।
न्यासः— म त य स गु
ऽऽऽ ऽऽ। ।ऽऽ ।।ऽ ऽ
अथ पञ्चमस्थस्य गुरोः फलं मणिगुणनिकरेणाह—
जनयति च तनयभवनमुपगतः परिजनशुभसुतकरितुरगवृषान् ।
सकनकपुरगृहयुवतिवसनकृन्मणिगुणनिकरकृदपि विबुधगुरुः ॥ २७॥
पञ्चम भवनगत बृहस्पति परिजन, धर्मादि, पुत्र, हाथी, घोड़ा और बैल का लाभ
तथा सुवर्ण, नगर, गृह, स्त्री, वस्त्र और मणियों के समूहों का लाभ करता है। यह
मणिगुणनिकर छन्द है।।२७।।
विबुधो देवाः। तेषां गुरुर्जीवः। तनयभवनं पञ्चमस्थानमुपगतः प्राप्तः। परिजनः
परिचारजनः। शुभं धर्मादि। सुताः पुत्राः। करिणो गजाः। तुरगा अश्वाः। वृषा बलीवर्दाः।
एतान् जनयति ददातीत्यर्थः। सकनकेति। कनकेन सुवर्णेन युक्तानि। पुरं नगरम्। तत्र
गृहं वेश्म। युवतिः स्त्री। वसनान्यम्बराणि च। एतानि करोति। मणीनां रत्नानाम्, गुणानां
विद्याशौर्यादीनां निकरः समूहस्तं करोति। वृत्तमेतन्मणिगुणनिकरः। तल्लक्षणम्—
वसुमुनियतिरिति मणिगुणनिकरः।
वसवोऽष्टौ। मुनयः सप्त। एतैर्विरमैः। त्रयोदशलघवः। अन्ते लघुगुरू।।२७।।
न्यासः— ला गु
।।।।।।।।।।।।।। ऽ
अथ षष्ठगतस्य गुरोः फलं हरिणप्लुतेनाह—
न सखीवदनं तिलकोज्ज्वलं न च वनं शिखिकोकिलनादितम् ।
हरिणप्लुतशावविचित्रितं रिपुगते मनसः सुखदं गुरौ ॥ २८॥
जिसके छठे स्थान में बृहस्पति हो, उसके गृह में सखी का मुख तिलक से उज्ज्वल
नहीं होता तथा मयूर और कोकिलों से शब्दायमान, मृगों के कूदने-फाँदने से और हरिण
शिशुओं से रम्य वन भी उसके मन के लिये आनन्ददायक नहीं होता है। यह हरिणप्लुत
छन्द है।।२८।।
गुरौ जीवे रिपुगते षष्ठस्थानसंश्रिते सखीवदनमालीवक्त्रं तिलकोज्ज्वलं तमालपत्रोपशोभितं
मनसश्चेतसो न सुखदं सुखं न ददाति। न च वनमरण्यमुपवनं शिखिकोकिलनादितम्।
शिखिभिर्मयूरैः। कोकिलैः परभृतैः। नादितं कृतशब्दम्। हरिणप्लुतैर्मृगाणां प्लवनैः। हरिण-
शावैः, हरिणशिशुभिश्च। विचित्रितं रम्यम्। मनसश्चेतसः। सुखदं सुखं ददाति। वृत्तमेतद्ध-
रिणप्लुतम्। तल्लक्षणम्—
बृ० भ० द्वि०-३८