बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 613, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंयदि मंगल जन्मराशि से पञ्चम राशि में स्थित हो तो शत्रु, रोग, क्रोध, भय और
पुत्र के द्वारा शोक होता है तथा जिस तरह वानर के शिर पर मालती-पुष्प अधिक देर
तक स्थिर नहीं रहता है, उसी तरह उस मनुष्य की कान्ति भी बहुत देर तक स्थिर नहीं
रहती है। यह मालती छन्द है॥१४॥
महीसुते भौमे पञ्चमस्थे। रिपुः शत्रुः। गदो रोगः। कोपः क्रोधः। भयं भीतिः। एतानि
भवन्ति। तनयकृताः पुत्रकृताश्च शुचः शोका भवन्ति। अस्य जन्तोर्द्युतिरपि शरीरकान्तिरपि
स्थिरा स्थायिनी चिरं बहुकालं च न भवति। यथा कपेर्वानरस्य शिरसि मूर्धनि। मालती
पुष्पविशेषः। स्थिरा न भवति, चापल्यात्। वृत्तमिदं मालती। अस्या लक्षणम्—
नजजरकैरपि मालती मता।
नस्त्रिलघुः। जो गुरुमध्यः। द्वौ जकारौ। रलमध्यः। एतैर्मालती मताऽभिमता॥१४॥
न्यासः— न ज ज र
⏑⏑⏑ ⏑–⏑ ⏑–⏑ –⏑– ( । । । । ऽ । । ऽ । ऽ । ऽ )
अथ षष्ठस्थस्याङ्गारकस्य फलमपरवक्त्रेणाह—
रिपुभयकलहैर्विवर्जितः सकनकविद्रुमताम्रकामगः।
रिपुभवनगते महीसुते किमपरवक्त्रविकारमीक्षते ॥१५॥
जन्मराशि से षष्ठ स्थान में मंगल हो तो शत्रुभय और कलह से रहित, सुवर्ण,
प्रवाल और ताम्बे का लाभ होता है तथा उसको दूसरे मनुष्य का मुखविकार कभी नहीं
देखना पड़ता। यह अपरवक्त्र छन्द है॥१५॥
महीसुते भौमे रिपुभवनगते षष्ठस्थानस्थे। रिपुः शत्रुः। भयं भीतिः। कलहो विरोधः।
एतैर्विवर्जितो रहितः। सकनकस्य कनकेन सुवर्णेन सहितस्य विद्रुमस्य प्रवालस्य ताम्रस्य
शुल्बस्य चागमो लाभो भवति। एवंविधे सति नरोऽपरस्यान्यस्य वक्त्रविकारं मुखविकृतिं
किमीक्षते किमिति पश्यति; अपि तु न पश्यतीत्यर्थः। अत्याढ्यत्वात्। वृत्तमिदमपरवक्त्रम्।
तल्लक्षणम्—
ननरलगयुतौ नजौ जरौ भवति सदा परवक्त्रमीदृशम्।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। रलमध्यः। लघुगुरू। एतैर्युक्तौ। नजौ जरौ। नकारस्त्रिलघुः।
जो गुरुमध्यः। द्वौ जकारौ। रलमध्यः। एवंविधं सदा सर्वकालमपरवक्त्रं भवति॥१५॥
न्यासः— न न र ल गु
⏑⏑⏑ ⏑⏑⏑ –⏑– ⏑ – ( । । । । । । ऽ । ऽ । ऽ )
न ज ज र
⏑⏑⏑ ⏑–⏑ ⏑–⏑ –⏑– ( । । । । ऽ । । ऽ । ऽ । ऽ )