बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 615, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंग्रहगोचराध्यायः ५८७
महीजेऽङ्गारके दशमगृहगते दशमस्थानं प्राप्ते। समं न शुभं नाप्यशुभं फलम्। उपान्त्यगे
एकादशस्थे विविधानां नानाप्रकाराणां धनानां वित्तानामाप्तिः प्राप्तिश्च भवति। उपरि मूर्ध्नि
सर्वेषां जनानां प्राधान्येन स्थितो जनपदं लोकान् भुङ्क्तेऽश्नाति उपजीवति। यथा सुपुष्पिताग्रं
वनं षट्चरणो भ्रमर उपरि स्थितो भुङ्क्ते। शोभनं कृत्वा पुष्पितानि सञ्जातकुसुमानि अग्राणि
प्रान्तानि यस्मिन् वने। वृत्तमिदं सुपुष्पिताग्रम्। तल्लक्षणम्—
भवति जगति नौ ततश्च रो यो नजसहितैर्जरगैश्च पुष्पिताग्रा।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। ततः परमनन्तरं रलमध्यः। य आदिलघुः। पुनर्नकारः। जो
गुरुमध्यः। आभ्यां सहितैर्जरगैः। जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। अन्ते गुरुः। एतैर्जगति सुपुष्पि-
ताग्रा भवति।।१७७।।
न्यासः— न न र य
।।। ।।। ऽ।ऽ ।ऽऽ
न ज ज र गु
।।। ।ऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ ऽ
अथ द्वादशस्थस्य भौमस्य फलमिन्द्रवंशयाऽऽह—
नानाव्ययैर्द्वादशगे महीसुते सन्ताप्यतेऽनर्थशतैश्च मानवः।
स्त्रीकोपपित्तैश्च सनेत्रवेदनैर्योऽपीन्द्रवंशाभिजनेन गर्वितः ।।१७८।।
जिसके जन्मराशि से व्ययस्थान में मंगल हो, वह इन्द्र के वंश में उत्पत्ति के गर्व
से युत होने पर भी अनेक प्रकार के खर्च, अनेक प्रकार के उपद्रव, स्त्री के ऊपर क्रोध,
पित्त और नेत्ररोगों से पीड़ित होता है अर्थात् श्रेष्ठ कुल में उत्पन्न होकर भी मनुष्य अनेक
प्रकार के खर्च आदि से पीड़ित होता है। यह इन्द्रवंशा छन्द है।।१७८।।
महीसुते भौमे द्वादशगे मानवः पुरुषो नानाप्रकारैर्व्ययैरर्थक्षतिभिरनर्थशतैश्चोपद्रवैर्बहुभिः
सन्ताप्यते सोपतापं क्रियते। स्त्रीकोपैः स्त्रियां कोपैः। पित्तेन च। एतैः स्त्रीकोपपित्तैः। सनेत्र-
वेदनैश्चक्षुष्पीडासहितैरपि मानवः सन्ताप्यते। अपिशब्दः सम्भावनायां वर्तते। इन्द्रवंशा-
भिजनेनापि गर्वितः। इन्द्रवंशः कुलम्। इद्रवंशोऽभिजनः। पूर्ववंशो यस्य तेन यो गर्वितः
साभिमानः सोऽपि सन्ताप्यते, किमुतान्ये। वृत्तमिदमिन्द्रवंशा। तल्लक्षणम्—
ताविन्द्रवंशा जरसंहितौ मता।
तोऽन्तलघुः। तौ द्वौ। तकारौ जरसंहितौ जो गुरुमध्यः। रलमध्यः। तौ जरसंहितौ
जराभ्यां संयुक्तौ इन्द्रवंशाभिमता।
न्यासः— त त ज र
ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA