बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 612, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५८४ बृहत्संहिता
दयः। धात्वाकराख्यानि। धातवः सुवर्णादीनि। तेषामाकर उत्पत्तिस्थानम्। धात्वाकर इत्याख्या
येषां तानि। अपराण्यन्यानि। आदधाति। किलशब्द आगमार्थः। अपराण्यन्यानि वृत्तानि।
उपजातिकाख्येत्यर्थः। यतः सा समिश्रा उपेन्द्रवज्रेन्द्रवज्रपादैर्मिश्रैर्भवति। तल्लक्षणम्—
अनन्तरापादितलक्ष्मशोभौ पादौ भवेतां विविधैर्विकल्पैः।
यासामिभौ श्रव्ययतिप्रपञ्चौ स्मृताः स्मृतीशैरुपजातयस्ताः॥
यासां पादावनन्तरापादितलक्ष्मशोभौ। अनन्तरमापादितमुक्तं यद् लक्ष्म लक्षणम्।
तौ जो गुरू चेन्द्रवतीन्द्रवज्रा। उपेन्द्रवज्रा तु जतौ जगौ गः। अनयोर्यल्लक्षणमापादितमुक्तम्।
तेन लक्षणद्वयेन शोभा चारुता ययोः पादयोस्तौ तथाभूतौ पादौ भवेतां स्याताम्। इमौ
च पादौ श्रव्ययतिप्रपञ्चौ श्रव्यः कर्णसुखजनको यतिप्रपञ्चो यतिविस्तारो ययोस्तौ तथाभूतौ।
तत् स्मृतीशैः पण्डितैः। स्मरणं स्मृतिः। तस्या ईशाः स्वामिनः। तैः। ता उपजातय इति
स्मृता उक्ताः॥१२॥
न्यासः— ज त ज गु
⎴।ऽ। ⎴ऽऽ। ⎴।ऽ। ⎴ऽऽ
त त ज गु
⎴ऽऽ। ⎴ऽऽ। ⎴।ऽ। ⎴ऽऽ
अथ चतुर्थस्थस्य भौमस्य फलं प्रसभेनाह—
भवति धरणिजे चतुर्थगे ज्वरजठरगदासृगुद्भवः।
कुपुरुषजनिताच्च सङ्गमात् प्रसभमपि करोति चाशुभम् ॥१३॥
यदि मंगल चतुर्थ राशि में स्थित हो तो ज्वर, उदररोग, रक्तविकार और निन्दित
पुरुष के साथ समागम से दृढ़तापूर्वक अशुभ करता है। यह प्रसभ छन्द है॥१३॥
धरणिजे भौमे चतुर्थगे। ज्वरो रोगविशेषः। जठरगद उदररोगः। असृग् रक्तम्। एषामुद्भव
उत्पत्तिर्भवति। तथा कुपुरुषः कुत्सितः पुरुषः। तज्जनितात् तदुत्पन्नात् सङ्गमात् संयोगात्
प्रसभं प्रसह्य बलात्कारादेवाशुभमभद्रं करोति। वृत्तमेतत् प्रसभम्। तल्लक्षणम्—
प्रसभमपि ननौ रलौ गुरुः।
नस्त्रिलघुः। द्वौ नकारौ। रलमध्यः। लघुगुरू अन्ते॥१३॥
न्यासः— न न र ल गु
⎴।।। ⎴।।। ⎴ऽ।ऽ ⎴। ⎴ऽ
अथ पञ्चमस्थस्य भौमस्य फलं मालत्याऽऽह—
रिपुगदकोपभयानि पञ्चमे तनयकृताश्च शुचो महीसुते।
द्युतिरपि नास्य चिरं भवेत्स्थिरा शिरसि कपेरिव मालती यथा ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA