बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 610, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें५८२ बृहत्संहिता
समुद्राश्चत्वारः। ऋतवः षट्। लोका भूर्लोकादयः सप्त। एतैर्विरामैर्मन्दाक्रान्ता।।९।।
न्यासः— म भ न त त गु
ऽऽऽ ऽ।। ।।। ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ
नवमदशमैकादशद्वादशस्थचन्द्रमसः फलं वृषभचरितेनाह—
नवमगृहगो बन्धोद्वेगश्रमोद्दररोगकृद्
दशमभवने चाज्ञाकर्मप्रसिद्धिकरः शशी।
उपचयसुहृत्संयोगार्थप्रमोदमुपान्त्यगो
वृषभचरितान् दोषानन्त्ये करोति च सव्ययान् ॥१०॥
यदि चन्द्रमा नवम राशि में स्थित हो तो बन्धन, उद्वेग, खेद और उदररोग करता
है। दशम में हो तो प्रभुता और कर्म की सिद्धि करता है। एकादश में हो तो धन की
वृद्धि, मित्र के साथ समागम और धन का प्रमोद करता है तथा द्वादश राशि में चन्द्र हो
तो धन की क्षति और बैल के सींग, खुर आदि से पीड़ित करता है। यह वृषभचरित छन्द
है।।१०।।
नवमगृहग इति । शशी चन्द्रो नवमगृहगः। जन्मराशेर्नवमस्थानप्राप्तो बन्धो बन्धनम्।
चलवृत्तिरुद्वेगः। श्रमः खेदः। उदररोगान् जठररोगांश्च करोति। दशमभवन इति। दशमभवने
दशमगृहे चन्द्रः। आज्ञां प्रभुत्वं कर्मणां च प्रसिद्धिं साधनं करोति। उपचयसुहृदिति ।
उपान्त्यग एकादशस्थः। उपचयोऽर्थानाम्। सुहृत्संयोगो मित्रसमागमः। अर्थानां धनानां
प्रमोदो हर्षम्। एतान् करोति। वृषभचरितान् इति । अन्त्ये द्वादशे स्थाने वृषभचरितान्
दोषान्। वृषभस्य बलीवर्दस्येव चरितं स्वरूपं येषां दोषाणां दुःखानाम्। स्वखुरेण भूमि-
ताडनात् स्ववक्षोहननम्। भूमेर्मृद्विदारणात् स्वविषाणोपघात इत्यादिकम्। अथवा वृषभेण
चरितानुत्पादितान् दोषान् शृङ्गाणां हननेन खुराभिघातेन चोपतापान्। तांश्च सव्ययान् व्यये-
नार्थक्षत्या युक्तान् करोति। वृषभचरितं वृत्तम्। एतल्लक्षणम्—
वृषभचरितं नसौ म्रौ स्लौ गो रसोदधिसप्तकैः।
नखिलघुः। सोऽन्तगुरुः। मस्त्रिगुरुः। रलमध्यः। सोऽन्तगुरुः। लघुगुरू अन्ते। रसा
षट्। उदधयश्चत्वारः। सप्त प्रसिद्धाः। एतैर्विरामैर्वृषभचरितम्। अन्येषां हरिणी।
न्यासः— न स म र स ल गु
।।। ।।ऽ ऽऽऽ ऽ।ऽ ।।ऽ । ऽ
तथा च यवनेश्वरः—
स्वस्थानगो भोजनगन्धमाल्यनारीसुहृद्वस्त्ररतिप्रदः स्यात्।
चन्द्रो द्वितीयर्क्षगतस्तु तस्माद् बहुव्ययायासविवादकारी।।
तृतीयगो वस्त्रहिरण्ययोषित्सुहृद्यशोभोजनदो हिमांशुः।
स्वबन्धुपीडाधननाशजानि कुर्वीत दुःखानि चतुर्थसंस्थः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA