सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished760 पृष्ठ

वास्तुविद्याध्यायः ३३
चतुरस्रे एकाशीतिपदो वास्तुनरः
ई पू अनलः आ

शिखीपर्जन्यःजयन्तःइन्द्रःसूर्यःसत्यःभृशःअन्तरिक्षःअनिलः
दितिःआपःजयन्तःइन्द्रःसूर्यःसत्यःभृशःसावित्रःपूषा
अदितिःअदितिःआपवत्सःअर्यमाअर्यमाअर्यमासवितावितथःवितथः
भुजगःभुजगःपृथिवीधरःब्रह्माब्रह्माब्रह्माविवश्वान्बृहक्षतःबृहक्षतः
उसोमःसोमःपृथिवीधरःब्रह्माब्रह्माब्रह्माविवश्वान्यमः
भल्लाटःभल्लाटःपृथिवीधरःब्रह्माब्रह्माब्रह्माविवश्वान्गन्धर्वःगन्धर्वः
मुख्यःमुख्यःराजयक्ष्मामित्रःमित्रःमित्रःइन्द्रःभृङ्गराजभृङ्गराज
नागःरुद्रःशोषःअसुरवरुणःकुसुमदन्तःसुग्रीवःजयःमृगः
रोगःपापयक्ष्माशोषःअसुरःवरुणःकुसुमदन्तःसुग्रीवदौवारिकःपिता
वा प नै
बृ० सं० द्वि०-३
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३४ बृहत्संहिता
चतुरस्रे चतुःषष्टिपदो वास्तुनरः
ई -------------------------------- पू -------------------------------- आ
| शिखी / दितिः | पर्जन्यः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः | अन्तरिक्षः / अनिलः |
| अदितिः | पर्जन्यः / अदितिः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः / पूषा | पूषा |
| भुजगः | भुजगः | आपवत्सः / आपः | अर्यमा | अर्यमा | सविता / सावित्रः | वितथः | वितथः |
| सोमः | सोमः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | बृहक्षतः | बृहक्षतः |
उ | भल्लाटः | भल्लाटः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवश्वान् | यमः | यमः | द
| मुख्यः | मुख्यः | रुद्रः / राजयक्ष्मा | मित्रः | मित्रः | इन्द्रः / जयः | गन्धर्वः | गन्धर्वः |
| नागः | नागः / शोषः | असुरः | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीवः | भृङ्गराजः / दौवारिकः | भृङ्गराजः |
| रोगः / पापयक्ष्मा | शोषः | असुरः | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीवः | दौवारिकः | मृगः / पिता |
वा -------------------------------- प -------------------------------- नै
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ३५

वृत्ते एकाशीतिपदो वास्तुनरः

[वृत्ताकार वास्तुमण्डल-चित्र]

दिशः (प्रधान अक्ष):

  • पू (पूर्व - उपरि)
  • द (दक्षिण - दक्षिणे)
  • प (पश्चिम - अधः)
  • उ (उत्तर - वामे)

केन्द्रम् (ब्रह्मस्थानम्):

  • ब्रह्मा (मध्यचक्रे तथा परितः चतुर्दिक्षु ब्रह्मा)

अन्तर्मण्डल-देवताः (मध्यवलये):

  • पूर्वतः—अर्यमा (त्रिषु भागेषु)
  • दक्षिणतः—विवस्वान् (त्रिषु भागेषु)
  • पश्चिमतः—मित्रः (त्रिषु भागेषु)
  • उत्तरतः—पृथिवीधरः (त्रिषु भागेषु)

द्वात्रिंशत्-पद-देवताः (बाह्यवलये तथा मध्यवलये, पूर्वदिशः प्रदक्षिणाक्रमेण):
१. सूर्यः (बाह्ये: सूर्यः | मध्ये: सूर्यः)
२. सत्यः (बाह्ये: सत्यः | मध्ये: सत्यः)
३. भृशः (बाह्ये: भृशः | मध्ये: भृशः)
४. अन्तरिक्षः (बाह्ये: अन्तरिक्षः | मध्ये: अन्तरिक्षः)
५. अनिलः (आग्नेयकोणः) (बाह्ये: अनिलः | मध्ये: अनिलः)
६. पूषा (बाह्ये: पूषा | मध्ये: पूषा)
७. वितथः (बाह्ये: वितथः | मध्ये: वितथः)
८. बृहत्क्षतः (बाह्ये: बृहत्क्षतः | मध्ये: बृहत्क्षतः)
९. यमः (दक्षिण-दिक्) (बाह्ये: यमः | मध्ये: यमः)
१०. गन्धर्वः (बाह्ये: गन्धर्वः | मध्ये: गन्धर्वः)
११. भृङ्गराजः (बाह्ये: भृङ्गराजः | मध्ये: भृङ्गराजः)
१२. मृगः (बाह्ये: मृगः | मध्ये: जयः)
१३. पिता (नैर्ऋत्यकोणः) (बाह्ये: पिता | मध्ये: पिता)
१४. दौवारिकः (बाह्ये: दौवारिकः | मध्ये: दौवारिकः)
१५. सुग्रीवः (बाह्ये: सुग्रीवः | मध्ये: सुग्रीवः)
१६. कुसुमदन्तः (बाह्ये: कुसुमदन्तः | मध्ये: कुसुमदन्तः)
१७. वरुणः (पश्चिम-दिक्) (बाह्ये: वरुणः | मध्ये: वरुणः)
१८. असुरः (बाह्ये: असुरः | मध्ये: असुरः)
१९. शोषः (बाह्ये: शोषः | मध्ये: शोषः)
२०. पापयक्ष्मा (बाह्ये: पापयक्ष्मा | मध्ये: पापयक्ष्मा)
२१. रोगः (वायव्यकोणः) (बाह्ये: रोगः | मध्ये: रोगः)
२२. नागः (बाह्ये: नागः | मध्ये: नागः)
२३. मुख्यः (बाह्ये: मुख्यः | मध्ये: मुख्यः)
२४. भल्लाटः (बाह्ये: भल्लाटः | मध्ये: भल्लाटः)
२५. सोमः (उत्तर-दिक्) (बाह्ये: सोमः | मध्ये: सोमः)
२६. भुजगः (बाह्ये: भुजगः | मध्ये: भुजगः)
२७. अदितिः (बाह्ये: अदितिः | मध्ये: अदितिः)
२८. दितिः (बाह्ये: दितिः | मध्ये: दितिः)
२९. शिखी (ईशानकोणः) (बाह्ये: शिखी | मध्ये: शिखी)
३०. पर्जन्यः (बाह्ये: पर्जन्यः | मध्ये: पर्जन्यः)
३१. जयन्तः (बाह्ये: जयन्तः | मध्ये: जयन्तः)
३२. इन्द्रः (बाह्ये: इन्द्रः | मध्ये: इन्द्रः)

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३६ बृहत्संहिता
वृत्ते चतुःषष्टिपदो वास्तुनरः
[दिशः - पूर्वादि दिग्भागः:]
पू (पूर्व) | द (दक्षिण) | प (पश्चिम) | उ (उत्तर)
[मध्यभागः - ब्रह्मस्थानम्:]
ब्रह्मा | ब्रह्मा | ब्रह्मा | ब्रह्मा
[अन्तर्मण्डलस्थाः देवाः (प्रथम-द्वितीय वलयौ):]
सावित्रः | जयन्तः | रुद्रः | मित्रः | आपः
सविता | विवस्वान् | इन्द्रः | वरुणः / कुसुमदन्तः | राजयक्ष्मा | पृथिवीधरः | आपवत्सः | अर्यमा
[बाह्यवलयस्थाः द्वात्रिंशत् (३२) बाह्यपददेवाः (प्रदक्षिणक्रमेण):]
शिखी, पर्जन्यः, जयन्तः, इन्द्रः, सूर्यः, सत्यः, भृशः, अन्तरिक्षः (पूर्व-आग्नेय)
अनिलः, पूषा, वितथः, बृहत्क्षतः, यमः, गन्धर्वः, भृङ्गराजः, मृगः (दक्षिण-नैर्ऋत्य)
पिता, दौवारिकः, सुग्रीवः, कुसुमदन्तः, वरुणः, असुरः, शोषः, पापयक्ष्मा (पश्चिम-वायव्य)
रोगः, नागः, मुख्यः, भल्लाटः, सोमः, भुजगः, अदितिः, दितिः (उत्तर-ईशान)
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ३७
त्र्यस्रे एकाशीतिपदो वास्तुनरः
पू
दितिः | शिखी | पर्जन्यः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः | अन्तरिक्षः | अनिलः
अदितिः | दितिः | शिखी | पर्जन्यः | जयन्तः | इन्द्रः | सूर्यः | सत्यः | भृशः | अन्तरिक्षः | अनिलः | पूषा
अदितिः | भुजगः | आपः | आपवत्सः | अर्यमा | सावित्रः | पूषा | वितथः
भुजगः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | सविता | वितथः | बृहत्क्षतः
सोमः | सोमः | पृथिवीधरः | ब्रह्मा | ब्रह्मा | ब्रह्मा | विवस्वान् | बृहत्क्षतः | यमः
भल्लाटः | भल्लाटः | राजयक्ष्मा | ब्रह्मा | इन्द्रः | विवस्वान् | यमः | गन्धर्वः
मुख्यः | मुख्यः | रुद्रः | ब्रह्मा | मित्रः | भृङ्गराजः | गन्धर्वः
उ | नागः | नागः | जयः | मित्रः | मृगः | भृङ्गराजः | द
रोगः | रोगः | पापयक्ष्मा | पिता | मृगः
पापयक्ष्मा | शोषः | दौवारिकः | पिता
शोषः | असुरः | सुग्रीवः | दौवारिकः
असुरः | वरुणः | कुसुमदन्तः | सुग्रीवः
वरुणः | कुसुमदन्तः
प
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३८ बृहत्संहिता
इति वृत्तक्षेत्रे चतुःषष्टिपदे। एवमेव षडश्रिप्रभृतीनां विन्यासः कार्य। त्र्यस्रे क्षेत्रे च—
त्र्यस्राणि पञ्च क्षेत्राणि त्रिकोणे परिकल्पयेत्।
प्राची दिगष्टधा कार्या कोणवर्ज्या ततः परे।।
रविभागविभक्ते ते वास्तुद्वाराणि तानि तु।
दितिं वायुं जलपतिं कोणेषु त्रिषु विन्यसेत्।।
ततः शिख्यादिकान् सर्वान् शेषेषु विनिवेशयेत्।
द्वितीये पूर्ववद् भागाः षोडशद्विगुणास्ततः।।
तत्रापि कोणत्रितये पूर्वोक्तान् विबुधान् न्यसेत्।
शेषेषु वास्तुकोष्ठस्थान् सुरांश्च विनिवेशयेत्।।
क्षेत्रे तृतीये चत्वारि सर्वशाखासु कारयेत्।
प्राग्गतिर्यमसावित्रौ सविता च ततः परम्।।
विवस्वानिन्द्रमित्रा च जयश्चैव हरस्तथा।
राजयक्ष्मा भूमिधर आपो वत्सयुतः स च।।
चतुर्थे पञ्चभिर्भागैः कृत्वा तन्मध्यगस्तथा।
पितामहो विनिर्दिष्टस्त्र्यस्रक्षेत्रेऽप्ययं विधिः।। इति।
एवमेते सर्व एव स्वल्पधियां विन्यासेन द्वितीयपत्रे प्रदर्श्यन्ते।।५५-५६।।
अथात्र मर्मविभागप्रदर्शनार्थमाह—
सम्पाता वंशानां मध्यानि समानि यानि च पदानाम्।
मर्माणि तानि विन्द्यान्न तानि परिपीडयेत् प्राज्ञः ॥५७॥
पदों के ठीक-ठीक मध्य स्थान में वंशों (कोण से कोणगत सूत्रों) का परस्पर
जो सम्पात हो, उसको ‘मर्म स्थान’ कहते हैं। बुद्धिमान् पुरुषों को उन मर्मस्थानों को
पीड़ित नहीं करना चाहिये (यहाँ पर आचार्य ने वंश और रज्जु का विभाग-प्रदर्शन नहीं
किया है; अतः उनका ज्ञान भट्टोत्पलकृत विवृति में प्रदत्त विभाग-प्रदर्शक श्लोकों से
करना चाहिये)।।५७।।
वंशानां कोणात् कोणगतानां सूत्राणां ये सम्पाताः परस्परमेकीभावाः, तथा च वक्ष्यति—
रोगाद्वायुं पितृतो हुताशनं शोषसूत्रमपि वितथात्।
मुख्याद् भृशं जयन्ताच्च भृङ्गमदितेश्च सुग्रीवम्।। इति।
अत्राचार्येण वंशानां रज्जूनां च विभागो नोक्तः, समासेन रोगाद्वायुमिति सूत्रलक्षणं कृतम्।
तथा चास्मदीयवास्तुविद्यायाम्—
रोगाद्वायुं नयेत् सूत्रं पितृतोऽथ हुताशनम्।
एतत्सूत्रद्वयं प्रोक्तं मुनिभिर्वंशसंज्ञितम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ३९
वितथाच्छोषकं चान्यद् भृशं मुख्यात्तथा नयेत्।
जयन्ताद् भृङ्गराजाख्यं सुग्रीवमदितेस्तथा।।
एतच्चतुष्टयं प्रोक्तं रज्जुसंज्ञं मनीषिभिः।
एवं वंशानां ये सम्पाताः पूर्वापराभिः सह तथा पदानां सर्वेषां यानि च समानि मध्यानि
तानि च सर्वाणि मर्माणि विन्द्याज्जानीयात्। प्राज्ञो मेधावी तानि च न परिपीडयेत् तेषां
च पीडनैरन्योन्यं दोषो भवति।।५७।।
तथाह—
तान्यशुचिभाण्डकीलस्तम्भाद्यैः पीडितानि शल्यैश्च।
गृहभर्तुस्तत्तुल्ये पीडामङ्गे प्रयच्छन्ति ।।५८।।
ये मर्मस्थान अपवित्र भाण्ड आदि वस्तु, कील, खम्भा आदि ( पाषाण आदि )
और शस्त्रों से पीड़ित हों तो तत्तुल्य अङ्ग में गृहस्वामी को भी पीड़ा होती है, अर्थात्
पीडित मर्मस्थान वास्तु नर के जिस अङ्ग मअवस्थित हो, तत्तुल्य अङ्ग में ही गृहस्वामी
को भी पीड़ा होती है।।५८।।
तानि मर्मांण्यशुचिभाण्डैरशुद्धैरूपकरणवस्तुभिस्तथा कीलकैः शङ्कुभिः स्तम्भैश्च,
आदिग्रहणादन्यैरपि गुरुभिः पाषाणादिभिः शल्यैर्वा परिपीडितानि भवन्ति, तदा तत्तुल्येऽङ्गे
तस्मिन्नेवावयवे गृहभर्तुर्वेश्मस्वामिनः पीडां प्रयच्छन्ति।।५८।।
अधुना शल्यज्ञानमाह—
कण्डूयते यदङ्गं गृहभर्तुर्यत्र वाऽमराहुत्याम्।
अशुभं भवेन्निमित्तं विकृतेर्वाग्नेः सशल्यं तत् ॥५९॥
हवनकाल या प्रश्नकाल में गृह का स्वामी अपने जिस अङ्ग को खुजलावे, वास्तु
नर के उसी अङ्गस्थान में शल्य कहना चाहिये। अथवा जिस देवता की आहुति देने के
समय अशुभ निमित्त ( छींक, रोना, चिल्लाना, अपान वायु-त्याग या अशुभ शब्द श्रवण )
हो या अग्नि में विकार ( विस्फुलिङ्ग, शब्द के साथ दुर्गन्ध ) उत्पन्न हो तो उस देवता
के स्थान में शल्य कहना चाहिये।।५९।।
गृहभर्तुर्गृहस्वामिनो होमकाले पृच्छायां वा यदङ्गं कण्डूयते, तदेवाङ्गं वास्तुनरस्य
सशल्यम्। वाऽमराहुत्यामशुभं भवेन्निमित्तम्, अमरा देवाः शिख्यादयस्तेषां होमकाले याऽऽ-
हुतिस्तस्यां यद्यशुभं निमित्तं भवेत् क्षुतनिष्ठिवनरोदनाक्रोशनवातोत्सर्गानिष्टशब्दश्रवण-
मग्नेर्विकृतिर्विकारो वा विस्फुलिङ्गसशब्ददुर्गन्धादि तत्स्थानममराधिष्ठितं सशल्यं शल्य-
संयुतम्।।५९।।
अथ शल्यानां प्रविभागेण फलान्याह—
धनहानिर्दारुमये पशुपीड़ा रुग्भयानि चास्थिकृते ।
( लोहमये शस्त्रभयं कपालकेशेषु मृत्युः स्यात् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४० बृहत्संहिता
अङ्गारे स्तेनभयं भस्मनि च विनिर्दिशेत्सदाऽग्निभयम् ।
शल्यं हि मर्मसंस्थं सुवर्णरजतादृतेऽत्यशुभम् ॥
मर्मण्यमर्मगो वा निरुणद्ध्यर्थागमं तुषसमूहः । )
अपि नागदन्तको मर्मसंस्थितो दोषकृद् भवति ॥६०॥
उपर्युक्त शल्य यदि काष्ठ का हो तो धनहानि, हड्डी का हो तो पशुओं को पीड़ा और
रोगभय, लोहे का हो तो शस्त्र का भय, कपाल या केश का हो तो मृत्यु, कोयले का हो
तो चोरभय एवं भस्म का हो तो सदा अग्निभय होता है। साथ ही सोना और चाँदी के
अतिरिक्त किसी भी प्रकार का शल्य वास्तु पुरुष के मर्मस्थान में स्थित हो तो अत्यन्त
अशुभ होता है। यदि धान्यों की भूसी मर्मस्थान या किसी अन्य स्थान में स्थित हो तो
वहं धन के आगमन को अवरुद्ध करता है। इसी प्रकार नागदन्त यदि मर्मस्थान में अवस्थित
हो तो दोष उत्पन्न करने वाला होता है; परन्तु वही नागदन्त यदि मर्मस्थान से अतिरिक्त
स्थान में अवस्थित हो तो शुभ होता है॥६०॥
दारुमये काष्ठमये शल्ये धनहानिर्वित्तनाशो भवति। अस्थिकृते शल्ये पशूनां च पीडा
व्यथा रुग्भयानि च भवन्ति। अपिशब्दः सम्भावनायां वर्तते। नागदन्तको हस्तिदन्तः शुभोऽपि
मर्मसंस्थितो दोषकृदनिष्टदो भवति॥६०॥
अथ वंशरज्जुलक्षणं महामर्माणि च प्रदर्शयितुमाह—
रोगाद्वायुं पितृतो हुताशनं शोषसूत्रमपि वितथात् ।
मुख्याद् भृशं जयन्ताच्च भृङ्गमदितेश्च सुग्रीवम् ॥६१॥
तत्सम्पाता नव ये तान्यतिमर्माणि सम्प्रदिष्टानि ।
यश्च पदस्याष्टांशस्तत् प्रोक्तं मर्मपरिमाणम् ॥६२॥
रोग से वायु तक, पिता से शिखी तक, वितथ से शोष तक, मुख्य से भृश तक,
जयन्त से भृङ्ग तक और अदिति से सुग्रीव तक सूत्र बाँधने पर इन सूत्रों के परस्पर नव
सम्पात स्थान वास्तुपुरुष के अतिमर्म स्थान होते हैं। साथ ही एक पद में अष्टमांशतुल्य
मर्मस्थान का परिमाण होता है॥६१-६२॥
रोगादारभ्य वायुमनिलं यावत्सूत्रं तिर्यक् सन्दध्यात्। एवं पितृतो हुताशनं शिखिनं
यावत्। वितथात् सूत्रं शोषं यावन्नयेत्। मुख्याद् भृशं यावज्जयन्ताच्च भृङ्गं यावत्। अदितेश्च
सुग्रीवं यावत्। सम्पाता इति। तदिति सूत्राणां परामर्शः। तेषां सूत्राणां ये परस्परं नव
सम्पातास्तान्यतिमर्माणि महामर्माणि सम्प्रदिष्टान्युक्तानि। पदस्य यश्चाष्टांशोऽष्टमभागस्तन्मर्म-
परिमाणं प्राक्कथितम्। एतदुक्तं भवति—क्षेत्रमेकाशीतिपदं विभक्तं कृत्वा यावत्प्रमाणं
पदमुत्पद्यते तस्याष्टांशं मर्मपरिमाणमिति॥६१-६२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ४१
अथ वंशस्य च शिरायाश्च परिमाणज्ञानमाह—
पदहस्तसंख्यया सम्मितानि वंशोऽङ्गुलानि विस्तीर्णः।
वंशव्यासोऽध्यर्धः शिराप्रमाणं विनिर्दिष्टम् ॥६३॥
पूर्वकथित ६ सूत्रों की 'वंश' संज्ञा है तथा वास्तु विभाग के लिये जो पूर्वापरा एवं
दक्षिणोत्तरा दश-दश रेखायें की गई हैं, उनकी 'शिरा' संज्ञा होती है। वास्तु में एक पाद
का विस्तार जितने हाथ का हो, उतने ही अङ्गुल एक वंश का विस्तार और विस्तार से
ड्योढ़ा शिरा का विस्तार होता है॥६३॥
पदहस्तस्य संख्यया पदं यावत् ते हस्तो विस्तृतं भवति, तत्सम्मितानि तत्संख्याङ्गुलानि
वंशो विस्तीर्णो भवति। रोगाद्वायुमित्यादिकं सूत्रषट्कं वंशशब्देनोच्यते। एवं वंशव्यासो
वंशविस्तारोऽध्यर्धो दिवं प्रगुणितः शिराप्रमाणं विनिर्दिष्टं कथितम्। शिराशब्देन पूर्वापरायता
दक्षिणोत्तरायताश्च दश दश रेखा ज्ञेयाः। तथा ताश्च शास्त्रान्तरे पठ्यन्ते—
शान्ता यशोवती कान्ता विशाला प्राणवाहिनी।
सती च सुमना नन्दा सुभद्रा सुरथा तथा॥
पूर्वापरा गता होता उदग्याम्याश्रिताः शृणु।
हिरण्या सुव्रता लक्ष्मीर्विभूतिर्विमला प्रिया॥
जया काला विशोका च तथेन्द्रा दशमी स्मृता।
धन्या धरा विशाला च स्थिरा रूपा गदा निशा।
विभवा प्रभवा चान्याः सौम्ययाम्याश्रिताः शिराः।। इति।।६३।।
अत्रैव परिभाषार्थमाह—
सुखमिच्छन् ब्रह्माणं यत्नाद्रक्षेद् गृही गृहान्तःस्थम्।
उच्छिष्टाद्युपघाताद् गृहपतिरुपतप्यते तस्मिन् ॥६४॥
सुख की कामना करने वाले गृहस्वामी को चाहिये कि घर के मध्य में स्थित ब्रह्मा
जी की यत्नपूर्वक रक्षा करे। उनके ऊपर उच्छिष्ट (जूठन) आदि (अपवित्र वस्तु) को
रखने से गृहस्वामी को पीड़ा होती है॥६४॥
गृही गृहपतिः सुखमिच्छन् सुखमभिलषन् गृहान्तःस्थं गृहमध्यगतं ब्रह्माणं पितामहं
यत्नात् सर्वप्रयत्नेन रक्षेत् पालयेत्। यतस्तस्य ब्रह्मण उच्छिष्टाद्युपघातात्। उच्छिष्टमशुचि।
आदिग्रहणादमेध्याद्युपस्करणं भाण्डः। एतेषां तत्र स्थापनादुपघातो भवति, तस्मात् तस्मिन्
गृहे गृहपतिर्वेश्मस्वामी उपतप्यते उपतापं प्राप्नोति॥६४॥
अथ विकले वास्तुनि दोषप्रदर्शनार्थमाह—
दक्षिणभुजेन हीने वास्तुनरेऽर्थक्षयोऽङ्गनादोषाः।
वामेऽर्थधान्यहानिः शिरसि गुणैर्हीयते सर्वैः ॥६५॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४२ बृहत्संहिता
स्त्रीदोषाः सुतमरणं प्रेष्यत्वं चापि चरणवैकल्ये।
अविकलपुरुषे वसतां मानार्थयुतानि सौख्यानि ॥६६॥
यदि वास्तु पुरुष की दक्षिण भुजा हीन हो तो गृहस्वामी को धननाश और स्त्रीकृत
दोष होता है। इसी प्रकार यदि वाम भुजा हीन हो तो गृहस्वामी के धन-धान्यों का नाश,
शिर हीन हो तो धन, आरोग्य आदि सब गुणों का नाश तथा चरण हीन हो तो स्त्रीदोष,
पुत्र की मृत्यु और दासत्व की प्राप्ति होती है। यदि वास्तु पुरुष के सभी अङ्ग पूर्ण हों तो
उस स्थान में निवास करने वाले मनुष्य को मान और धन से समन्वित सुख की प्राप्ति
होती है॥६५-६६॥
वास्तुनरे वास्तुपुरुषे दक्षिणेन सव्येन भुजेन बाहुना हीने रहितेऽर्थक्षयो वित्तनाशः,
अङ्गनादोषाः स्त्रीकृता दोषा भवन्ति। वामेऽपसव्ये भुजे हीने वास्तुनरे अर्थानां धनानां धान्यानां
च हानिर्विनाशो भवति। शिरसि मूर्धनि हीने वास्तुनरे सर्वैर्निःशेषैर्गुणैरारोग्यादिभिर्हीयते
रहितो भवति।
चरणवैकल्ये पादभागहीने वास्तुनरे स्त्रीदोषा योषित्प्रभवा दोषाः सुतमरणं पुत्रविपत्तिः
प्रेष्यत्वं दासत्वं चापि भवति। अविकलपुरुषे परिपूर्णावयवे वास्तुनरे वसतां पुंसां मानार्थयुतानि
सौख्यानि भवन्ति॥६५-६६॥
न केवलं वास्तुनरस्यायं प्रविभागो यावन्नगरग्रामेष्वप्येवमेवेत्याह—
गृहनगरग्रामेषु च सर्वत्रैवं प्रतिष्ठिता देवाः।
तेषु च यथानुरूपं वर्णा विप्रादयो वास्याः ॥६७॥
इसी प्रकार से गृह, नगर और ग्रामों में सभी देवगण विराजमान रहते हैं। उन नगर
और ग्रामों में ब्राह्मण आदि वर्णों को भी यथाक्रम निवास करना चाहिये॥६७॥
एवमनेनैव प्रकारेण गृहे वेश्मनि नगरे पुरे ग्रामे चैतेष्वपि सर्वत्र सर्वस्मिन् देशे देवाः
सुराः प्रतिष्ठिताः परिकल्पिताः। एतदुक्तं भवति—यथा गृहे वास्तुनरस्य परिकल्पना कृता
तथैव नगरे ग्रामे च कार्या। तत्रापि च यानि मर्माणि तानि प्राग्वच्चिन्तनीयानि। तेषु नगर-
ग्रामेषु विप्रादयो ब्राह्मणाद्या वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा यथाक्रमं वास्या विवासनीयाः।
यत्र दिग्भागे यस्योचितं तत्र वासयेदित्यर्थः॥६७॥
कथमिति तत्प्रतिपादयन्नाह—
वासगृहाणि च विन्द्याद्विप्रादीनामुदग्दिगाद्यानि ।
विशतां च यथा भवनं भवन्ति तान्येव दक्षिणतः ॥६८॥
ब्राह्मण आदि वर्ण को क्रम से उत्तर आदि दिशा में वासगृह बनाना चाहिये। जैसे
ब्राह्मण को उत्तर में, क्षत्रिय को पूर्व में, वैश्य को दक्षिण में और शूद्र को पश्चिम में अपना
निवासस्थान बनाना चाहिये। गृह इस प्रकार बनाना चाहिये, जिससे कि आङ्गन में प्रवेश
करते समय वे गृह दक्षिण की ओर पड़ें। जैसे पूर्वमुख वाले गृह के आङ्गन का द्वार उत्तर
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ४३
में, दक्षिणमुख वाले गृह के आङ्गन का द्वार पूर्व में, पश्चिममुख वाले गृह के आङ्गन का
द्वार दक्षिण में और उत्तरमुख वाले गृह के आङ्गन का द्वार पश्चिम में बनाना चाहिये॥६८॥
विन्द्याज्जानीयात्। गृहे चतुःशाले ग्रामे नगरे वा ब्राह्मणानामुत्तरस्यां दिशि वासगृहाणि
कार्याणि, पूर्वस्यां क्षत्रियाणाम्, दक्षिणस्यां वैश्यानाम्, पश्चिमायां शूद्राणामिति। तथा च
कार्याणि यथा भवनं गृहाभ्यन्तरमङ्गणं विशतां तान्येव वासगृहाणि दक्षिणस्यां दिशि भवन्ति।
एतदुक्तं भवति—प्राङ्मुखस्य गृहस्याङ्गणद्वारमुत्तराभिमुखं कार्यम्, दक्षिणाभिमुखस्य प्राङ्-
मुखम्, पश्चिमाभिमुखस्य दक्षिणाभिमुखम्, उत्तराभिमुखस्य पश्चिमाभिमुखमिति॥६८॥
अधुना यानि चतसृषु दिक्षु द्वात्रिंशद् द्वाराण्युक्तानि तेषां शुभाशुभफलं वक्ष्यामीत्याह—
नवगुणसूत्रविभक्तान्यष्टगुणेनाथवा चतुःषष्टेः।
द्वाराणि यानि तेषामनलादीनां फलोपनयः॥६९॥
इक्यासी पद में नवगुणित सूत्र से और चौंसठ पद में अष्टगुणित सूत्र से विभक्त होकर
जो अनल आदि बत्तीस द्वार बनते हैं, अब यहाँ क्रम से उनके फल का प्रदर्शन कर रहे
हैं॥६९॥
नवगुणेन सूत्रेण यानि विभक्तानि द्वात्रिंशद् द्वाराणि नवगुणेन सूत्रेणैकाशीतिपदे अष्ट-
गुणेन चतुःषष्टेरिति करणाद् यानि द्वात्रिंशद् द्वाराण्यनलादीनि तेषामनलादीनां द्वाराणां क्रमेण
परिपाट्या फलोपनयः फलकथनं क्रियत इति वाक्याध्याहारः॥६९॥
अधुना तदेवाह—
अनिलभयं स्त्रीजननं प्रभूतधनता नरेन्द्रवाल्लभ्यम्।
क्रोधपरतानृतत्वं क्रौर्यं चौर्यं च पूर्वेण॥७०॥
शिखी से लेकर अन्तरिक्ष तक आठ देवता पूर्व भाग में अवस्थित होते हैं, उनमें से
शिखी के ऊपर द्वार हो तो गृहस्वामी को अग्निभय, पर्जन्य के ऊपर द्वार हो तो कन्याजन्म,
जयन्त के ऊपर द्वार हो तो अत्यधिक धन की प्राप्ति, इन्द्र के ऊपर द्वार हो तो राजा की
प्रसन्नता, सूर्य के ऊपर द्वार हो तो क्रोध का आधिक्य, सत्य के ऊपर द्वार हो तो असत्य
भाषण, भृश के ऊपर द्वार हो तो क्रूरता और अन्तरिक्ष के ऊपर द्वार हो तो तस्करता आती
है॥७०॥
शिखिसंज्ञे आग्नेयद्वारे अनिलभयं वायुभीतिर्भवति। एवं स्त्रीजननं कन्याजन्म पर्जन्ये।
प्रभूतधनता बहुवित्तत्वं जयन्ते। नरेन्द्रवाल्लभ्यं नृपवल्लभत्वमिन्द्रे। क्रोधपरता क्रोधशीलता
सूर्ये। अनृतत्वमसत्यभाषित्त्वं सत्ये। क्रौर्यं क्रूरता भृशे। चौर्यं तस्करत्वमन्तरिक्षे। एवं पूर्वेण
पूर्वस्यां दिशि निर्देशः॥७०॥
अथ दक्षिण आह—
अल्पसुतत्वं प्रैष्यं नीचत्वं भक्ष्यपानसुतवृद्धिः।
रौद्रं कृतघ्नमधनं सुतवीर्यघ्नं च याम्येन॥७१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४४ बृहत्संहिता
अनिल से लेकर मृग तक आठ देवता दक्षिण भाग में अवस्थित होते हैं। उनमें से
अनिल के ऊपर द्वार हो तो अल्प पुत्रता, पौष्ण के ऊपर द्वार हो तो दासत्व, वितथ के
ऊपर द्वार हो तो नीचता, बृहत्क्षत के ऊपर द्वार हो तो भोजन, पानवस्तु और पुत्रों की
वृद्धि, याम्य के ऊपर द्वार हो तो अशुभ, गन्धर्व के ऊपर द्वार हो तो कृतघ्नता, भृङ्गराज
के ऊपर द्वार हो तो निर्धनता और मृग के ऊपर द्वार हो तो पुत्र के बल का विनाश होता
है।।७१।।
अनिले अल्पसुतत्वमल्पपुत्रता। पौष्णे प्रैष्यं दासत्वम्। वितथे नीचत्वं नीचता। बृहत्क्षते
भक्ष्यपानसुतानां वृद्धिः। याम्ये रौद्रमशुभम्। गन्धर्वे कृतघ्नं कृतं हन्तीति। भृङ्गराजे अधनं
धनवर्जितम्। मृगाख्ये सुतवीर्यघ्नं पुत्रबलनाशनम्। एवं याम्येन दक्षिणेन द्वारनिर्देशः।।७१।।
अथ पश्चिम आह—
सुतपीडा रिपुवृद्धिर्न सुतधनाप्तिः सुतार्थफलसम्पत्।
धनसम्पन्नृपतिभयं धनक्षयो रोग इत्यपरे ।।७२।।
पिता से लेकर पापयक्ष्मा तक आठ देवता पश्चिम भाग में अवस्थित रहते हैं। उनमें
से पिता के ऊपर द्वार हो तो पुत्रों की पीड़ा, दौवारिक के ऊपर द्वार हो तो शत्रु की वृद्धि,
सुग्रीव के ऊपर द्वार हो तो पुत्र और धन का लाभ, कुसुमदन्त के ऊपर द्वार हो तो पुत्र
और धन-सम्पत्ति की प्राप्ति, वारुण के ऊपर द्वार हो तो धन-सम्पत्ति का लाभ, असुर
के ऊपर द्वार हो तो राजभय, शोष के ऊपर द्वार हो तो धननाश तथा पापयक्ष्मा के ऊपर
द्वार हो तो रोग की प्राप्ति होती है।।७२।।
पित्र्ये सुतपीडा पुत्रव्यथा। दौवारिके रिपुवृद्धिः शत्रुबाहुल्यम्। सुग्रीवे सुतधनाप्तिः पुत्र-
धनावाप्तिः। कुसुमदन्ते सुतार्थफलसम्पत् पुत्रधनफलसम्पत्तिः। वारुणे धनसम्पद् धनानां
सम्पत्। असुरे नृपतिभयं राजभीतिः। शोषे धनक्षयो वित्तनाशः। पापयक्ष्माख्ये रोगो गद
इत्यपरे पश्चिमायां द्वारनिर्देशः।।७२।।
अथोत्तर आह—
वधबन्धो रिपुवृद्धिः सुतधनलाभः समस्तगुणसम्पत्।
पुत्रधनाप्तिर्वैरं सुतेन दोषाः स्त्रिया नैःस्वम् ।।७३।।
रोग से लेकर दिति तक आठ देवता उत्तर भाग में अवस्थित होते हैं। उनमें से रोग
के ऊपर द्वार हो तो मृत्यु और बन्धन, सर्प के ऊपर द्वार हो तो शत्रु की वृद्धि, मुख्य के
ऊपर द्वार हो तो पुत्र और धन का लाभ, भल्लाट के ऊपर द्वार हो तो सम्पूर्ण शौर्यादि
गुणों की सम्पत्ति, सोम के ऊपर द्वार हो तो पुत्र से द्वेष, अदिति के ऊपर द्वार हो तो स्त्री
के द्वारा दोष तथा दिति के ऊपर द्वार हो तो निर्धनता होती है।।७३।।
रोगाख्ये वधबन्धः। सार्पे रिपुवृद्धिः। मुख्याख्ये सुतानां पुत्राणां धनस्य च लाभः।
भल्लाटे समस्तानां निःशेषाणां शौर्यादीनां गुणानां सम्पत्तिः। सौम्ये पुत्रधनाप्तिः सुतवित्तलाभः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ४५
भौजङ्गे वैरं द्वेषः सुतेन पुत्रेण सह। आदित्ये स्त्रिया दोषास्तदुत्था अशुभाः। दित्याख्ये
नैःस्वं निर्धनत्वम्। एवमुत्तरतो द्वारनिर्देशः।
नन्वत्र नवगुणसूत्रविभक्तानीत्यत्र नृपादीनां वर्णानां चैकाशीतिपदेन नवगुणसूत्रविभक्तानि
कार्याणि कुत एतन्निश्चीयते इति? उच्यते—अष्टगुणेनाथवा चतुःषष्टेरित्यस्मादेव विकल्पा-
दवगम्यते। पूर्वाचार्यप्रणीतपक्षस्यायं विकल्पः। यस्माद्विश्वकर्मणा एकाशीतिपदगतचतुः-
षष्टिपदान्युक्तानि। तेषु च प्रत्येकं विभङ्गान्याभिहितानि। तथा चाह—
राजवेश्मनि वेश्म श्व गृहादीनि च वर्णिनाम्।
एकाशीतिपदेनैव शक्रस्थानं च मापयेत्॥
प्रासादान् विविधान् छन्दांस्तथाऽऽद्यांश्चाष्टमण्डपान्।
एकाशीतिपदेनैव सर्वानैतान् प्रमापयेत्॥
नगरग्रामखेटादीन् शिबिराणि च भूभृताम्।
स्थपतिस्थान् शतपदप्रविभागेन मापयेत्॥ इति।
तस्मान्नवगुणसूत्रविभक्तान्येकाशीतिपदे नृपादीनां कर्तव्यानि। अत्र केचिदनिश्चितबुद्धयो
विकल्पांश्चोदयन्ति, यथा चतसृष्वपि दिक्षु नवगुणसूत्रविभक्तानि नव विभागा भवन्ति। अनिल-
भयं स्त्रीजननमित्यादीन्यष्टाष्टद्वाराण्युक्तानि, योऽसौ नवमो भागस्तत्र प्रदेशे किं कर्तव्यमिति।
अत्रोच्यते—प्रागेव वास्तुदेवतानां प्रविभागं कृत्वाऽनिलादीनां देवतानां पदेषु द्वाराणि प्रवि-
कल्प्यानि, कल्पिते च द्वारभित्तिश्चिन्तनीया। तथा च नन्दी आह—
भित्तिश्चिन्त्या द्वारे सत्याचार्या व्यवस्यन्ति।
आचार्येण समाससंहितानिबन्धने स्पष्टतरं निबद्धम्। तथा आह—
पूर्वाण्यैशान्यां यान्याग्नेय्यां दक्षिणानि जानीयात्।
द्वाराणि नैर्ऋतात् पश्चिमान्युदक्स्थानि वायव्याम्॥
आग्नेयमग्निभयदं पार्जन्यं स्त्रीप्रसूतिदं द्वारम्।
प्रचुरधनदं जयन्तं नृपवल्लभकारि माहेन्द्रम्॥
सौर्ये क्रोधः प्रचुरः सत्येऽनृतवादितं भृशे क्रौर्यम्।
चौर्यं तथान्तरिक्षे प्राग् द्वाराणि प्रदिष्टानि॥
वायव्येऽल्पसुतत्वं प्रैष्यं पौष्णेऽथ नीचता वितथे।
बह्वन्नपानपुत्रं बृहत्क्षते याम्य अपि रौद्रम्॥
गान्धर्वे गन्धत्वं नृपचौरभयाय भृङ्गराजाख्यम्।
मृगमपि सुतवीर्यघ्नं दक्षिणतो द्वारनिर्देशः॥
पित्र्ये शरीरपीडा दौवारिकसंज्ञिते च रिपुवृद्धिः।
सुग्रीवे धनहानिः पुत्रधनाढ्यं कुसुमदन्तम्॥
वारुणमर्थनिचयदं नृपभयदं चासुरं विनिर्दिष्टम्।
शोषं धनहानिकरं बहुरोगं पापयक्ष्माख्यम्॥

४६ बृहत्संहिता
रोगमुखं वधबन्धदमात्मजवैराभिवृद्धिदं नागम्।
मुख्यं धनसुतवृद्धिदमेनेककल्याणदं च भल्लाटम् ।।
सौम्यं धनपुत्रकरं भौजङ्गे पुत्रवैररिपुवृद्धिः ।
अदितौ स्त्रीदोषाः स्युर्दितौ धनं संक्षयं याति ।। इति।
तथा च भगवान् गर्गः-
पूर्वाद्यिक्रमयोगेन हौताशेऽग्निभयं वदेत्।
पार्वन्ये प्रचुरा नार्यो जायन्ते बहुवित्तता।।
माहेन्द्रे नृपावाल्लभ्यं सौर्येऽतिक्रोधित्ता भवेत्।
सत्येऽनृतत्वं विज्ञेयं क्रूरत्वं तु भृशे भवेत्।।
अन्तरिक्षे तु विज्ञेयो नित्यं चौर्यसमागमः।
स्यात् पुत्रकामो वायव्ये पौष्णे प्रेष्यत्वमेव च।।
नीचत्वं वितथे ज्ञेयं स्याद् बृहाक्षे तु सन्ततिः।
क्षुद्रकर्मा भवेद्यामे गान्धर्वे कृतनाशनम् ।।
पित्र्ये स्वल्पायुरधनं व्ययं दौवारिके महत्।
सुग्रीवे धननाशः स्यात् पुष्पदन्ते तु वर्धनम् ।।
वरुणे मुख्यभोगित्वं नृपभङ्गस्तथासुरे।
नित्यातिरोगता शोषे पापाख्ये पापसञ्चयः ।।
रोगे बन्धवधो नित्यं नागे रिपुभयं महत्।
मुख्ये धनसुतोत्पत्तिर्भल्लाटे विपुलाः श्रियः ।।
सौम्ये तु धर्मशीलत्वं भौजङ्गे बहुवैरता ।
अदितौ वनितादोषा दितौ तु धनसंक्षयः ।।
पदे पदे कृतं श्रेष्ठं द्वारं सफलदायकम्।
पदक्षये कृतं यच्च तद्व्यािमिश्रफलप्रदम्।। इति।
अत्राचार्येण गृहाणां द्वाराणां च सामान्येन लक्षणमुक्तम्। अन्यैराचार्यैर्गृहाणामष्टौ वास्तु-
पुरुषाः कथिताः। तेषां च नक्षत्राण्युक्तानि, तथा द्वारद्वात्रिंशतो नक्षत्राण्युक्तानि। तत्र चन्द्रतारा-
नुकूल्येन गृहाणां द्वाराणां च करणमुक्तम्, तच्च लोकतो दृश्यते; यतोऽस्माभिरन्यशास्त्रा-
द्दास्तुनराणां नामान्यानीय नक्षत्राणि च यथाक्रमेण प्रदर्श्यन्ते। यद्यथा-
रिक्तो ध्वजश्च ध्वांक्षश्च सिंहः श्वा वृषभस्तथा।
वानरो भद्र इत्यष्टौ ज्ञेया वास्तुनरा बुधैः ।।
अथैतेषामानयनम्-
गृहान्तरदिशां मानं सङ्गुण्य च परस्परम्।
वसुभिर्भागमाहृत्य शिष्टं वास्तुनरं वदेत्।।

वास्तुविद्याध्यायः ४७
अथवा—
बाह्नोः प्रबाह्नोः संयोगदलमन्योन्यताडितम्।
वसुभक्तं ततः शेषं सेव्यं वास्तुनरं वदेत्।।
एतच्चतुरस्रक्षेत्रे।
अथ वर्तुले—
व्यासं त्रिगुणितं कृत्वा विष्कम्भं तत् समादिशेत्।
व्यासार्द्धवर्गस्त्रिगुणः फलं स्यात् परिवर्तुले।।
अथ षडश्रिप्रभृतिषु—
द्विन्र्यस्य परिधेर्वर्गमेकस्मादश्रिजार्धितात्।
लब्धं संशोध्य परतो भक्त्वा द्वादशभिः फलम्।।
अथ त्रिकोणे—
बाहुप्रबाहुसंयोगदलघातं त्रिकोणके।
एवं सर्वत्र क्षेत्रफलमानीय तस्याष्टाभिर्भागमपहृत्यावशेषो वास्तुनरः।
समशून्यगतो रिक्तो ध्वजश्चैकावशेषके।
द्वाभ्यां ध्वांक्षस्त्रिभिः सिंहश्चतुर्भिः श्वा प्रकीर्तितः।।
पञ्चभिर्वृष इत्याहुः षड्भिर्वानर उच्यते।
सप्तभिर्भद्र इत्येतदष्टानां लक्षणं स्मृतम्।।
रिक्ते सूर्यस्तथाश्लेषा ध्वजे सोमश्च कृतिका।
ध्वाङ्क्षे राहुश्च भरणी सिंहे भौमस्तथा मघाः।।
बुधः शुनि धनिष्ठा च वृषे जीवश्च रोहिणी।
भद्रे तु श्रवणः सौरः कपौ शुक्रश्च फाल्गुनी।।
चन्द्रतारानुकूल्येन कारयेत विचक्षणः।
विभुर्नश्यति रिक्तेन ध्वजेन विपुलाः श्रियः।।
ध्वांक्षेण नित्यमुद्वेगः सिंहेन जितशत्रुता।
अस्थैर्यं सारमेये स्याद्वृषे परितपो ध्रुवः।।
कपिना चापलं स्त्रीणां नित्यं भद्रेण निर्वृतिः।।
अथ द्वारनक्षत्राणि—
कृतिकाभगमैन्द्रं च विशाखा च पुनर्वसुः।
तिष्यो हस्तस्तथाऽऽर्द्रा च क्रमात् पूर्वेषु निर्दिशेत्।।
चित्रा विशाखा पौष्णं च नैर्ऋतं यमदैवतम्।
वैश्वदेवाश्विनं मैत्रं क्रमाद् दक्षिणसंश्रितम्।।

४८ बृहत्संहिता
पित्र्यं प्रोष्ठपदार्यम्णामाषाढं च द्विदैवतम्।
वारुणाश्विनसावित्रं क्रमात् पश्चिमसंश्रितम्।।
स्वात्याश्लेषाभिजित्सौम्यं वैष्णवं वासवं तथा।
याम्यं ब्राह्मं क्रमात् सौम्यद्वारेषु च विनिर्दिशेत्।। इति।।७३।।
अथ द्वारस्य वेधफलमाह—
मार्गतरुकोणकूपस्तम्भभ्रमविद्धमशुभदं द्वारम्।
उच्छ्रायाद् द्विगुणमितां त्यक्त्वा भूमिं न दोषाय ।।७४।।
यदि मार्ग, वृक्ष, दूसरे घर का कोना, कूप, खम्भा या भ्रम (जल निकलने की मोरी)
से गृहद्वार विद्ध होता हो अर्थात् ये सब द्वार के सम्मुख हों तो अशुभ होते हैं। परन्तु गृहद्वार
की जितनी ऊँचाई हो, उससे द्विगुणित भूमि को छोड़कर आगे वेध करते हुये भी इन मार्गादि
का रहना दोषप्रद नहीं होता है।।७४।।
मार्गः पन्थाः, तरुर्वृक्षः, कोणोऽस्रिः, कूपस्तम्भौ प्रसिद्धौ, भ्रमो जलनिर्गमनप्रदेशः। एतैः
सम्मुखैर्द्वारं विद्धमशुभदम्। कियति दूरे स्थितो वेधे न दुष्टफलदो भवतीत्याह—उच्छ्रा-
याद् द्विगुणमितमिति। द्वारोच्छ्रायाद् द्विगुणमितो यावान् द्वारस्योच्छ्राय उच्चत्वं तद्
द्विगुणप्रमाणां भूमिमवनिं त्यक्त्वा विहाय बहिःस्थिता दोषायैवैते वेधा न भवन्ति। नन्वत्र
सामान्येनोक्तमुच्छ्रायाद् द्विगुणमितां त्यक्त्वा भूमिं न दोषायेत्यत्र न ज्ञायते किं वा वेधोच्छ्राय-
द्विगुणां किं वा वेश्मोच्छ्रायद्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा न दोषाय भवतीति, अत्रोच्यते—
आचार्येण समाससंहितानिबन्धे स्पष्टतरं निबद्धम्, तच्चाह—
स्तम्भतरुभ्रमकोणैर्विद्धं वेधश्च न शुभकरद्वारम्।
वेधोच्छ्रायाद् द्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा न दोषाय।। इति।
तथा च भगवान् गर्गः—
द्वारोच्छ्रायद्विगुणितां त्यक्त्वा भूमिं बहिःस्थितः।
न दोषाय भवेद्वेधो गृहस्य गृहिणोऽथवा।। इति।।७४।।
अत्रैव विशेषफलान्याह—
रथ्याविद्धं द्वारं नाशाय कुमारदोषदं तरुणा।
पङ्कद्वारे शोको व्ययोऽम्बुनिःस्राविणि प्रोक्तः ।।७५।।
कूपेनापस्मारो भवति विनाशश्च देवताविद्धे।
स्तम्भेन स्त्रीदोषाः कुलनाशो ब्राह्मणाभिमुखे ।।७६।।
यदि गृहद्वार मार्ग से वेधित हो तो गृहस्वामी की मृत्यु, वृक्ष से वेधित हो तो
बालकों में दोष, पङ्क (कीचड़) से वेधित हो तो शोक, मोरी से वेधित हो तो व्यर्थ
खर्च, कूप से वेधित हो तो मृगी रोग की उत्पत्ति, देवता की प्रतिमा से वेधित हो तो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ४९
गृहस्वामी का नाश, स्तम्भ से वेधित हो तो स्त्रियों में दोष और ब्रह्मा के सम्मुख हो तो
सम्पूर्ण कुल का ही नाश करता है।।७५-७६।।
रथ्याविद्धं मार्गेण विद्धं द्वारं नाशाय गृहस्वामिनो भवति। तरुणा वृक्षेण विद्धं कुमाराणां
बालकानां दोषदं दोषं ददाति। पङ्कद्वारे कर्दमविद्धे नित्यं यस्याग्रतः कर्दमो भवति, तस्मिन्
शोको भवति। अम्बुनिःस्राविणि जलनिर्गमनमार्गे विद्धे व्ययो धनव्ययो भवति।
कूपेन विद्धे द्वारे अपस्मारो भवति। अपस्मारो वायुदोषदः। देवताविद्धे देवता सुरप्रतिमा
तया विद्धे विनाशः स्वामिनो भवति। स्तम्भेन विद्धे स्त्रीदोषा दौःशील्यादिका भवन्ति।
ब्राह्मणाभिमुखे कुलनाशो वा भवति। किं वा बाह्ये ब्राह्मणाभिमुखे इति नावगम्यते, यमादुत्तम-
मुत्तराभिमुखं पञ्चमं द्वारमिष्टमुक्तम्। तद् गृहमध्यगं भवतीत्याह—वधबन्धो रिपुवृद्धिर्धन-
सुतलाभः समस्तगुणसम्पदित्यादि। अत्रोच्यते—बाह्यस्याभ्यन्तरस्य च ब्रह्मणोऽभिमुखद्वार-
स्यानिष्टं फलं प्रत्येकदेवताविद्धस्य फलमिदमाह—
देवद्वारं विनाशाय शङ्करद्वारमेव च। इत्यादि।
तथा— ब्रह्मणा यच्च संविद्धं तद्द्वारं कुलनाशनम्।
अभ्यन्तरब्रह्मणो मुखस्य द्वारस्यानिष्टफलं विश्वकर्माह—
गृहमध्ये कृतं द्वारं द्रव्यधान्यविनाशनम्।
आवहेत् कलहं शोकं नारीर्वा सम्प्रदूषयेत्।।
तथा भारद्वाजः—
शिरा मर्माणि वंशांश्च नालमध्यं च सर्वशः।
विहाय वास्तुमध्यं च द्वाराणि विनिवेशयेत्।।
तथा च यम आह—
ब्रह्मस्थाने न विध्येत नागदन्तस्थलानि च।
मृद्दारुभिर्गवाक्षैश्च मानपानैस्तथैव च।।
द्वारैश्च भित्तिभिश्चैव शय्याभागैः कथञ्चन।
स्वामिनो मरणं तत्र महादुःखेन पार्थिव।।
एवं चेत्तदाऽऽचार्येण पूर्वापरविरुद्धेन निबन्धनं स्यात्? अत्रोच्यते—'सर्वेष्वेव वास्तुषु
उत्सर्गापवादरूपेण विविधा व्याख्या च भवति। तथा च यात्राप्रकारे प्राच्यादिषु सप्त
सप्त नक्षत्राण्यभिधाय पुनः सर्वद्वारिकसंज्ञं नक्षत्रचतुष्टयमाह। एवमत्रापि। तस्मादयमदोष'
इति।।७५-७६।।
अन्यद् द्वारस्य विशेषमाह—
उन्मादः स्वयमुद्घाटितेऽथ पिहिते स्वयं कुलविनाशः ।
मानाधिके नृपभयं दस्युभयं व्यसनमेव नीचे च ॥७७॥
बृ० भा० द्वि०-४

५० बृहत्संहिता
द्वारं द्वारस्योपरि यत्तन्न शिवाय सङ्कटं यच्च।
आव्यातं क्षुद्भयदं कुब्जं कुलनाशनं भवति ॥७८॥
पीडाकरमतिपीडितमन्तर्विनतं भवेदभावाय ।
बाह्यविनते प्रवासो दिग्भ्रान्ते दस्युभिः पीडा ॥७९॥
जिस गृह के द्वार का किवाड़ बिना खोले ही खुल जाय, उसमें रहने वाले उन्माद,
अपने-आप बन्द हो जाय तो कुल का नाश, पूर्वकथित परिमाण से अधिक द्वार का
परिमाण हो तो राजभय और प्रमाण से अल्प परिमाण वाला द्वार हो तो चोरभय एवं
दुःख होता है। यदि एक घर के द्वार पर दूसरे खण्ड का द्वार पड़े तो शुभ नहीं होता।
जिस द्वार की मोटाई अल्प हो, वह भी शुभ नहीं होता है। मृदङ्ग की आकृति वाला अति
विपुल द्वार क्षुधा का भय करता है और कुबड़ा द्वार कुल का नाश करता है। यदि ऊपरी
काष्ठ आदि के भार से दबा हुआ द्वार हो तो गृहस्वामी को पीड़ा देता है, भीतर की ओर
झुका हुआ द्वार हो तो गृहस्वामी की मृत्यु कराता है, बाहर को झुका हुआ द्वार गृहस्वामी
को प्रवासी बनाता है और दिग्भ्रान्त ( जिस दिशा का द्वार हो, उससे भिन्न दिशा को
देखता ) हो तो गृहस्वामी को चोरों से पीड़ित कराता है॥७७-७९॥
स्वयमुद्घाटित आत्मनैवोद्घाटिते द्वारकपाटे उन्मादश्चित्तस्य भवति। स्वयं पिहिते
निपीडिते कुलस्य वंशस्य विनाशः स्वयं भवति। मानाधिके उक्तस्वप्रमाणादभ्यधिके द्वारे
नृपभयं राजभीतिर्भवति। नीचे प्रमाणादल्पे दस्युभयं चौरभीतिर्व्यसनं दुःखं च भवति।
द्वारस्योपरि यद्द्वारं तन्न शिवाय न श्रेयसे भवति। यच्च सङ्कटं पृथुत्वेनाल्पं तच्च
न शिवायैव भवति। आव्यातमतिविपुलं मुरजाकारं क्षुद्भयं ददाति। कुब्जमस्पष्टं द्वारं
कुलनाशनं वंशक्षयावहं भवति।
अतिपीडितमुदुम्बरेणातिपीडितं गृहस्वामिनः पीडां करोति। अन्तर्गृहाभ्यन्तरे विनतं
द्वारमभावाय मरणाय स्वामिनो भवति। बाह्यविनते बहिर्गते द्वारे प्रवासो भवत्यन्यदेशनिवासः।
दिग्भ्रान्ते दिक्स्थे अन्यां दिशं प्रेक्षमाणे दस्युभिborderः पीडा भवति॥७७-७९॥
अत्रैव विशेषमाह—
मूलद्वारं नान्यैर्द्वारैरभिसन्दधीत रूपर्द्ध्या।
घटफलपत्रप्रमथादिभिश्च तन्मङ्गलैश्चिनुयात् ॥८०॥
सुन्दरता को व्यक्त करने वाली जितनी सामग्रियों को एकत्र कर मूल द्वार की रचना
की गई हो, उतनी सामग्रियों से अन्य द्वारों की रचना नहीं करनी चाहिये। साथ ही कलश,
श्रीफल, पत्र, पुष्प आदि से उस मूल द्वार की शोभा बढ़ानी चाहिये॥८०॥
मूलद्वारं प्रधानमिति यावत्। तच्चान्यैरपरैर्द्वारैः रूपर्द्ध्या रूपसमृद्ध्या नाभिसन्दधीत
न सन्धानं कुर्यात्। एतदुक्तं भवति—मूलद्वारस्य यादृशी रचना कृता, तादृशी नान्यद्वाराणां
कार्येति। तच्च मूलद्वारं मङ्गलैः घटैः कलशैः फलैः श्रीफलादिभिः पत्रैः पत्रलतादिभिर्वा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ५१
प्रमथैर्गणैः, आदिग्रहणात् सिंहव्यालहंसजीवजीवकैश्चिनुयाद् उपचितं कुर्यात्।।८०।।
अथ कोणचतुष्टये गृहादीनां ये दोषा निवसन्ति तांस्तन्निवासिनां च फलमाह—
ऐशान्यादिषु कोणेषु संस्थिता बाह्यतो गृहस्यैताः ।
चरकी विदारिनामाऽथ पूतना राक्षसी चेति ॥८१॥
पुरभवनग्रामाणां ये कोणास्तेषु निवसतं दोषाः ।
श्वपचादयोऽन्त्यजात्यास्तेष्वेव विवृद्धिमायान्ति ॥८२॥
गृह के बाहर ईशान आदि चारो कोनों में क्रम से चरकी, विदारिका, पूतना और राक्षसी
का निवास होता है। पुर, भवन और ग्रामों के जो कोने हों, उनमें निवास करने वाले को
दोष होता है; किन्तु श्वपच ( चाण्डाल, डोम आदि ), अन्त्यज ( चमार आदि ) नीच जातियों
के वहाँ ( कोने में ) निवास करने से गृहस्वामी की उन्नति होती है॥८१-८२॥
अथैशान्यं चरकी, आग्नेय्यां विदारिनामा, नैर्ऋते पूतना, वायव्ये राक्षसी चेत्येवं प्रकारा
बहिष्कोणेषु निवसन्ति। शास्त्रान्तरेष्वष्टौ पठ्यन्ते—
स्कन्दोऽर्यमा जम्बुकाख्यः पिलिपिञ्जस्तथापरः।
प्राच्यादिदिक्चतुष्के तु निवसन्ति महाग्रहाः।।
कोणेष्वाचार्योक्ता एव।
ऐशान्यां चरकी प्रोक्ता स्कन्दः प्राग्भागसंस्थितः।
हौताशन्यां विदारी च याम्यां चैवार्यमा स्थितः।।
पूतना नैर्ऋते ज्ञेया जम्बुकः पश्चिमे स्थितः।
राक्षसी चानिले कोणे पिलिपिञ्जस्तथोत्तरे।।
इत्याचार्योक्तः पक्षः शोभनः।
पुरभवनेति। पुरं नगरम्। भवनं गृहम्। ग्रामः प्रसिद्धः। तेषां ये कोणाश्चत्वारस्तेषु
निवसतां निवसमानानां दोषा भवन्ति। तेष्वेव कोणेषु श्वपचादयः, श्वपचा डोमाः। आदि-
ग्रहणात् चण्डालपुक्कसप्रभृतयः। अन्त्यजात्याश्चर्मकारप्रभृतयः। एते निवसमाना विवृद्धिमा-
यान्ति वृद्धिमाप्नुवन्ति, नान्य इति।।८१-८२।।
अथ दिक्षु शुभाशुभान् वृक्षानाह—
याम्यादिष्वशुभफला जातास्तरवः प्रदक्षिणेनैते ।
उदगादिषु प्रशस्ताः प्लक्षवटोडुम्बराश्वत्था ॥८३॥
पाकर, वट, गूलर और पीपल—ये चार वृक्ष प्रदक्षिणक्रम से दक्षिण आदि दिशाओं
में अशुभ और उत्तर आदि दिशाओं में शुभ होते हैं। जैसे—दक्षिण में पाकर, पश्चिम में
वट, उत्तर में गूलर और पूर्व में पीपल का वृक्ष अशुभ तथा उत्तर में पाकर, पूर्व में वट,
दक्षिण में गूलर और पश्चिम में पीपल का वृक्ष शुभ होता है॥८३॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

५२ बृहत्संहिता
एते तरवो वृक्षा याम्यादिषु दक्षिणाद्यासु दिक्षु प्रदक्षिणेन जाता अशुभफलदाः।
तद्यथा—प्लक्षो याम्यायां दक्षिणस्यामशुभः। वटः पश्चिमायाम्। उदुम्बर उत्तरस्याम्। अश्वत्थः
पूर्वस्यामशुभ इति। एत एवोदगादिषूत्तराद्यासु दिक्षु प्लक्षवटोदुम्बराश्वत्थाः प्रशस्ताः।
प्लक्ष उत्तरस्यां शुभः। वटः पूर्वस्याम्। उदुम्बरो दक्षिणस्याम्। अश्वत्थः पश्चिमायाँ शुभ
इति। तथा च गर्गः—
वर्जयेत् पूर्वतोऽश्वत्थं प्लक्षं दक्षिणतस्तथा।
न्यग्रोधं पश्चिमे भागे उत्तरे चाप्युदुम्बरम्।।
अश्वत्थे तु भयं ब्रूयात् प्लक्षे ब्रूयात् पराभवम्।
न्यग्रोधे राजतः पीडा नेत्रामयमुदुम्बरे।।
वटः पुरस्ताद्धन्यः स्याद् दक्षिणे चाप्युदुम्बरः।
अश्वत्थः पश्चिमे भागे प्लक्षस्तूत्तरतो भवेत्।। इति।।८३।।
अधुनाऽरिष्टवृक्षद्वारेण गृहाणां पथिकान् वृक्षानाह—
आसन्नाः कण्टकिनो रिपुभयदाः क्षीरिणोऽर्थनाशाय ।
फलिनः प्रजाक्षयकरा दारूण्यपि वर्जयेदेषाम् ॥८४॥
छिन्द्याद्यदि न तरूंस्तान् तदन्तरे पूजितान् वपेदन्यान् ।
पुन्नागाशोकारिष्टबकुलपनसान् शमीशालौ ॥८५॥
काँटेदार वृक्ष के गृह-समीप में रहने से गृहस्वामी को शत्रुभय होता है। दूध वाला
वृक्ष गृह के समीप में रहने से धन का नाश होता है। फल वाले वृक्ष के गृह के समीप
में रहने से सन्तति का नाश होता है। साथ ही इनके काष्ठों का गृह में प्रयोग करने से भी
शुभ नहीं होता है। यदि उपर्युक्त काँटेदार आदि वृक्षों को काट कर उनकी जगह पुन्नाग,
अशोक, अरिष्ट, वकुल, कटहल, शमी या शाल वृक्ष का रोपण किया जाय तो उपर्युक्त
दोषों की प्राप्ति नहीं होती।।८४-८५।।
कण्टकिनः कण्टकिवृक्षाः खदिरप्रभृतय आसन्ना निकटवर्तिनो रिपुभयदाः शत्रुभीतिप्रदाः।
क्षीरिणोऽर्कादय आसन्ना अर्थनाशाय भवन्ति। फलिनो वृक्षा आम्रप्रभृतयः प्रजाक्षयकराः
प्रजानां क्षयं विनाशं कुर्वन्ति, न केवलमेते आसन्ना अशुभा भवन्ति, यावदेषामपि दारूणि
काष्ठानि गृहार्थं वर्जयेत्।
यदि तान् कण्टकिवृक्षप्रभृतींस्तरूँन् वृक्षान् न छिन्द्यात् तदन्तरे तेषां मध्ये अन्यान-
परान् पूजितान् वृक्षान् वपेत्। कांस्तानित्याह—पुन्नागेति। पुन्नागाः, अशोकाः, अरिष्टाः,
बकुलाः, पनसाः। एतास्तथा शमीशालौ। एतेषामन्यतमे तत्रस्थे तज्जा दोषा न बाधन्ते।
अथ प्रशस्तभूलक्षणमाह—
शस्तौषधिद्रुमलता मधुरा सुगन्धा
स्निग्ध समा न सुषिरा च महीनराणाम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA