बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 67, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवास्तुविद्याध्यायः ३९
वितथाच्छोषकं चान्यद् भृशं मुख्यात्तथा नयेत्।
जयन्ताद् भृङ्गराजाख्यं सुग्रीवमदितेस्तथा।।
एतच्चतुष्टयं प्रोक्तं रज्जुसंज्ञं मनीषिभिः।
एवं वंशानां ये सम्पाताः पूर्वापराभिः सह तथा पदानां सर्वेषां यानि च समानि मध्यानि
तानि च सर्वाणि मर्माणि विन्द्याज्जानीयात्। प्राज्ञो मेधावी तानि च न परिपीडयेत् तेषां
च पीडनैरन्योन्यं दोषो भवति।।५७।।
तथाह—
तान्यशुचिभाण्डकीलस्तम्भाद्यैः पीडितानि शल्यैश्च।
गृहभर्तुस्तत्तुल्ये पीडामङ्गे प्रयच्छन्ति ।।५८।।
ये मर्मस्थान अपवित्र भाण्ड आदि वस्तु, कील, खम्भा आदि ( पाषाण आदि )
और शस्त्रों से पीड़ित हों तो तत्तुल्य अङ्ग में गृहस्वामी को भी पीड़ा होती है, अर्थात्
पीडित मर्मस्थान वास्तु नर के जिस अङ्ग मअवस्थित हो, तत्तुल्य अङ्ग में ही गृहस्वामी
को भी पीड़ा होती है।।५८।।
तानि मर्मांण्यशुचिभाण्डैरशुद्धैरूपकरणवस्तुभिस्तथा कीलकैः शङ्कुभिः स्तम्भैश्च,
आदिग्रहणादन्यैरपि गुरुभिः पाषाणादिभिः शल्यैर्वा परिपीडितानि भवन्ति, तदा तत्तुल्येऽङ्गे
तस्मिन्नेवावयवे गृहभर्तुर्वेश्मस्वामिनः पीडां प्रयच्छन्ति।।५८।।
अधुना शल्यज्ञानमाह—
कण्डूयते यदङ्गं गृहभर्तुर्यत्र वाऽमराहुत्याम्।
अशुभं भवेन्निमित्तं विकृतेर्वाग्नेः सशल्यं तत् ॥५९॥
हवनकाल या प्रश्नकाल में गृह का स्वामी अपने जिस अङ्ग को खुजलावे, वास्तु
नर के उसी अङ्गस्थान में शल्य कहना चाहिये। अथवा जिस देवता की आहुति देने के
समय अशुभ निमित्त ( छींक, रोना, चिल्लाना, अपान वायु-त्याग या अशुभ शब्द श्रवण )
हो या अग्नि में विकार ( विस्फुलिङ्ग, शब्द के साथ दुर्गन्ध ) उत्पन्न हो तो उस देवता
के स्थान में शल्य कहना चाहिये।।५९।।
गृहभर्तुर्गृहस्वामिनो होमकाले पृच्छायां वा यदङ्गं कण्डूयते, तदेवाङ्गं वास्तुनरस्य
सशल्यम्। वाऽमराहुत्यामशुभं भवेन्निमित्तम्, अमरा देवाः शिख्यादयस्तेषां होमकाले याऽऽ-
हुतिस्तस्यां यद्यशुभं निमित्तं भवेत् क्षुतनिष्ठिवनरोदनाक्रोशनवातोत्सर्गानिष्टशब्दश्रवण-
मग्नेर्विकृतिर्विकारो वा विस्फुलिङ्गसशब्ददुर्गन्धादि तत्स्थानममराधिष्ठितं सशल्यं शल्य-
संयुतम्।।५९।।
अथ शल्यानां प्रविभागेण फलान्याह—
धनहानिर्दारुमये पशुपीड़ा रुग्भयानि चास्थिकृते ।
( लोहमये शस्त्रभयं कपालकेशेषु मृत्युः स्यात् ॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA