बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 71, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ेंवास्तुविद्याध्यायः ४३
में, दक्षिणमुख वाले गृह के आङ्गन का द्वार पूर्व में, पश्चिममुख वाले गृह के आङ्गन का
द्वार दक्षिण में और उत्तरमुख वाले गृह के आङ्गन का द्वार पश्चिम में बनाना चाहिये॥६८॥
विन्द्याज्जानीयात्। गृहे चतुःशाले ग्रामे नगरे वा ब्राह्मणानामुत्तरस्यां दिशि वासगृहाणि
कार्याणि, पूर्वस्यां क्षत्रियाणाम्, दक्षिणस्यां वैश्यानाम्, पश्चिमायां शूद्राणामिति। तथा च
कार्याणि यथा भवनं गृहाभ्यन्तरमङ्गणं विशतां तान्येव वासगृहाणि दक्षिणस्यां दिशि भवन्ति।
एतदुक्तं भवति—प्राङ्मुखस्य गृहस्याङ्गणद्वारमुत्तराभिमुखं कार्यम्, दक्षिणाभिमुखस्य प्राङ्-
मुखम्, पश्चिमाभिमुखस्य दक्षिणाभिमुखम्, उत्तराभिमुखस्य पश्चिमाभिमुखमिति॥६८॥
अधुना यानि चतसृषु दिक्षु द्वात्रिंशद् द्वाराण्युक्तानि तेषां शुभाशुभफलं वक्ष्यामीत्याह—
नवगुणसूत्रविभक्तान्यष्टगुणेनाथवा चतुःषष्टेः।
द्वाराणि यानि तेषामनलादीनां फलोपनयः॥६९॥
इक्यासी पद में नवगुणित सूत्र से और चौंसठ पद में अष्टगुणित सूत्र से विभक्त होकर
जो अनल आदि बत्तीस द्वार बनते हैं, अब यहाँ क्रम से उनके फल का प्रदर्शन कर रहे
हैं॥६९॥
नवगुणेन सूत्रेण यानि विभक्तानि द्वात्रिंशद् द्वाराणि नवगुणेन सूत्रेणैकाशीतिपदे अष्ट-
गुणेन चतुःषष्टेरिति करणाद् यानि द्वात्रिंशद् द्वाराण्यनलादीनि तेषामनलादीनां द्वाराणां क्रमेण
परिपाट्या फलोपनयः फलकथनं क्रियत इति वाक्याध्याहारः॥६९॥
अधुना तदेवाह—
अनिलभयं स्त्रीजननं प्रभूतधनता नरेन्द्रवाल्लभ्यम्।
क्रोधपरतानृतत्वं क्रौर्यं चौर्यं च पूर्वेण॥७०॥
शिखी से लेकर अन्तरिक्ष तक आठ देवता पूर्व भाग में अवस्थित होते हैं, उनमें से
शिखी के ऊपर द्वार हो तो गृहस्वामी को अग्निभय, पर्जन्य के ऊपर द्वार हो तो कन्याजन्म,
जयन्त के ऊपर द्वार हो तो अत्यधिक धन की प्राप्ति, इन्द्र के ऊपर द्वार हो तो राजा की
प्रसन्नता, सूर्य के ऊपर द्वार हो तो क्रोध का आधिक्य, सत्य के ऊपर द्वार हो तो असत्य
भाषण, भृश के ऊपर द्वार हो तो क्रूरता और अन्तरिक्ष के ऊपर द्वार हो तो तस्करता आती
है॥७०॥
शिखिसंज्ञे आग्नेयद्वारे अनिलभयं वायुभीतिर्भवति। एवं स्त्रीजननं कन्याजन्म पर्जन्ये।
प्रभूतधनता बहुवित्तत्वं जयन्ते। नरेन्द्रवाल्लभ्यं नृपवल्लभत्वमिन्द्रे। क्रोधपरता क्रोधशीलता
सूर्ये। अनृतत्वमसत्यभाषित्त्वं सत्ये। क्रौर्यं क्रूरता भृशे। चौर्यं तस्करत्वमन्तरिक्षे। एवं पूर्वेण
पूर्वस्यां दिशि निर्देशः॥७०॥
अथ दक्षिण आह—
अल्पसुतत्वं प्रैष्यं नीचत्वं भक्ष्यपानसुतवृद्धिः।
रौद्रं कृतघ्नमधनं सुतवीर्यघ्नं च याम्येन॥७१॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA