बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 2 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 76, कुल 760 में से
संदर्भ में पढ़ें४८ बृहत्संहिता
पित्र्यं प्रोष्ठपदार्यम्णामाषाढं च द्विदैवतम्।
वारुणाश्विनसावित्रं क्रमात् पश्चिमसंश्रितम्।।
स्वात्याश्लेषाभिजित्सौम्यं वैष्णवं वासवं तथा।
याम्यं ब्राह्मं क्रमात् सौम्यद्वारेषु च विनिर्दिशेत्।। इति।।७३।।
अथ द्वारस्य वेधफलमाह—
मार्गतरुकोणकूपस्तम्भभ्रमविद्धमशुभदं द्वारम्।
उच्छ्रायाद् द्विगुणमितां त्यक्त्वा भूमिं न दोषाय ।।७४।।
यदि मार्ग, वृक्ष, दूसरे घर का कोना, कूप, खम्भा या भ्रम (जल निकलने की मोरी)
से गृहद्वार विद्ध होता हो अर्थात् ये सब द्वार के सम्मुख हों तो अशुभ होते हैं। परन्तु गृहद्वार
की जितनी ऊँचाई हो, उससे द्विगुणित भूमि को छोड़कर आगे वेध करते हुये भी इन मार्गादि
का रहना दोषप्रद नहीं होता है।।७४।।
मार्गः पन्थाः, तरुर्वृक्षः, कोणोऽस्रिः, कूपस्तम्भौ प्रसिद्धौ, भ्रमो जलनिर्गमनप्रदेशः। एतैः
सम्मुखैर्द्वारं विद्धमशुभदम्। कियति दूरे स्थितो वेधे न दुष्टफलदो भवतीत्याह—उच्छ्रा-
याद् द्विगुणमितमिति। द्वारोच्छ्रायाद् द्विगुणमितो यावान् द्वारस्योच्छ्राय उच्चत्वं तद्
द्विगुणप्रमाणां भूमिमवनिं त्यक्त्वा विहाय बहिःस्थिता दोषायैवैते वेधा न भवन्ति। नन्वत्र
सामान्येनोक्तमुच्छ्रायाद् द्विगुणमितां त्यक्त्वा भूमिं न दोषायेत्यत्र न ज्ञायते किं वा वेधोच्छ्राय-
द्विगुणां किं वा वेश्मोच्छ्रायद्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा न दोषाय भवतीति, अत्रोच्यते—
आचार्येण समाससंहितानिबन्धे स्पष्टतरं निबद्धम्, तच्चाह—
स्तम्भतरुभ्रमकोणैर्विद्धं वेधश्च न शुभकरद्वारम्।
वेधोच्छ्रायाद् द्विगुणां भूमिं त्यक्त्वा न दोषाय।। इति।
तथा च भगवान् गर्गः—
द्वारोच्छ्रायद्विगुणितां त्यक्त्वा भूमिं बहिःस्थितः।
न दोषाय भवेद्वेधो गृहस्य गृहिणोऽथवा।। इति।।७४।।
अत्रैव विशेषफलान्याह—
रथ्याविद्धं द्वारं नाशाय कुमारदोषदं तरुणा।
पङ्कद्वारे शोको व्ययोऽम्बुनिःस्राविणि प्रोक्तः ।।७५।।
कूपेनापस्मारो भवति विनाशश्च देवताविद्धे।
स्तम्भेन स्त्रीदोषाः कुलनाशो ब्राह्मणाभिमुखे ।।७६।।
यदि गृहद्वार मार्ग से वेधित हो तो गृहस्वामी की मृत्यु, वृक्ष से वेधित हो तो
बालकों में दोष, पङ्क (कीचड़) से वेधित हो तो शोक, मोरी से वेधित हो तो व्यर्थ
खर्च, कूप से वेधित हो तो मृगी रोग की उत्पत्ति, देवता की प्रतिमा से वेधित हो तो
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA